Congruentie: een electorale match made in heaven of toch eerder een blind date?

De verkiezingen van 2024 lijken nog maar net achter de rug, en toch mogen we over enkele jaren alweer stemmen op de partij waarvan we denken dat het de beste match is. Voor wie daarbij wat hulp kan gebruiken, bestaan er handige online tools zoals de stemtest van De Standaard of de VRT. De laatste verkiezingen maakten die stemtests niet enkel meer gebruik van een simpele ‘akkoord’ of ‘niet akkoord’. Ze hielden ook rekening met hoeveel belang kiezers aan de stellingen hechtten. Deze nieuwe aanpak veronderstelt dat als wij, kiezers, weten welke thema’s voor ons belangrijk zijn en welk standpunt we daarover innemen, we beter kunnen inschatten welke partij inhoudelijk bij ons past. 

Ondanks de nieuwe snufjes waarmee stemtests uitpakken, zijn er nog heel wat andere factoren die een inhoudelijke match mee kunnen voorspellen. Politieke interesse, de mate waarin we ons verbonden voelen met een partij en het al dan niet veranderen van onze stemkeuze ten opzichte van vorige verkiezingen spelen namelijk ook een belangrijke rol.

Congruentie?

Hoe sterk onze standpunten matchen met die van de partij waarvoor we kozen, noemen politicologen ook wel congruentie. Dat is de mate waarin onze standpunten overeenkomen met die van de partij waarop we hebben gestemd. Denk je bijvoorbeeld dat de overheid harder moet ingrijpen in de economie, en vindt die partij dat ook? Dan ben je congruent met die partij. Denk je er net het omgekeerde over? Dan ben je discongruent op dat thema.

Hoe meer kiezers congruent zijn, hoe beter partijen hun kiezers inhoudelijk weten te vertegenwoordigen. Politici vertegenwoordigen dan immers daadwerkelijk de standpunten van de mensen die op hun stemmen, en dat is dan weer belangrijk voor een gezond werkende democratie.

Een variatie aan thema’s

Voor mijn thesis analyseerde ik bijna 3.000 Vlaamse kiezers, die werden bevraagd voor, tijdens en na de federale verkiezingen van 2024 in de NotLikeUs-dataset van de Universiteit Antwerpen. Ik vergeleek daarbij hun individuele standpunten met de standpunten van de partij waarop ze stemden aan de hand van drie cruciale thema’s: economie (overheidsingrijpen), staatshervorming (regionalisering) en migratie (assimilatie).

Gemiddeld zit bijna 70% van kiezers op dezelfde lijn als hun partij. Maar dat verschilt sterk per thema. Bij het standpunt omtrent migratie zitten maar liefst 8 op de 10 kiezers op dezelfde golflengte als de partij waarop ze stemden. Wanneer hun standpunt over staatshervorming werd gevraagd, kwam uit dat ongeveer 7 op de 10 kiezers inhoudelijk congruent stemden. Kiezers waren het minst sterk congruent bij het thema economie met amper 6 op de 10 kiezers die een gelijkend standpunt innamen als hun gekozen partij.

De geïnteresseerde kiezer

Niet iedereen is even goed op de hoogte waarvoor partijen pleiten. Wie politiek geïnteresseerd is, blijkt een kleinere kans te hebben om tot de groep van minder goed geïnformeerde mensen te behoren. Op alle drie de thema’s geldt politieke interesse als de meest consistente voorspeller: hoe meer interesse in politiek, hoe groter de kans dat iemand écht congruent stemde.

Deze relatie is logisch en sluit aan bij wat politicologen cognitieve mobilisatie noemen. Politiek geïnteresseerden beschikken meestal over meer informatie om partijstandpunten met de eigen standpunten te vergelijken en kunnen zo gerichter een partij kiezen die inhoudelijk bij hen aansluit. 

De voelende kiezer

Toch is politieke interesse niet het hele verhaal. De band die je met een partij voelt, blijkt belangrijk te zijn om congruentie te voorspellen. Kiezers die zich meer verbonden voelen met de gekozen partij, zijn vaker congruent. Bij het thema migratie komt dit het meest naar voren.

Maar wat is de oorzaak en wat het gevolg? Zijn we congruent omdat we worden beïnvloed door de voorkeuren van een partij waarmee we feeling hebben, of vertonen we juist affiniteit met een partij omdat de standpunten over meerdere thema’s overeenkomen en we al congruent waren? Beide verklaringen zijn plausibel.

De trouwe kiezer

Daarnaast speelt loyaliteit ook een rol, maar alleen bij de thema’s staatshervorming en migratie. Kiezers die de vorige keer op een andere partij stemden, zijn vaker discongruent dan trouwe kiezers.

In Vlaanderen is er dus een relatief grote groep kiezers die op een andere partij stemde dan de vorige keer. Een mogelijke hypothese zou kunnen stellen dat teleurstelling en het gevoel dat de politiek niet luistert kiezers doen switchen, ook als ze inhoudelijk beter aansloten bij hun vorige partij.

De complexe kiezer

Democratie draait niet om elke 5 à 6 jaar met één druk op de knop op de juiste partij te stemmen. Ze draait om een ingewikkeld samenspel tussen onder andere de heersende thema’s, de politieke interesse van kiezers en gevoelsmatige factoren. Wanneer we politieke interesse hebben of ons verbonden voelen met een partij, blijken we vaker op dezelfde golflengte te zitten met onze gekozen partij.

Anderzijds hebben we bij sommige thema’s zoals economie het net iets lastiger om ons duidelijk inhoudelijk te laten vertegenwoordigen. Partijen houden zich in programma’s soms schuil achter ambigue of complexe standpunten waardoor het voor ons moeilijker kan worden om congruent te stemmen. Het is dus niet vreemd dat we bij elke verkiezing opnieuw twijfelen welke partij onze beste electorale match is.

Dus: is onze stemkeuze een match made in heaven of een blind date? Geen van beide. Met gemiddeld bijna 7 op de 10 kiezers die inhoudelijk op dezelfde lijn zitten als hun partij, lijkt onze electorale match eerder op een eerste date die vrij goed loopt: er is een duidelijke basis, maar niet iedereen gaat naar huis met de partner die echt bij hem of haar past. Of het klikt, hangt af van wie we zijn en waarover het gesprek gaat. Bij migratie is de klik het sterkst, bij economie blijft het voor velen zoeken. Wie politieke interesse heeft en zich verbonden voelt met een partij, heeft meer kans op een geslaagde match. En zoals bij elke date geldt: een goede gevoelsmatige indruk is belangrijk, maar of we écht op dezelfde golflengte zitten, blijkt pas als we elkaar beter leren kennen.