Een onderzoek naar gezondheidsvaardigheden en zelfstigma
Inleiding
Bijna de helft van de Belgen is te zwaar. Toch duurt het vaak jaren -soms wel zes tot tien jaar!-voordat mensen met obesitas (ernstig overgewicht) hulp durven vragen aan een dokter. Waarom duurt dat zo lang? Komt het door een gebrek aan kennis of schamen mensen zich zo erg dat ze geen professionele hulp durven zoeken? Hanne Vandevelde en Diederik De Cock van de Vrije Universiteit Brussel zochten uit in welke mate 'gezondheidswijsheid' en zelfstigma bepalen hoe snel we hulp zoeken.

De onzichtbare drempel: Wat houdt ons tegen?
Als je een gebroken been hebt, ga je onmiddellijk naar de dokter. Maar bij obesitas ligt dat anders. Veel mensen denken dat hun gewicht hun eigen schuld is, een idee dat vaak door de maatschappij wordt versterkt. Dit noemen we stigma. Wanneer je die negatieve gedachten over jezelf gaat geloven ("Ik heb gewoon geen ruggengraat"), spreken we van zelfstigma.
Daarnaast speelt ‘health literacy’ of ‘gezondheidsvaardigheden’ een rol. Dit gaat niet alleen over weten wat gezond eten is, maar ook over de weg vinden in het ziekenhuis, durven praten met een arts en begrijpen wat een bijsluiter zegt. Kortom; de mate waarin je in staat bent om informatie over je gezondheid op te zoeken, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken om goede keuzes te maken voor je eigen welzijn.
Het onderzoek: In de hoofden van de patiënt
Om dit te onderzoeken, vulden 118 deelnemers uitgebreide vragenlijsten in. Er werd gekeken naar drie dingen:
1. Patient delay: Hoeveel tijd zat er tussen het moment dat iemand wist dat hij/zij/hun te zwaar was en de eerste afspraak met een zorgverlener?
2. Gezondheidsvaardigheden: Hoe goed is iemand in het vinden en gebruiken van medische informatie?
3. Zelfstigma: In welke mate gelooft iemand de negatieve oordelen van anderen over zijn/haar/hun gewicht? Schaamt diegene zich en denkt deze persoon hulp te verdienen?
De opvallende resultaten
De resultaten van deze studie waren verrassend en soms zelfs een beetje tegenstrijdig…
1. Actie is belangrijker dan alleen informatie
Mensen die actief bezig zijn met hun eigen gezondheid (bijvoorbeeld door lichamelijke signalen goed in de gaten te houden) en die goed de weg weten in de zorg, zoeken sneller hulp. Zij wachten minder lang om die eerste stap naar de dokter te zetten.
2. De 'informatie-val'
Heel opvallend is dat mensen die aangeven dat ze extreem goed zijn in het vinden van informatie op internet of in boeken, juist langer lijken te wachten met het zoeken van professionele hulp. Hoe kan dat? Waarschijnlijk raken zij verstrikt in een 'informatie-overload'. Ze proberen eerst zelf een diagnose te stellen of eindeloos oplossingen te zoeken, waardoor de stap naar een echte zorgverlener wordt uitgesteld.
3. De rol van zelfstigma
Hoewel zelfstigma een zware psychologische last is, bleek uit dit onderzoek dat het niet de belangrijkste reden is waarom mensen wachten. Het zijn vooral de praktische vaardigheden (de gezondheidsvaardigheden) die lijken te bepalen wanneer iemand actie onderneemt. Wel bleek dat mensen die goed kunnen praten met hun zorgverlener, vaak minder last hebben van zelfstigma. Praten helpt dus om je minder slecht over jezelf te voelen.
Wat kunnen we hiermee?
Dit onderzoek geeft een duidelijke boodschap voor de toekomst van de zorg in België:
Conclusie
Hulp zoeken voor obesitas is meer dan alleen een kwestie van 'willen'. Het is een combinatie van de weg weten, de juiste vragen durven stellen en niet verdrinken in een zee van informatie. Door patiënten (1) te ondersteunen om in gesprek te gaan met zorgverleners en (2) de weg te wijzen in het zorglandschap, kunnen we die jarenlange vertraging hopelijk flink inkorten.
Begrippenlijst: