Weinig vertrouwen, veel steun: KU Leuven-onderzoek legt opmerkelijke pensioenparadox bloot
Steeds meer Belgen twijfelen eraan of het wettelijk pensioenstelsel zijn beloftes in de toekomst nog wel zal kunnen waarmaken, maar toch betekent dat niet dat ze het systeem willen terugschroeven of afschaffen. Integendeel. Met die opmerkelijke conclusie gaat een masterproefonderzoek van de KU Leuven lijnrecht in tegen de gangbare veronderstelling dat een dalend vertrouwen rechtstreeks leidt tot een vermindering van steun. Tegelijkertijd blijkt uit de resultaten ook dat verslaggevers en beleidsmakers maar beter de nodige voorzichtigheid aan de dag leggen in het pensioendebat.
“De olifant in de pensioenkamer: hoe gaan we alles betalen?” Zo kopte De Tijd enkele jaren geleden over een op handen zijnde pensioenhervorming. Het is een mooi voorbeeld van de boodschap waarmee we ondertussen allemaal vertrouwd zijn: door de vergrijzing stijgen de pensioenuitgaven en komt ons wettelijk pensioenstelsel steeds meer onder druk te staan. Deze en soortgelijke boodschappen duiken dan ook al jarenlang met de regelmaat van de klok op in nieuwsberichten en publieke debatten. Maar wat doet die voortdurende nadruk op de financiële onhoudbaarheid van het systeem met het draagvlak voor ons pensioenstelsel?
Met die centrale vraag in het achterhoofd voerde Jessica Steenacker, masterstudente sociologie aan de KU Leuven, een experimenteel onderzoek uit bij meer dan 4.200 Belgen. Deelnemers kregen verschillende versies (negatief, neutraal of positief) van éénzelfde nieuwsartikel te lezen en vulden vervolgens een vragenlijst in die peilde naar hun vertrouwen in en steun voor het Belgisch wettelijk pensioenstelsel. De resultaten zijn enigszins verrassend.
Laag vertrouwen, hoge steun
Vaak wordt er immers van uitgegaan dat vertrouwen en steun hand in hand gaan: wie geen vertrouwen meer heeft in een systeem, zal dat systeem uiteindelijk ook minder gaan steunen. Maar dat verband blijkt nu minder vanzelfsprekend te zijn dan oorspronkelijk gedacht.
Eerst het slechte nieuws: met een gemiddelde score van 4,52 op 10 lag het gemiddelde vertrouwen van de deelnemers in ons pensioenstelsel bijzonder laag. Veel mensen lijken dus inderdaad sterk te betwijfelen of ons pensioenstelsel in de toekomst zijn functies nog naar behoren zal kunnen uitvoeren. Tegelijkertijd bleek hun steun voor het voortbestaan van datzelfde systeem met een gemiddelde score van 8,03 op 10 bijzonder hoog te liggen. Nog opvallender was de afwezigheid van een duidelijk verband tussen vertrouwen en steun: mensen die minder vertrouwen hadden in het pensioenstelsel, bleken daarom niet noodzakelijk minder steun te geven aan het systeem.
“Mensen kunnen dus wel degelijk twijfelen aan de capaciteiten van het systeem, en tegelijk blijven geloven dat het een essentieel onderdeel vormt van onze welvaartsstaat,” zegt Steenacker. “Ons pensioensysteem lijkt vandaag dus vooral te kampen te hebben met een vertrouwenscrisis, en niet zozeer met een legitimiteitscrisis.”
Niet zonder gevolgen
Ondanks dat het lage vertrouwen dus geen rechtstreeks gevaar lijkt te vormen voor het voortbestaan van ons wettelijk pensioenstelsel, is er wel degelijk reden tot bezorgdheid. Want hoewel de steun voor ons pensioensysteem over het algemeen redelijk bestand bleek voor de invloed van de onderzochte mediaberichtgeving, bleek de onderliggende solidariteit waarop die steun rust soms minder robuust.
Zo toonden deelnemers die kort daarvoor een negatief getint nieuwsartikel hadden gelezen over de betaalbaarheid van onze pensioenen zich nadien opvallend minder solidair met vrienden en familieleden die van het systeem afhankelijk zijn. Ook hun medeleven met minder fortuinlijke medeburgers die op het systeem zijn aangewezen, nam af. “Dat vond ik persoonlijk de meest verontrustende bevinding van het onderzoek,” zegt Steenacker. “Omdat het suggereert dat dergelijke berichtgeving recht aan het sociaal weefsel van onze maatschappij raakt. En dan kan je je afvragen of dat effect wel beperkt blijft tot onze pensioenen.”
Polarisering
Bovendien blijkt dat niet iedereen op dezelfde manier reageert op de onderzochte nieuwsberichtgeving. Sommige groepen blijken gevoeliger voor de effecten dan andere, waardoor er op lange termijn steeds grotere verschillen kunnen ontstaan in hoe verschillende groepen mensen naar ons pensioenstelsel kijken. Het huidige discours, met een sterke focus op het betaalbaarheidsvraagstuk, lijkt met andere woorden de polarisering verder aan te wakkeren. Die laatste bevinding is zeker voor beleidsmakers belangrijk om in het achterhoofd te houden aangezien het suggereert dat het benadrukken van de financiële onhoudbaarheid van het systeem niet noodzakelijk zal leiden tot een breder draagvlak voor hervormingen, maar net kan leiden tot een verdere verlamming van het pensioendebat.
In een periode waarin opnieuw volop wordt gezocht naar manieren om de groeiende overheidsschuld onder controle te houden, stelt deze studie dus een ongemakkelijke vraag: wat gebeurt er wanneer we mensen jarenlang vertellen dat een systeem financieel onhoudbaar is? Niet dat ze het systeem afwijzen, zo blijkt, maar dat de solidariteit eronder verzwakt en de meningen erover uit elkaar groeien. En zo dreigen onze grootste uitdagingen mogelijk niet enkel financieel, maar ook maatschappelijk te worden.
Bibliografie
ACV Nationaal. (2025). Welke pensioenen en uitkeringen zijn er? Het ACV. https://www.hetacv.be/je-rechten/werken-in-de-prive-sector/pensioen/ove…
Algoed, K., & Hoebeeck, A. (2025). De staat van ‘s lands financiën: Mind the gap(s) inzake financiering en responsabilisering [VIVES Beleidspaper]. VIVES Research Center for Regional Economics.
Atzmüller, C., & Steiner, P. M. (2010). Experimental Vignette Studies in Survey Research. Methodology, 6(3), 128-138. https://doi.org/10.1027/1614-2241/a000014
Berghman, J., Boulet, J., Cantillon, B., Devolder, P., Hindriks, J., Janvier, R., Jousten, A., Masai, F., Perl, G., Schokkaert, E., Stevens, Y., & Vandenbroucke, F. (2014). Voorstellen van de Commissie Pensioenhervorming 2020- 2040 voor een structurele hervorming van de pensioenstelsels.
Birnbaum, M. H. (1999). How to show that 9 > 221: Collect judgments in a between-subjects design. Psychological Methods, 4(3), 243-249. https://doi.org/10.1037/1082-989x.4.3.243
Bos, L., Lecheler, S., Mewafi, M., & Vliegenthart, R. (2016). It’s the frame that matters: Immigrant integration and media framing effects in the Netherlands. International Journal of Intercultural Relations, 55, 97-108. https://doi.org/10.1016/j.ijintrel.2016.10.002
Breckler, S. J. (1984). Empirical validation of affect, behavior, and cognition as distinct components of attitude. Journal of Personality and Social Psychology, 47(6), 1191-1205. https://doi.org/10.1037/0022-3514.47.6.1191
Cantillon, B. (2016). De welvaartsstaat in symbiose en contradictie. In De Staat van de Welvaartsstaat (1ste dr., p. 560). Uitgeverij Acco.
Cirino, P. T., Chin, C. E., Sevcik, R. A., Wolf, M., Lovett, M., & Morris, R. D. (2002). Measuring Socioeconomic Status: Reliability and Preliminary Validity for Different Approaches. Assessment, 9(2), 145-155. https://doi.org/10.1177/10791102009002005
Clasen, J., & Van Oorschot, W. (2002). Changing Principles in European Social Security. European Journal of Social Security, 4(2), 89-115. https://doi.org/10.1023/A:1020520321533
De Morgen. (2025, januari 13). Live—Staking. 30.000 mensen betogen tegen pensioenplannen • Meer dan 34.000 Vlaamse leerkrachten hebben gestaakt. De Morgen. https://www.demorgen.be/snelnieuws/live-staking-30-000-mensen-betogen-t…
De Standaard. (2012, januari 29). De grootste stakingen uit de Belgische geschiedenis. De Standaard. https://www.standaard.be/economie/geld/de-grootste-stakingen-uit-de-bel…
De Tijd. (2024, mei 13). Jongeren zijn bang dat ze geen wettelijk pensioen meer zullen krijgen. De Tijd. https://www.tijd.be/partner/nn-insurance/toekomst-van-ons-pensioen/jong…
De Vreese, C. H., Boomgaarden, H. G., & Semetko, H. A. (2011). (In)direct Framing Effects: The Effects of News Media Framing on Public Support for Turkish Membership in the European Union. Communication Research, 38(2), 179-205. https://doi.org/10.1177/0093650210384934
De Witte, K. (2025). Werk, zwijg & sterf (1ste dr.). EPO.
Deboosere, P., & Persoone, M. (2020). Lang Leve de Vergrijzing (Tweede druk). EPO.
Deckers, G. (2025, januari 24). De sociale zekerheid heeft meer inkomsten nodig, niet minder uitgaven. De wereld morgen. https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2025/01/24/de-sociale-zekerheid-h…
Deleeck, H. (1991). 7 lessen over sociale zekerheid (1ste dr.). Acco.
den Boon, T., Hendrickx, R., & van der Sijs, N. (Red.). (2022). Van Dale Groot Woordenboek van de Nederlandse taal (Zestiende, herziene editie). Van Dale Uitgevers.
Deroose, M., Melyn, W., Stinglhamber, P., & Van Parys, S. (2023). Is public spending on pensions in Belgium sustainable? A comparison with other euro area countries (No. 9). Nationale Bank van België. https://www.nbb.be/doc/ts/publications/economicreview/2023/ecorevi2023_…
Durkheim, É. (1998). De la division du travail social. Quadrige/presses Universitaires de France.
Eagly, A. H., & Chaiken, S. (1998). Attitude structure and function. In D. T. Gilbert, S. T. Fiske, & G. Lindzey, The handbook of social psychology (4de dr., pp. 269-322). McGraw-Hill.
Ernst, N. (2017). Effects of Message Repetition and Negativity on Credibility Judgments and Political Attitudes.
ESS ERIC. (z.d.). The European Social Survey—Socio-demographics. Geraadpleegd 8 augustus 2025, van https://ess.sikt.no/en/theme/321b06ad-1b98-4b7d-93ad-ca8a24e8788a/11aae…
Etaamb. (2003, april 8). Programmawet van 08/04/2003 [Wet]. etaamb.openjustice.be; Belgisch Staatsblad. https://etaamb.openjustice.be/nl/programmawet-van-08-april-2003_n200302…
Etaamb. (2005, december 23). Wet van 23/12/2005 betreffende het generatiepact [Wet]. etaamb.openjustice.be; Belgisch Staatsblad. https://etaamb.openjustice.be/nl/wet-van-23-december-2005_n2005021175.h…
Fazio, L. K., Brashier, N. M., Payne, B. K., & Marsh, E. J. (2015). Knowledge does not protect against illusory truth. Journal of Experimental Psychology: General, 144(5), 993-1002. https://doi.org/10.1037/xge0000098
Federaal Planbureau. (1997, november 1). Federaal Planbureau - Publicatie - De vergrijzing van de bevolking: Over de analyse van de bevolkingsevolutie en het gevaar voor overhaaste conclusies. https://www.plan.be/publications/publication-82-nl-de_vergrijzing_van_d…
Federaal Planbureau, FOD Economie & StatBel. (2023). Demografische indicatoren van België, 1992-2070 [Dataset]. https://statbel.fgov.be/sites/default/files/files/documents/bevolking/5…
Federale Overheidsdienst Justitie. (2011, december 28). Belgisch Staatsblad [Wet]. 28 DECEMBER 2011. - Wet houdende diverse bepalingen. https://www.ejustice.just.fgov.be/cgi/article_body.pl?language=nl&calle…
Federale Pensioendienst. (2025). Heb ik recht op een pensioen? Federale Pensioendienst. https://www.sfpd.fgov.be/nl/recht-op-pensioen
FSMA. (2025). Wat zijn de drie pensioenpijlers in België? Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten. https://www.fsma.be/nl/wat-zijn-de-drie-pensioenpijlers-belgie
Gieselink, G., Peeters, H., Van Gestel, V., Berghman, J., & Van Buggenhout, B. (2003). Onzichtbare pensioenen in België. Een onderzoek naar de aard, de omvang en de verdeling van de tweede en derde pensioenpijler (1ste dr.). Academia Press.
Goertz, G. (2006). Chapter 1: Introduction. In Social Science Concepts. A User’s Guide. Princeton University Press.
Guo, L., Su, C. C., & Chen, H.-T. (2025). Do News Frames Really Have Some Influence in the Real World? A Computational Analysis of Cumulative Framing Effects on Emotions and Opinions About Immigration. 30(1), 211-231. https://doi-org.kuleuven.e-bronnen.be/10.1177/19401612231204535
Hallaert, J.-J. (2023). The Fiscal Cost of Aging in Belgium – Pensions and Healthcare (Selected Issues Paper No. SIP/2023/065). International Monetary Fund.
Hasher, L., Goldstein, D., & Toppino, T. (1977). Frequency and the conference of referential validity. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 16(1), 107-112. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(77)80012-1
Hershey, D. A., Henkens, K., & Van Dalen, H. P. (2010). What drives retirement income worries in Europe? A multilevel analysis. European Journal of Ageing, 7(4), 301-311. https://doi.org/10.1007/s10433-010-0167-z
Hershey, D. A., Van Dalen, H. P., Conen, W., & Henkens, K. (2017). Are “Voluntary” Self-Employed Better Prepared for Retirement Than “Forced” Self-Employed? Work, Aging and Retirement, 3(3), 243-256. https://doi.org/10.1093/workar/wax008
Hess, M. (2017). Rising Preferred Retirement Age in Europe: Are Europe’s Future Pensioners Adapting to Pension System Reforms? Journal of Aging & Social Policy, 29(3), 245-261. https://doi.org/10.1080/08959420.2016.1255082
Hoge Raad van Financiën. (z.d.). Studiecommissie voor de Vergrijzing. Geraadpleegd 13 december 2024, van https://hogeraadvanfinancien.be/nl/de-hoge-raad-van-financien/studiecom…
Hollingshead, A. B. (1975). Four Factor Index of Social Status [Ongepubliceerd].
Huddy, L., Jones, J. M., & Chard, R. E. (2001). Compassionate Politics: Support for Old‐Age Programs Among the Non Elderly. Political Psychology, 22(3), 443-471. https://doi.org/10.1111/0162-895X.00249
Jedynak, T. (2022). Does the Formulation of the Decision Problem Affect Retirement?—Framing Effect and Planned Retirement Age. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(4), 1977. https://doi.org/10.3390/ijerph19041977
KU Leuven. (2025, september 18). Over KU Leuven: Feiten en Cijfers [Pagina]. KU Leuven. https://www.kuleuven.be/over-kuleuven/feitenencijfers
Laermans, R. (2019). De maatschappij van de sociologie (3de dr.). Uitgeverij Boom.
Linkse Socialistische Partij. (2022, december 15). Deze dag in de geschiedenis. De algemene staking van 15 december 2014. Linkse Socialistische Partij. https://nl.socialisme.be/94855/deze-dag-in-de-geschiedenis-de-algemene-…
Maguire, N., Beyens, K., Boone, M., Laurinavicius, A., & Persson, A. (2015). Using vignette methodology to research the process of breach comparatively. European Journal of Probation, 7(3), 241-259. https://doi.org/10.1177/2066220315617271
Michiels, C. (2024, juni 5). Pensioenen en woonzorgcentra betaalbaar houden: Dit zijn de standpunten van de partijen. VRTNWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2024/05/21/hoe-zorgen-we-voor-een-comforta…
Michiels, C. (2025, januari 14). Vakbonden houden druk hoog: In februari opnieuw grote actie, nationale staking niet uitgesloten. VRTNWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/01/14/vakbonden-druk-actie-februari-n…
Nieuwsblad. (2005, oktober 19). 24-uren staking op 28 oktober. Nieuwsblad. https://www.nieuwsblad.be/binnenland/24-uren-staking-op-28-oktober/4382…
NN & Indiville. (2019, oktober 23). Persdossier Nationaal Pensioenonderzoek. NN. https://www.nn.be/nl/file/10480/download?token=cSMt-_N7
NN & Indiville. (2021, augustus 26). Persdossier Financiële Gemoedsrust Barometer—September 2021. NN. https://www.nn.be/sites/nngroup/files/persdossier_pensioen_version_2021…
Paelinck, G. (2014, november 6). Meer dan 100.000 betogers in Brussel. VRTNWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2014/11/06/_meer_dan_100_000betogersinbrus…
Parlevliet, J. (2017). What drives public acceptance of reforms? Longitudinal evidence from a Dutch pension reform. Public Choice, 173(1-2), 1-23. https://doi.org/10.1007/s11127-017-0447-7
Pickx. (2016, januari 6). Belangrijke stakingen uit de Belgische geschiedenis. https://www.pickx.be/nl/1621001/belangrijke-stakingen-uit-de-belgische-…
Prinzen, K. (2014). Intergenerational ambivalence: New perspectives on intergenerational relationships in the German welfare state. Ageing and Society, 34(3), 428-451. https://doi.org/10.1017/s0144686x12001080
Rejnö, Å., Berg, L., & Danielson, E. (2014). The narrative structure as a way to gain insight into peoples’ experiences: One methodological approach. Scandinavian Journal of Caring Sciences, 28(3), 618-626. https://doi.org/10.1111/scs.12080
Richards, R. J. (1989). Reviewed Work: Narrative Knowing and the Human Sciences. By Donald E. Polkinghorne. American Journal of Sociology, 95(1), 258-260. JSTOR.
Riessman, C. K. (1993). Narrative analysis. Sage.
Riessman, C. K. (2008). Narrative methods for the human sciences. Sage.
Roose, H., & Meuleman, B. (2021). Kennis maken: Methodologie voor sociale wetenschappers. SKRIBIS.
Schokkaert, E., & Cantillon, B. (2018). De hervorming van het pensioensysteem: Terug naar de principes. 109(5), 9-24. https://doi.org/D/2018/6104/01
Schols, J., & Van Lancker, W. (2025). De tweede pensioenpijler: De blinde vlek in de pensioenhervorming. 32(6), 61-67.
Sools, A. (2012). Narratief onderzoek. KWALON, 17. https://doi.org/10.5117/2012.017.001.027
StatBel. (2025a, juni 11). Structuur van de bevolking. StatBel: België in cijfers. https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de-bevolking#…
StatBel. (2025b, juli 9). Sterftetafels en levensverwachting. StatBel: België in cijfers. https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/sterfte-en-levensverwachtin…
StatBel. (2025c, november 5). Geboortecijfer en vruchtbaarheid. StatBel: België in cijfers. https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/geboortecijfer-en-vruchtbaa…
Statistiek Vlaanderen. (2024, september 24). Vruchtbaarheid. Statistiek Vlaanderen. https://www.vlaanderen.be/statistiek-vlaanderen/bevolking/vruchtbaarheid
Studiecommissie voor de vergrijzing. (2002). Studiecommissie voor de vergrijzing, Jaarlijks verslag 2002 (p. 124). https://hogeraadvanfinancien.be/sites/default/files/publications/hrf_ve…
Studiecommissie voor de vergrijzing. (2024). Studiecommissie voor de vergrijzing, Jaarlijks verslag 2024 (p. 117). https://hogeraadvanfinancien.be/sites/default/files/publications/hrf_ve…
Svallfors, S. (2008). The generational contract in Sweden: Age-specific attitudes to age-related policies. Policy & Politics, 36(3), 381-396. https://doi.org/10.1332/030557308x307720
Thijssen, P., & De Pauw, T. (2006). Babybom? Draagvlak van de intergenerationele solidariteit (1ste dr.). Acco.
TT, & JC. (2015, september 30). Herbeleef alle actie op de nationale stakingsdag. De Morgen. https://www.demorgen.be/nieuws/herbeleef-alle-actie-op-de-nationale-sta…
United Nations. (1982). Report of the World Assembly on Aging (No. A/CONF.113/31). United Nations.
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2019). World Population Ageing 2019: Highlights (No. ST/ESA/SER.A/430).
United Nations Population Fund. (2024). Ageing. Ageing. https://www.unfpa.org/ageing
Valkenburg, P. M., Semetko, H. A., & De Vreese, C. H. (1999). The Effects of News Frames on Readers’ Thoughts and Recall. 26(5), 550-560. https://doi.org/10.1177/009365099026005002
Van Den Heijkant, L., Van Selm, M., Hellsten, I., & Vliegenthart, R. (2024). Justice Matters. News Framing Effects on Opinions about Pension Reform. Work, Aging and Retirement, 10(3), 285-299. https://doi.org/10.1093/workar/waad011
Van Groezen, B., Kiiver, H., & Unger, B. (2009). Explaining Europeans’ preferences for pension provision. European Journal of Political Economy, 25(2), 237-246. https://doi.org/10.1016/j.ejpoleco.2008.10.003
Van Lancker, W., & Van den Heede, A. (2019). Economic equality and the welfare state. SPSW Working Paper, CESO/SPSW/2019-2. Leuven: Centre for Sociological Research, KU Leuven.
Vlaams Departement Kanselarij & Buitenlandse Zaken. (2005, oktober 20). Generatiepact. Vlaanderen.be. https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies/woorden-van-de-week/generatie…
Weemaes, S. (2007). De budgettaire uitdaging en de sociale gevolgen van de vergrijzing. 17(3-4), 102-116.
