VERPLEEGKUNDIGE AUTONOMIE OP PAPIER, MACHTELOOS IN DE REALITEIT
Hoe verpleegkundigen de wachttijden zien groeien in de eerstelijnszorg en zelf de oplossing al klaar hebben.
WACHTTIJDEN IN DE EERSTELIJNSZORG ZIJN GEEN TOEVAL, MAAR HET GEVOLG VAN ORGANISATIE, FINANCIERING EN BELEID, TERWIJL VERPLEEGKUNDIGEN VANDAAG AL AANTONEN HOE HET ANDERS KAN.
WACHTEN ALS NIEUWE NORM
Je belt naar je huisartsenpraktijk met aanhoudende buikpijn. Niets levensbedreigend, maar wel verontrustend. De receptionist zegt: “We hebben pas over zeven dagen plaats.” Zeven dagen worden plots lang. Twijfel sluipt binnen. Moet je naar spoed? Of wacht je af? Voor duizenden patiënten is dit geen uitzondering meer. Wachten op zorg is de norm geworden, en dat is geen toeval. Dit is het resultaat van beleidskeuzes, financiering en de manier waarop zorg georganiseerd wordt. Hoewel elke patiënt hiermee in aanraking komt, worden vooral kwetsbare patiënten getroffen: dit zijn bijvoorbeeld mensen met chronische aandoeningen, een migratieachtergrond of die in armoede leven. Voor hen betekent wachten vaak uitstel van zorg, verergering van klachten of zelfs afhaken uit het zorgsysteem. Zo ontstaat een groeiende gezondheidskloof, terwijl de druk op zorgverleners toeneemt. Huisartsen werken op hun limiet, teams zoeken voortdurend naar oplossingen, maar botsen op de grenzen van een systeem dat niet meegroeit met de stijgende zorgvraag.
OPLOSSINGEN LIGGEN AL OP TAFEL
De oplossingen liggen nochtans al op tafel. Uit een systematische literatuurstudie in mijn bachelorproef blijkt dat wachttijden aanzienlijk kunnen dalen als we zorg anders organiseren. Een eerste sleutel ligt in taakverschuiving naar de verpleegkundig specialist. Dat zijn verpleegkundigen met een gespecialiseerde opleiding die zelfstandig consultaties kunnen uitvoeren. Zij behandelen bijvoorbeeld eenvoudige klachten, volgen chronische patiënten op en geven voorlichting en advies over hun zorg of leefstijl. Onderzoek toont dat deze aanpak niet alleen veilig is, maar ook leidt tot even goede of betere gezondheidsuitkomsten en een hogere patiënttevredenheid. Het grootste voordeel? Patiënten worden sneller geholpen en de huisarts krijgt ruimte voor complexere zorg. Een tweede belangrijke hefboom is het Advanced Access-model. Dat model vertrekt vanuit een simpel principe: “doe het werk van vandaag, vandaag.” In plaats van agenda’s weken op voorhand vol te plannen, wordt er dagelijks flexibel gewerkt. Concreet betekent dit dat patiënten met een acute zorgvraag dezelfde dag geholpen worden. Praktijken die dit model toepassen, slagen erin wachttijden te verminderen van gemiddeld zeven dagen naar minder dan één dag. Verpleegkundigen spelen hierin een centrale rol door agenda’s mee te beheren.
Als derde pijler speelt een betere organisatie van de zorg een rol, onder meer door verpleegkundige triage, eHealth en artificiële intelligentie. Bij triage beoordeelt een verpleegkundige hoe dringend een zorgvraag is. Door gerichte vragen te stellen, wordt snel duidelijk wie onmiddellijke hulp nodig heeft en wie kan wachten. Zo komt de patiënt meteen bij de juiste zorgverlener terecht. eHealth verwijst naar digitale toepassingen, zoals online afspraken, teleconsultaties of apps voor opvolging. Voor veel patiënten vergemakkelijkt dit de toegang tot zorg. Voor kwetsbare groepen werkt dit echter alleen als het inclusief gebeurt, want zonder begeleiding dreigt er een digitale kloof te ontstaan. Daarom wordt de verpleegkundige steeds meer een brugfiguur, die patiënten helpt omgaan met digitale zorg. Ook artificiële intelligentie kan ondersteuning bieden. Zo kunnen consultaties automatisch worden genoteerd via spraakherkenning, waardoor zorgverleners minder tijd verliezen aan administratie en meer tijd overhouden voor de patiënt.
(SCHIJN)AUTONOMIE?
De oplossingen zijn er. Toch veranderen wachttijden nauwelijks. Waarom? Omdat echte autonomie op juridische grenzen stuit. Volgens professor Gezondheidsrecht aan de Ugent Tom Goffin ligt het knelpunt bij de manier waarop we zorg juridisch georganiseerd hebben. Verpleegkundigen mogen in België slechts autonoom handelen via een samenwerkingsovereenkomst met een arts. Hun bevoegdheden zijn dus afhankelijk van die arts. Dat zorgt voor wat Goffin “schijnbare autonomie” noemt: verpleegkundigen hebben officieel meer mogelijkheden, maar kunnen die in de realiteit niet altijd benutten. Zo mogen verpleegkundigen meedenken, signaleren en inschatten, maar blijft de mogelijkheid om zelf structureel in te grijpen voor hen beperkt. Autonomie wordt zo een belofte op papier, geen hefboom in de praktijk.
“We spreken over verpleegkundige autonomie, maar in werkelijkheid blijft die vaak afhankelijk van de goodwill van de arts. Dat is schijnbare autonomie.” Professor Tom Goffin, Gezondheidsrecht UGent
BESPAREN BEGINT MET INVESTEREN
Daarnaast zien we een begrotingsparadox. Hoewel de initiële loonkost voor het inzetten van de verpleegkundig specialist stijgt, is er een enorme maatschappelijke winst, zowel in de eerstelijnszorg door de huisarts te ontlasten, als in de tweedelijnszorg door de preventie van chronische ziektes zoals diabetes en hartaandoeningen, en een afname van spoedopnames. Wat vandaag een investering is, leidt morgen tot besparingen niet alleen binnen de gezondheidszorg, maar ook binnen de maatschappij als geheel.
“Sterke beslissingen steunen op bewijs van gezondheidswinst én kostenefficiëntie.” Gezondheidseconoom Jonas Steel
Toch blijven veel succesvolle pilootprojecten steken in pilootfase. De effecten zijn vaak pas zichtbaar op lange termijn, terwijl het beleid vooral kijkt naar directe kosten. Zonder structurele financiering groeien innovaties niet door.
“Innovatieve pilootprojecten sterven vaak een stille dood, ondanks hun wetenschappelijke evidentie. Ze vertalen zich niet vanzelfsprekend naar definitieve zorg.” Professor Tom Goffin, Gezondheidsrecht UGent
DE TOEKOMST WACHT NIET
Wachttijden verdwijnen niet vanzelf. Deze studie biedt concrete handvaten om ze te verkorten, met bijzondere aandacht patiëntengroepen. Door voor kwetsbare de impact van taakverschuiving van huisarts naar verpleegkundig specialist, het Advanced Acces model en inclusieve eHealth grondig te analyseren, wordt helder hoe verpleegkundigen effectief én veilig kunnen worden ingezet in de eerstelijnszorg. Bovenal toont dit onderzoek aan dat verandering haalbaar is als beleidsmakers, het RIZIV en zorgverleners in de praktijk de handen ineen slaan. Echte autonomie is geen theoretisch ideaal, maar een noodzakelijke stap naar een toegankelijke eerstelijnszorg. Innovatie in de zorg begint niet bij meer middelen, maar bij het juist benutten van het talent dat er al is. Het is tijd om verpleegkundige expertise niet langer te begrenzen door de regels van gisteren, maar de ruimte te geven die de zorg van morgen dringend nodig heeft.
We staan dus op een kruispunt: blijven we wachten op een wondermiddel, of benutten we de oplossingen die klaarliggen? Dít onderzoek bewijst dat de verpleegkundige specialist de hefboom is voor een toegankelijke en duurzame zorg. De toekomst van de zorg wacht niet op nieuwe plannen, maar op de moed om verpleegkundigen eindelijk de autonomie te geven die ze verdienen. Het is een cruciale sleutel tot een zorgsysteem dat de patiënt niet langer in de wachtzaal laat zitten.
Bibliografie
Abou Malham, S., Touati, N., Maillet, É., Gaboury, I., Guisset, A. L., & Breton, M. (2020). Changing nursing practice within primary health care innovations: The case of advanced access model. BMC Nursing, 19(115). https://doi.org/10.1186/s12912-020-00504-z
Agency for Healthcare Research and Quality. (2023). Access to care. https://www.ahrq.gov/topics/access-care.html
Ansell, D., Crispo, J. A., Simard, B., & Bjerre, L. M. (2017). Interventions to reduce wait times for primary care appointments: A systematic review. BMC Health Services Research, 17(295). https://doi.org/10.1186/s12913-017-2219-y
Benahmed, N., Jonckheer, P., Zeevaert, R., Vos, B., & Kohn, L. (2024). Hoe wachttijden in de gezondheidszorg meten? – Synthese (KCE Reports 375s). Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE). Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://kce.fgov.be/nl/hoe-wachttijden-in-de-gezondheidszorg-meten-synthese
Bijma, B. (2024). AI in de huisartsenpraktijk: Praktische ondersteuning en volop kansen. De Dokter, 2024(6), 8-9.
Broekaert, H. (2024). Zorgstroomcoach voor betere toegankelijkheid. Domus Medica. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.domusmedica.be
Carrillo de Albornoz, S., Sia, K., & Harris, A. (2021). The effectiveness of teleconsultations in primary care: Systematic review. Family Practice, 38(4), 1-15. https://doi.org/10.1093/fampra/cmab029
Ceulemans, F. (2023). Zeven proefprojecten voor brede eerstelijnspraktijk. Domus Medica. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.domusmedica.be/actueel/zeven-proefprojecten-voor-brede-eerstelijnspraktijk
Cheng, C., Beam, D. J., Guenther, G. A., Linn, A. J., Tan, J., & Guzman, J. R. (2020). Applying the electronic health literacy lens: Systematic review of electronic health interventions targeted at socially disadvantaged groups. Journal of Medical Internet Research, 22(8), e18476. https://doi.org/10.2196/18476
Choi, H., & Seomun, G. (2024). Nurse-led self care interventions for older adults with multiple chronic conditions: A protocol for a systematic review and network meta-analysis. PLoS ONE, 19(1), e0298082. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0298082
Cloet, M., & Stordeur, S. (2025). Advies van de FRZV: 10 puntenplan Federale Raad Ziekenhuisvoorzieningen: Agressie in de zorg. Federale Raad voor Ziekenhuisvoorzieningen. Geraadpleegd op 5 februari 2026, van https://overlegorganen.gezondheid.belgie.be/sites/default/files/documents/frzv_d_622-2_-advies-_agressie_in_de_zorg.pdf
Copilot. (2026, 2 februari). [Large language model]. https://copilot.microsoft.com/
Crevits, H. (2024). Een zorgstroomcoach als antwoord op patiëntenstop. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.hildecrevits.be/een_zorgstroomcoach_als_antwoord_op_pati_ntenstop
Dirickx, B., Viaene, M., & De Lepeleire, J. (2011). Taakdelegatie in de Vlaamse huisartsenpraktijk: Een exploratieve studie. Huisarts Nu, 40(9), 417-420.
DocLine. (2025). Over DocLine. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.docline.nl/over-docline
Doktr. (2024). Huisarts in de buurt? Een blik op huisartsarme zones in België. Geraadpleegd op 5 november 2025, van https://www.doktr.be/blog/
Domus Medica. (2025). Toekomstdocument 2025. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.domusmedica.be
Federale Overheidsdienst Sociale Zekerheid. (2025, 7 april). Koninklijk besluit tot uitvoering van artikel 34.... Belgisch Staatsblad. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.ejustice.just.fgov.be
Gerkens, S., Lefèvre, M., Bouckaert, N., Levy, M., Maertens De Noorthout, C., Obyn, C., Devos, C., Scohy, A., Vlayen, A., Yaras, H., Janssens, C., & Meeus, P. (2024). Performantie van het Belgische gezondheidszorgsysteem: Rapport 2024 (KCE Reports 376As). Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE).
Gezondbelgie.be. (2024). Performantie van het Belgische gezondheidssysteem: Toegankelijkheid van de zorg. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.gezondbelgie.be
Goffin, T. (2026, 15 mei). Consult met prof. dr. Tom Goffin over de juridische drempels van de WUG-wet. In H. Pasques, Innovatieve verpleegkundige oplossingen voor wachttijden in de eerstelijnszorg (Bijlage [X]). UGent.
Google Gemini. (2026, 11 februari). [Large language model]. https://gemini.google.com/
Institute of Medicine. (2001). Crossing the quality chasm: A new health system for the 21st century. National Academies Press.
Jansen, L., Timans, R., Batenburg, R., & van Tuyl, L. (2023). Organisatievormen in de Nederlandse huisartsenzorg: Van solopraktijk naar keten. Nivel.
Jansen, L., Timans, R., Batenburg, R., & van Tuyl, L. (2024). Infographic: Ketens identificeren: Eerste stap naar monitoren effecten ketenvorming. Nivel.
Kiers, B. (2020, mei). Voorkom burn-out en PTSS: Mentale nazorg hard nodig. Zorgvisie, 2020(5), 34–37.
Laurant, M., van der Biezen, M., Wijers, N., Watananirun, K., Kontopantelis, E., & van Vught, A. J. (2018). Nurses as substitutes for doctors in primary care. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018(7), CD001271. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001271.pub3
Liekens, R. (2023). Jan de Maeseneer en Margot Cloet over de toekomst van de gezondheidszorg. Zorgnet-Icuro. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.zorgneticuro.be
Lukewich, J., Asghari, S., Marshall, E. G., Matthews, M., Swab, M., & Ryan, D. (2022). Effectiveness of registered nurses on system outcomes in primary care: A systematic review. BMC Health Services Research, 22(440). https://doi.org/10.1186/s12913-022-07662-7
McCormack, B., & McCance, T. (2017). Person-centred practice in nursing and health care: Theory and practice (2nd ed.). Wiley-Blackwell.
Merckx, G., Teughels, S., Van Parys, E., Reinenbergh, Y., Willems, S., Goffin, T., Lauwerier, E., Grielens, L., Feys, M., Vanscheeuwijk, V., Liekens, S., & Verlinde, C. (2023). Rapport toegankelijkheid huisartsgeneeskunde.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2023). Visie eerstelijnszorg 2030. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://open.overheid.nl
Moet Ik Naar De Dokter? (2025, 3 november). Homepage - Moet ik naar de dokter? - België. Geraadpleegd op 10 februari 2026, van https://moetiknaardedokter.be/
Nikpour, J., & Brooks Carthon, J. M. (2023). Characteristics, work environments, and rates of burnout and job dissatisfaction among registered nurses in primary care. Nursing Outlook, 71(4), 101988. https://doi.org/10.1016/j.outlook.2023.101988
NN. (2025, 10 november). Meer wachtlijsten bij huisartsen. Medisquare. Geraadpleegd op 10 november 2025, van https://medisquare.be/nl/meer-wachtlijsten-bij-huisartsen/
OpenAI. (2023). ChatGPT (Versie februari 2026) [Large language model]. https://chat.openai.com/
Opstelten, W., Golchehr, B., & Blanker, M. H. (2024). Hoe houden we de huisartsenzorg toegankelijk? Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 168(D8091).
Pérez-Francisco, D. H., Duarte-Clíments, G., Del Rosario-Melián, J. M., Gómez-Salgado, J., Romero-Martín, M., & Sánchez-Gómez, M. B. (2020). Influence of workload on primary care nurses’ health and burnout, patients’ safety, and quality of care: An integrative review. Healthcare, 8(1), 12. https://doi.org/10.3390/healthcare8010012
P.M. & C.S. (2025). Artsen buitenspel? Vandenbroucke herlanceert het offensief rond eerstelijnsbevoegdheden. De Specialist.
P.S. (2025a). Zorg op afstand: KB in het Staatsblad. Medisfeer. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.medisfeer.be
P.S. (2025b). Zorg op afstand: KB in het Staatsblad. Artsenkrant.
Regionale Organisatie Eerstelijnszorg Rijnland. (2025, mei). AI in de huisartsenpraktijk: Trends en praktische toepassingen. Geraadpleegd op 16 mei 2026, van https://www.roer-om.nl
Reinenbergh, Y. (2024). Hoe telefonische berichten en oproepen van patiënten beheren.
Domus Medica. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.domusmedica.be
Rens, E., De Grave, J., Dom, G., Glazemakers, I., & Van den Broeck, K. (2024). Genoeg gewacht: Naar een gezamenlijke aanpak van wachttijden in de Vlaamse GGZ. Universiteit Antwerpen.
RIZIV. (2023). New Deal-akkoord voor een nieuw organisatie- en financieringsmodel voor de huisartspraktijk. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.riziv.fgov.be
Steel, J. (2026, 27 april). Interview met gezondheidseconoom Jonas Steel over de Social Return on Investment (SROI) in de eerstelijn. In H. Pasques, Innovatieve verpleegkundige oplossingen voor wachttijden in de eerstelijnszorg (Bijlage 4). Idewe Leuven.
Van Braeckel, L. (2025). Naar minder werkdruk voor huisartsen en meer toegankelijkheid voor patiënten. Weliswaar.be. Geraadpleegd op 10 november 2025, van https://www.weliswaar.be
Van Rampelberg, S. (2025). Toegankelijkheid van de huisartspraktijk. Geraadpleegd op 12 januari 2026.
Van Schaaijk, A., Aapkes, S., Jansens, L., Flinterman, L., Brabers, A., & Batenburg, R. (2025). Patiëntenstops bij huisartspraktijken: Spreiding, oorzaken en oplossingen. Nivel.
Vlaamse Overheid Departement Zorg. (2024). Zorgstroomcoach. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.departementzorg.be/nl/zorgstroomcoach
Vlaamse Overheid Departement Zorg. (2025). Brede eerstelijnspraktijken. Geraadpleegd op 5 december 2025, van https://www.departementzorg.be/nl/brede-eerstelijnspraktijken
V&VN Praktijkverpleegkundigen en Praktijkondersteuners. (2020). Eerste digital first huisartspraktijk. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.venvn.nl
Vynckier, E., Vulsteke, J., Panhuysen, T., & Avonts, D. (2018). Hoe staan patiënten tegenover taakdelegatie? Onderzoek bij 90 patiënten in een huisartsenpraktijk. Huisarts Nu, 47(5), 206-209.
World Health Organization. (2025a). Constitution of the WHO. Geraadpleegd op 9 februari 2026, van https://www.who.int/about/governance/constitution
World Health Organization. (2023). Tracking universal health coverage: 2023 global monitoring report. Geraadpleegd op 9 februari https://www.who.int/publications/i/item/9789240080379
World Health Organization. (2025b, 19 mei). Quality health services. Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/quality-health-services
