Defensie kreeg 'nee' van de netbeheerder. En nu?
Defensie groeit, moet haar gebouwen tegen 2040 CO₂-neutraal krijgen en wil overeind blijven wanneer het stroomnet het laat afweten. Drie opdrachten die elkaar lijken tegen te werken. In mijn masterproef zocht ik uit hoe je ze met dezelfde investeringen aanpakt.
De kazerne van morgen in één tekening.
“Sorry, meer stroom zit er niet in”
Heeft een kazerne meer vermogen nodig, dan vraagt Defensie een zwaardere aansluiting aan bij de netbeheerder. Dat kost al snel miljoenen en veel geduld, maar tot nu toe lukte het.
Tot er voor het eerst in tien jaar een weigering kwam. Verzwaren was de eerste vijf jaar niet haalbaar.
“Energie was op een kazerne lang iets dat gewoon uit de muur kwam.”
Het alternatief: een flexibele aansluiting. De kazerne krijgt stroom, zolang ze haar verbruik terugschroeft wanneer de netbeheerder dat vraagt. Vandaag kan dat niet: de software, meters en schakelaars ontbreken.
Energie was op een kazerne lang iets dat gewoon uit de muur kwam. Die tijd is voorbij.
Meer volk, minder CO₂
Defensie wil groeien van ongeveer 28.000 naar 43.000 militairen, en van 41 naar 54 actieve kazernes tegen 2034. Deze militairen moeten slapen, werken en trainen in gebouwen die er vaak nog niet staan.
Tegelijk moet de CO₂-uitstoot omlaag. Gebouwen wegen daarin zwaar: ze slokken 48 procent op van alle energie bij Defensie.
Vanuit mijn werk bij de infrastructuurdienst van Defensie zag ik die drie eisen steeds vaker botsen. Mijn vraag werd: hoe bouw je kazernes die goedkoper, groener én weerbaarder zijn?
Een masterplan als lasagne
Wat er de komende twintig jaar met een kazerne moet gebeuren, hoort in een toekomstplan ofwel “masterplan”. Vandaag is dat vooral een lijst van projecten die voor vijf jaar zijn goedgekeurd.
Ik stel voor om het in vier lagen te snijden. Onderaan liggen de feiten: wat staat er, en in welke staat? Daarboven komt wat technisch mogelijk is, dan de geplande projecten en bovenaan het militaire gebruik.
Het masterplan in vier lagen.
Verhuist er een eenheid, dan moet alleen de bovenste laag herschreven worden.
De onderste laag bestaat eigenlijk al: ze zit grotendeels in de studies voor de onderhoudscontracten. Wie ze hergebruikt, bespaart ruwweg tot 136.500 euro per kazerne.
Een blokkendoos van beton
Elk nieuw gebouw van Defensie wordt vandaag van nul ontworpen. Dat maakt elk project uniek, en duur: tot bijna 4.800 euro per vierkante meter voor kantoren en logementen.
Voor een slaapblok of een kantoor is zoveel maatwerk niet nodig. Ik vertrok van één standaardmodule in prefabbeton van 7,2 op 12 meter.
In die modules passen naar keuze eenpersoonskamers, kamers voor vier of zes, of verschillende kantoorruimtes.
Dezelfde module, andere invulling: slaapkamers boven, kantoren beneden.
Na gesprekken met bouwbedrijven kwam ik voor kantoren op een richtprijs van ongeveer 1.975 euro per vierkante meter, afbraak inbegrepen. Voor logement is dat 2.330 euro: zowat de helft van de duurste nieuwbouw.
Bouwkost per m²: recente projecten in nieuwbouw en renovatie (balken) en richtprijs voor modules (ruit).
Zo wordt dit modulair bouwen zelfs goedkoper dan een zware renovatie.
Warmte op abonnement
Verwarmen zonder gas kan met aardwarmte. Een warmtepomp haalt in de winter warmte uit de bodem en stopt die er in de zomer weer in.
Het struikelblok is de startinvestering. Boringen, een energiecentrale en leidingen zorgen voor een sterke kosttoename van een enkel bouwproject.
Mijn voorstel: koop geen installatie, maar warmte. Een externe partner financiert, bouwt en onderhoudt het warmtenet. Defensie betaalt vijftien tot vijfentwintig jaar voor wat geleverd wordt.
Zo’n net groeit mee: een nieuw gebouw of datacenter wordt later aangesloten.
Een kazerne als eiland
Het interne net van een kazerne is gebouwd om stroom rond te delen maar werd niet voorzien om selectief te gaan schakelen. Met het opkomende flexibele vermogenscontract maar ook een toenemende vraag naar weerbaarheid, is dit niet meer weg te denken.
“De winnaars zijn weinig spectaculair, en dat is net de bedoeling.”
Het einddoel is een microgrid: een net dat normaal aan het openbare net hangt, maar zich bij een panne loskoppelt en op eigen kracht verder draait.
Een microgrid: cabines delen opslag, noodvermogen en groene stroom.
Daarvoor heb je, naast een goede sturing, opslag en noodvermogen nodig. Ik vergeleek verschillende kandidaten op vijf criteria, van maturiteit tot kostprijs.
De winnaars zijn weinig spectaculair, en dat is net de bedoeling. Batterijen vangen de eerste seconden en minuten op. Klassieke generatoren en fuel cells houden het daarna dagen vol, liefst op koolstofarme brandstof.
En de kleine kernreactor? Zelfs de kleinste levert dag en nacht één megawatt, meer dan een doorsnee kazerne continu verbruikt. Iets voor later.
Eerst meten, dan schakelen
Een microgrid bouw je niet in één project. Mijn stappenplan begint banaal: geef elke cabine een naam en teken het net uit. Voor veel installaties bestaat zo’n plan vandaag niet.
Daarna bepaal je welke transformatoren kritiek zijn: die waar een panne van vier uur de kazerne in de problemen brengt.
Die krijgen eerst meters, op afstand bedienbare schakelaars en een dataverbinding. Daarna volgen de andere transformatoren, duikt de eerste batterij op en komt er een software die alles aanstuurt.
Moet het vermogen omlaag, dan zet die software uiteindelijk eerst de verwarming lager in plaats van een heel gebouw zonder stroom te plaatsen.
Liever geen hacker aan de schakelaar
Elk slim toestel is ook een deur voor wie binnen wil. Wie een schakelaar hackt, zet een kazerne al snel in het donker. De druk op cyberveiligheid neemt toe, zeker met artificiële intelligentie.
Daarom pleit ik voor een eigen glasvezelnet voor de techniek, gescheiden van de militaire netwerken.
Nu de schop in de grond
Niets hiervan is sciencefiction. Wat ontbreekt, is één plan dat gebouwen, warmte en stroom samen bekijkt. Het startschot is hiermee gegeven en een eerste richting is gekend.
Wat Defensie de komende jaren in beton en kabels steekt, ligt er voor decennia. En zegt de netbeheerder dan nog eens ‘nee’? Dan is dat vervelend, maar geen ramp meer.
Bibliografie
[1] C. Hecht, J. Figgener, and D. U. Sauer, “Simultaneity factors of public electric vehicle
charging stations based on real-world occupation data,” World Electric Vehicle Journal,
vol. 13, no. 7, 2022.
[2] British Geological Survey, “Geothermal Technologies.” https://www.bgs.ac.uk/
geology-projects/geothermal-energy/geothermal-technologies/, 2024. Accessed:
2026-05-10.
[3] Smartgeotherm, “Smart geotherm.” http://smartgeotherm.be/
achtergrond-waterdoorlatendheid/figs-kwo-map/, 2026. Accessed: 2026-05-10.
[4] M. A. Hossain, H. R. Pota, M. J. Hossain, and F. Blaabjerg, “Evolution of microgrids with
converter-interfaced generations: Challenges and opportunities,” International Journal of
Electrical Power & Energy Systems, vol. 109, pp. 160–186, 2019.
[5] T. Bowen, I. Chernyakhovskiy, K. Xu, S. Gadzanku, and K. Coney, “USAID grid-scale
energy storage technologies primer,” tech. rep., National Renewable Energy Laboratory,
July 2021. Accessed: 2026-04-03.
[6] Danish Energy Agency and Energinet, “Technology data for energy storage,” tech. rep.,
Danish Energy Agency and Energinet, 2024. Technology catalogue and data sheet for energy
storage technologies.
[7] M. Daoud, A. Abdel-Khalik, A. Elserogi, S. Ahmed, and A. Massoud, “Flywheel energy
storage systems,” Handbook of Clean Energy systems, 2015.
[8] Storelectric Ltd, “Store electric.” https://storelectric.com/electricity-storage/,
May 2026.
[9] European Parliament and Council of the European Union, “Regulation (eu) 2021/1119
establishing the european climate law.” https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/
TXT/?uri=CELEX:32021R1119, 2021.
[10] European Commission, “Fit for 55 package.” https://ec.europa.eu/commission/
presscorner/detail/en/IP_21_3541, 2021.
[11] European Parliament and Council of the European Union, “Directive (eu) 2024/1275 on the
energy performance of buildings,” 2024.
[12] European Parliament and Council of the European Union, “Directive (eu) 2023/1791 on
energy efficiency,” 2023.
[13] European Commission, “Energy performance of buildings,” 2023.
[14] International Energy Agency, “Buildings – tracking clean energy progress,” 2023.
[15] European Parliament and Council of the European Union, “Regulation (eu) 2018/1999 on
the governance of the energy union,” 2018.
[16] Belgian Federal and Regional Governments, “Belgium national energy and climate plan
2021–2030,” 2019.
[17] International Energy Agency, “Energy security,” 2022.
[18] Belgian Ministry of Defence, “STAR plan – strategic vision for defence,” 2022.
[19] Defensie, “Strategische visie defensie 2025 - bijlage kwartierplan.” https://www.mil.be/
media/gszhydaz/kwartierplan-annexe_d-nl.pdf. Accessed: 2026-06-02.
[20] FOD Kanselarij van de Eerste Minister, “Energetische renovatie van overheidsgebouwen.”
https://news.belgium.be/nl/energetische-renovatie-van-overheidsgebouwen. Accessed:
2026-06-02.
[21] U.S. Department of Energy, “Geothermal Heat Pumps.” https://www.energy.gov/
energysaver/geothermal-heat-pumps, 2024. Accessed: 2026-05-10.
[22] European Commission, “Geothermal Energy.” https://energy.ec.europa.eu/topics/
renewable-energy/geothermal-energy_en, 2024. Accessed: 2026-05-10.
[23] International Ground Source Heat Pump Association, “About Geothermal.” https://
igshpa.org/about-geothermal/, 2024. Accessed: 2026-05-10.
[24] A. Dimeas, “Operation of a multiagent system for microgrid control,” Power Systems, IEEE
Transactions on, vol. 20, pp. 1447 – 1455, 09 2005.
[25] D. A. Elalfy, E. Gouda, M. F. Kotb, V. Bureˇs, and B. E. Sedhom, “Comprehensive review
of energy storage systems technologies, objectives, challenges, and future trends,” Energy
Strategy Reviews, vol. 54, p. 101482, 2024.
[26] K. E. Hurst, M. Springer, H. Wikoff, K. Cory, D. Garfield, M. Ruth, and S. B. Reese,
“Industrial energy storage review,” tech. rep., National Renewable Energy Laboratory, Oct.
2024. Accessed: 2026-04-03.
[27] N. Poli, C. Bonaldo, M. Moretto, and M. Guarnieri, “Techno-economic assessment of future
vanadium flow batteries based on real device/market parameters,” Applied Energy, vol. 362,
p. 122954, 2024.
[28] International Renewable Energy Agency, Sodium-ion Batteries: A technology brief. International
Renewable Energy Agency, 2025.
[29] V. Balaraman and S. L. K. C., “Beyond lithium-ion: emerging frontiers in next-generation
battery technologies,” Frontiers in Batteries and Electrochemistry, vol. 3, 2024.
[30] National Renewable Energy Laboratory, “Grid-scale battery storage: Frequently asked questions,”
Tech. Rep. NREL/TP-6A20-74426, National Renewable Energy Laboratory, 2019.
[31] W. Cole and A. Karmakar, “Cost projections for utility-scale battery storage: 2023 update,”
Tech. Rep. NREL/TP-6A40-85332, National Renewable Energy Laboratory, 2023.
[32] Federal Consortium for Advanced Batteries, “National blueprint for lithium batteries 2021–
2030,” tech. rep., U.S. Department of Energy, 2021.
[33] K. H. Loh, J. Liew, L. Liu, Z. Goh, M. Pershaanaa, F. Kamarulazam, S. Bashir, K. Ramesh,
and S. Ramesh, “A comprehensive review on fundamentals and components of zinc-ion
hybrid supercapacitors,” Journal of Energy Storage, vol. 81, p. 110370, 2024.
[34] X. Li and A. Palazzolo, “A review of flywheel energy storage systems: state of the art and
opportunities,” Journal of Energy Storage, vol. 46, p. 103576, 2022.
[35] S. Roger-Lund, J. Darkwa, M. Worall, J. Calautit, and R. Boukhanouf, “A review of thermochemical
energy storage systems for district heating in the UK,” Energies, vol. 17, no. 14,
2024.
[36] R. A. Younis, E. Touti, M. Aoudia, W. Zahrouni, A. I. Omar, and A. H. Elmetwaly, “Innovative
hybrid energy storage systems with sustainable integration of green hydrogen and
energy management solutions for standalone PV microgrids based on reduced fractional
gradient descent algorithm,” Results in Engineering, vol. 24, p. 103229, 2024.
[37] S. Booth, J. Reilly, R. Butt, M.Wasco, and R. Monohan, “Microgrids for energy resilience: a
guide to conceptual design and lessons from defense projects,” tech. rep., National Renewable
Energy Laboratory, Jan. 2020.
[38] J. J. Cook, C. Volpi, E. Nobler, and K. Flanegin, “Check the stack: An enabling framework
for resilient microgrids,” tech. rep., National Renewable Energy Laboratory, Oct. 2018.
[39] K. Darrow, R. Tidball, J. Wang, and A. Hampson, “Catalog of CHP technologies,” tech.
rep., US Environmental Protection Agency, Mar. 2015.
[40] National Renewable Energy Laboratory, “1–10 kW stationary combined heat and power
systems status and technical potential,” tech. rep., National Renewable Energy Laboratory,
Nov. 2010.
[41] M. Wei, “Reversible fuel cell cost analysis and megawatt PEM cost analysis for H2 grid
storage systems,” tech. rep., US Department of Energy, May 2022.
[42] D. Akinyele, E. Olabode, and A. Amole, “Review of fuel cell technologies and applications
for sustainable microgrid systems,” Inventions, 2020.
[43] US Department of Energy, “Review of combined heat and power technologies,” tech. rep.,
US Department of Energy, Nov. 1999.
[44] R. Padinger, S. Aigenbauer, and C. Schimdl, “Best practice report on decentralized biomass
fired CHP plants and status of biomass fired small- and micro scale CHP technologies,”
tech. rep., International Energy Agency, 2019.
[45] International Atomic Energy Agency, Advances in Small Modular Reactor Technology Developments.
IAEA Advanced Reactors Information System, 2018.
[46] M. J. Culler, J. E. Oncken, K. R. Stevens, and T. A. Ulrich, “Risk analysis for remote
operation of microreactors,” tech. rep., Idaho National Laboratory, Oct. 2024.
[47] Office of the Deputy Assistant Secretary for Environment Safety and Infrastructure,
“Micro-reactor pilot - faq.” https://www.eielson.af.mil/Portals/40/ENVIRONMENT/Micro-Reactor/DAF%20M…
6THNEufI3DiyBlw%3D%3D, July 2024.
[48] K. Stouffer, V. Pillitteri, S. Lightman, M. Abrams, and A. Hahn, “Guide to operational
technology (OT) security,” NIST Special Publication 800-82 Rev. 3, National Institute of
Standards and Technology, 2023.
[49] Anthropic, “Project Glasswing: Securing critical software for the AI era.” https://www.
anthropic.com/project/glasswing, Apr. 2026. Accessed: 2026-05-30.
[50] Anthropic, “Claude mythos preview.” https://red.anthropic.com/2026/
mythos-preview/, Apr. 2026. Accessed: 2026-05-30.
[51] International Renewable Energy Agency, “Sodium-ion batteries: A technology brief,” tech.
rep., International Renewable Energy Agency, 2025.
[52] EASE and EERA, “European energy storage technology development roadmap: 2017 update,”
tech. rep., European Association for Storage of Energy and European Energy Research
Alliance, 2017.
[53] Danish Energy Agency and Energinet, “Technology data for generation of electricity and district
heating,” tech. rep., Danish Energy Agency and Energinet, 2024. Technology catalogue
and data sheet for electricity and district heating generation.
[54] J.-P. Ikonen, T. J. Lindroos, H. Kirppu, P. K¨ossi, R. Naeraa, H. H. Lindboe, and T. Bjørn,
“Small modular reactors in Denmark: A technology and cost review,” tech. rep., Ea Energy
Analyses and VTT Technical Research Centre of Finland for the Danish Energy Agency,
2026.
