Wanneer ontwaken de slapende koloniale geesten van Campus Middelheim?
Sommige hoofdstukken uit de geschiedenis liggen dichter bij ons dan we denken, soms zelfs letterlijk onder onze voeten, op de plek waar we studeren of werken. Honderd jaar geleden is Campus Middelheim van de Universiteit Antwerpen de Koloniale Hogeschool van België. Vandaag vinden we nog tal van koloniale sporen terug op de campus. Toch is de ontsluiting beperkt en zijn studenten amper op de hoogte van het koloniale verleden.
De afgelopen jaren nemen enkele onderzoekers de Koloniale Hogeschool onder de loep. Daarbij focussen ze vooral op de geschiedenis van de school. Hoe het koloniale verleden vandaag nog aanwezig is op Campus Middelheim, belichten ze nauwelijks. Nochtans kan dat verleden zich vandaag op verschillende manieren uiten: in materiële sporen, in de manier waarop de universiteit de sporen ontsluit en in de studenten die zich dagelijks op de campus begeven en er al dan niet mee in aanraking komen.
Om die verschillende lagen in kaart te brengen, combineer ik in mijn onderzoek archiefonderzoek, terreinonderzoek en observaties met interviews en een survey bij studenten van Campus Middelheim. Die verschillende onderzoeksmethoden leggen een opvallende discrepantie bloot: er zijn nog heel wat koloniale sporen aanwezig, maar ze worden nauwelijks ontsloten en studenten zijn amper op de hoogte van het koloniale verleden van hun studieomgeving.
Op zoek naar koloniale sporen…
Koloniale sporen verdwijnen doorheen de jaren of raken verweven met onze omgeving. Tijdens mijn onderzoek breng ik zo’n vijftien koloniale sporen op Campus Middelheim in kaart, waarvan er vandaag nog negen aanwezig zijn.
Het internaatgebouw, met zijn typische villastijl uit de kolonies, wordt in 1960 afgebroken. Andere sporen blijven wel bewaard. Zo staat een monument met de titel Gedenksteen voor de oorlogsslachtoffers van de Koloniale Hogeschool, gemaakt door Diane Smeesters in 1949, nog steeds op de campus. De gedenksteen is een oorlogsmonument en draagt de inscriptie ‘aan de voorvechters van de bevrijding van het vaderland’. Toch bevat het monument een duidelijke koloniale beeldtaal. Het reliëf toont twee figuren met ketens, naast een vijfpuntige ster die verwijst naar Belgisch-Congo. Het monument staat ter hoogte van een van de ingangen van de campus. Het is niet begroeid en is goed zichtbaar. Toch vergezelt geen enkele vorm van duiding het beeld. Dat hier enige duiding ontbreekt blijkt een patroon, want bijna alle koloniale sporen op de campus hebben geen bijkomende informatie.
Een opmerkelijke uitzondering
Eén locatie vormt daarop een uitzondering. In 2023 hernoemt de universiteit aula A.143 naar de eerste premier van het onafhankelijke Congo, Patrice Lumumba. Tegelijk plaatst de universiteit drie kleine goudkleurige panelen met informatie over de inhuldiging, een korte geschiedenis van de school en de rol van België in de koloniale en onfhankelijkheidsperiode. Elk paneel bevat dezelfde tekst, telkens in een andere taal: Nederlands, Frans en Engels. Ook op de website van de universiteit verschijnen enkele korte teksten met extra duiding over de inhuldiging van de aula.
De inhuldiging van aula A.143 laat een duidelijke indruk achter. Wanneer studenten worden bevraagd over hun studieomgeving en de koloniale sporen op de campus, verwijzen ze keer op keer naar hetzelfde element. Op een campus met allerlei verschillende koloniale sporen benoemt een groot deel van de studenten aula A.143. Ze verwijzen naar de goudkleurige panelen en de e-mail die de universiteit verspreidde om de inhuldiging aan te kondigen. De studenten vermelden niet altijd de naam ‘Patrice Lumumba’. Wanneer ze dat tijdens de interviews wel doen, spreken ze de naam vaak twijfelachtig uit.
Ook wanneer ik met studenten van de campus spreek, wordt duidelijk dat deze vorm van ontsluiting een belangrijke rol speelt in wat zijn weten over het koloniale verleden. Ze vertellen dat er weinig wordt toegelicht en dat je de geschiedenis van de campus vooral leert kennen via de kleine panelen in de aula of doordat iemand anders je er tussen de lessen door over vertelt.
Wat verandert, valt op
Dat studenten steeds opnieuw aula A.143 aanhalen, is geen toeval. Onderzoeker en professor Maureen Flint stelt vast dat mensen een universiteitscampus regelmatig beschouwen als een neutrale en statische plaats. Toch komen tijd en ruimte soms samen in monumenten en andere materiële elementen. Ze markeren een herinnering of betekenis. Wanneer zo’n element onveranderd blijft, kan het narratief erachter vanzelfsprekend worden. Pas wanneer iemand iets verandert of verwijdert, ontstaat een breuk. Wat eerst evident lijkt, wordt nu in vraag gesteld of valt plots meer op.
De herbenoeming van aula A.143 vormt zo’n breuk. Het koloniale verleden, dat voordien nauwelijks zichtbaar was, wordt plots benoemd en onder de aandacht gebracht. Studenten wandelen ook langs andere koloniale sporen, maar benoemen die niet. De aula valt op omdat ze is veranderd en daarover gecommuniceerd werd.
De discrepantie wordt tijdens het onderzoek zichtbaar: de campus bevat nog verschillende koloniale sporen, maar de beperkte ontsluiting ervan zorgt wellicht ervoor dat studenten die geschiedenis nauwelijks kennen of herkennen. Het narratief dat de sporen met zich meedragen blijft daarbij ook intact.
Een herinnering zonder garantie?
Studenten die vandaag op Campus Middelheim studeren, herinneren zich de inhuldiging van 2023 en de communicatie errond nog, maar wat gebeurt er wanneer die studenten afstuderen? Zullen nieuwe studenten nog beseffen in welke aula ze les volgen, naar wie deze is vernoemd en wat dat betekent met oog op hun studieomgeving?
De koloniale geesten van Campus Middelheim zijn niet verdwenen. Ze slapen in gebouwen, monumenten en andere sporen. De herbenoeming van aula A.143 toont dat duiding over het verleden een spoor zichtbaar en herkenbaar kan maken, terwijl de andere koloniale elementen grotendeels onopgemerkt blijven.
Bibliografie
Archief Universiteit Antwerpen, briefkaarten Bob Vermerght.
Agentschap Onroerend Erfgoed, "Koloniale Hogeschool." 2011, accessed 20 december 2025. https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/7344.
Baetens, Roland. "Het Prins Leopold Instituut Voor Tropische Geneeskunde Te Antwerpen: Een Overzicht." Studium 2 (2009): 116-29.
Baloji, Sammy, Silvia Franceschini, Nikolaus Hirsch, and Estelle Lecaille. "Style Congo: Heritage & Heresy." edited by CIVA. Leipzig: Spektor Books, 2023.
Basic-Fit, "Fitnessclub Basic-Fit Antwerpen Middelheim 24/7." Accessed 17 april 2026. https://www.basic-fit.com/nl-be/clubs/basic-fit-antwerpen-middelheim-24….
Berlin Postkolonial, "About Berlin Postkolonial." Accessed 20 april 2026. https://www.berlin-postkolonial.de/en/about-us.
Black Lives Matter, "Our History." 2024, accessed 6 mei 2026. https://blacklivesmatter.com/our-history/.
Boons, Pieter, and Sandrine Colard. Congoville: Contemporary Artists Tracing Colonial Tracks. Leuven: Leuven University Press, 2021.
Bouwen Door De Eeuwen Heen: Inventaris Van Het Cultuurbezit in België: Architectuur, Deel 3nc Stad Antwerpen. Brepols, 1989.
Budasz, Daphné, and Markus Wurzer. "Postcolonial Italy, a Public History Project Mapping Colonial Heritage." Interventions: International Journal of Postcolonial Studies 26, no. 7 (2024): 1069-75.
Colard, Sandrine. "Congoville: A Black Flâneur's Path through a Post-Colonial City." In Congoville: Hedendaagse Kunstenaars Bewandelen Koloniale Sporen, edited by Pieter Boons and Sandrine Colard, 28-63. Leuven: Leuven University Press, 2022.
Contested Histories. “Our Story - Contested Histories.” Accessed 1 mei 2026. https://contestedhistories.org/our-story/.
Couttenier, Maarten. "De Impact Van Congo in Het Museum Van Belgisch Congo in Tervuren." In Congo in België/Koloniale Cultuur in De Metropool, edited by Vincent Viaene, 115-30: Universitaire Pers Leuven, 2009.
De Bisschop, Sarah, and Marc De Wolf. "Kinderen Van De Kolonie." België: VRT, 2018.
De Roo, Bas. "Masters in De Kolonisatie? De Koloniale Hogeschool Van Antwerpen En Zijn Erfenissen (1920-2020)." In Congoville: Contemporary Artists Tracing Colonial Tracks, edited by Pieter Boons and Sandrine Colard, 113-58. Leuven: Leuven University Press, 2021.
Depaepe, Marc. "Belgian Images of the Psycho-Pedagogical Potential of the Congolese during the Colonial Era, 1908-1960." Paedagogica Historica 45, no. 6 (2009): 707-25.
84
Depaepe, Marc, Honoré Vinck, and Frederik Herman. "'Van Wildemannen, Brave Zwartjes En Geëvolueerden': Koloniale Cultuur in De Metropool." In Congo in België, edited by Vincent Viaene, David Van Reybrouck and Bambi Ceuppens, 131-46. Leuven: Leuven University Press, 2009.
Ermens, Daniël, "Koloniale Hogeschool/ Univog," Universiteit Antwerpen Collectief Geheugen Blog. Universiteit Antwerpen, 2020. https://blog.uantwerpen.be/collectief-geheugen/koloniale-hogeschool-uni….
European Commission, "Colonial Legacies of Universities: Materialities and New Collaborations." 2025, accessed 20 april 2026. https://cordis.europa.eu/project/id/101177706.
Ewans, Martin. European Atrocity, African Catastrophe, Leopold Ii, the Congo Free State and Aftermath. Routledge, 2002.
Felixarchief, brand: de Koloniale Hogeschool, Antwerpen niet gedateerd, FOTO#10873.
Felixarchief, Dhanis Baron, 1976, 920#102.
Felixarchief, Koloniale Hogeschool, 2270#320.
Felixarchief, Koloniale Hogeschool, 2270#317.
Felixarchief, Middelheimlaan Universitair Instituut voor Overzeese Gebieden, Antwerpen 1960, FOTO-OF#3740.
Felixarchief, Middelheimlaan, 862#13403.
Felixarchief, Middelheimlaan, 2758#161.
Felixarchief, Monumenten: Baron Dhanis, Antwerpen 1937, GP#4253.
Felixarchief, Walter Van Kuyck, bouwdossier Koloniale Hogeschool van België, 2758#163.
Felixarchief, Wereldtentoonstelling: het terrein, Antwerpen 1930, GP#8115.
Flint, Maureen A. "Racialized Retellings: (Un)Ma(R)King Space and Place on College Campuses." Critical Studies in Education 62, no. 5 (2021): 559-74.
———. "Ruptures and Reproductions: A Walking Encounter with a Campus Tour and a Confederate Monument." Cultural Studies ↔ Critical Methodologies 19, no. 2 (2019): 91-104.
Goddeeris, Idesbald. "Colonial Streets and Statues: Postcolonial Belgium in the Public Space." Postcolonial Studies 18, no. 4 (2015): 397-409.
———. "Leopold Ii, Kimpa Vita and the Local Decolonisation of Belgian Public Space." Journal of Modern European History 23, no. 3 (2025): 309-25.
———. "Mapping the Colonial Past in the Public Space." Low Countries Historical Review 135, no. 1 (2020): 70-94.
Gopal, Priyamvada. "On Decolonisation and the University." Textual Practice 35, no. 6 (2021): 873-99.
85
H.T. "Regering Biedt Excuses Aan Voor Rol België Bij Dood Lumumba." De Standaard, 2002. https://www.standaard.be/binnenland/regering-biedt-excuses-aan-voor-rol….
Harrison, Rodney, Amy Rose, and Colin Sterling. "Ghosts of Solid Air: Contested Heritage and Augmented Reality in Public Space." International Journal of Heritage Studies 31 (2025): 425-43.
Hochschild, Adam. King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa. Boston: Houghton Mifflin 1998.
Kimvula, Jemima, Heather Proctor, Annie Tindley, and Loes Veldpaus. King Leopold Ii of Belgium & the Armstrong Building: A Pilot Project for Nu Campus Legacies. Newcastle University (Newcastle University, 2022).
Knudsen, Britta Timm, and Casper Andersen. "Affectice Politics and Colonial Heritage, Rhodes Must Fall at Uct and Oxford." International Journal of Heritage Studies 25, no. 3 (2019): 239-58.
Lagae, Johan. "Celebrating a Cinquantenaire. The Section of the Belgian Congo at the 1935 World's Fair in Brussels." The Journal of the Society of Architectural Historians, Australia and New Zealand 17, no. 1 (2012): 82-113.
———. "Colonial Encounters and Conflicting Memories: Shared Colonial Heritage in the Former Belgian Congo." The Journal of Architecture 9, no. 2 (2010): 173-97.
Larsen, Peter Bille, and Křížová Markéta. European University Legacies: Problematic Heritage and Contemporary Practice. Edinburgh University Press, 2025.
Mantels, Ruben. "Middelheim. Leerschool Van Het Kolonialisme." In 100x Congo. Een Eeuw Congolese Kunst in Antwerpen, 120-24. Kontich: Bai, 2020.
Marker, Chris, and Alain Resnais. "Les Statues Meurent Aussi." Frankrijk, 1953.
Middelheimmuseum, "Congoville. Hedendaagse Kunstenaars Bewandelen Koloniale Sporen." 2021, accessed 20 april 2026. https://middelheimmuseum.be/nl/congoville.
Middelheimmuseum, Kunst in de stad, "Baron Dhanis." Accessed 20 april 2026. https://kunstindestad.middelheimmuseum.be/all/barondhanis.
Middelheimmuseum, Kunst in de stad,"Collectie." Accessed 20 april 2026. https://middelheimmuseum.be/nl/content/collectie-kis.
Middelheimmuseum, Kunst in de Stad, "Gedenkteken Voor De Oorlogslachtoffers Koloniale Hogeschool.” Accessed 2 februari 2026. https://kunstindestad.middelheimmuseum.be/all/gedenktekenvoordeoorlogsl….
Newcastle University, "Campus Legacies." 2022, accessed 14 mei 2026. https://www.ncl.ac.uk/heritage/research/current-projects/campus-legacie….
Nordholt, Larissa Schulte. "From Colonial to International at Wageningen Agricultural College." In European University Legacies: Problematic Heritage and Contemporary Practice, edited by Peter Bille Larsen and Markéta Křížová: Edinburgh University Press, 2025.
86
Peretti, Luca. "Built to Last? Material Legacies of Italian Colonialism." Interventions. International Journal of Postcolonial Studies 26, no. 7 (2024): 1051-68.
Plasman, Pierre-Luc, and Catherine Thewissen. "The Three Lives of the Casement Report: Its Impact on Official Reactions and Popular Opinion in Belgium." no. 20 april 2026. (2016). https://breac.nd.edu/articles/the-three-lives-of-the-casement-report-it….
Postcolonial Italy, "Home." Accessed 2 mei 2026. https://postcolonialitaly.com/.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, "Cultuurgoederen Uit Een Koloniale Context." Accessed 20 april 2026. https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/c/cultuurgoederen-uit-een-k….
Schöller, André, and Roger Depoorter. Middelheim: Gedenkboek Van Het Universitair Instituut Van De Overzeese Gebieden. Vriendenfonds van het Universitair Instituut voor de Overzeese Gebieden, 1987.
Shilliam, Robbie. "Behind the Rhodes Statue: Black Competency and the Imperial Academy." History of the Human Sciences 32, no. 5 (2019): 3-27.
Sous lÉtoile d’Or, Hélène Schirren (Phoebus Film Productions, 1939). Koninklijk Belgisch Filmarchief.
Student 1. "Interview Masterscriptie Campus Middelheim." By Katja Van Gaal. 10 april 2026.
Student 2. "Interview Masterscriptie Campus Middelheim." By Katja Van Gaal. 17 april 2026.
Student 3. "Interview Masterscriptie Campus Middelheim." By Katja Van Gaal. 20 april 2026.
Student 4. "Interview Masterscriptie Campus Middelheim." By Katja Van Gaal. 24 april 2026.
Sunnemark, Ludvig, and Håkan Thörn. "Decolonizing Higher Education in a Global Post-Colonial Era: #Rhodesmustfall from Cape Town to Oxford." Review of Education, Pedagogy, and Cultural Studies 45 (2023): 53-76.
Truddaïu, Julien, Aliou Baldé, and Chantal Kesteloot. "Décoloniser L'espace Public, Un Enjeu Démocratique." Bruxelles Laïques Echos 120 (2023): 20-24.
Tse, Lucas. "The Legacy of Cecil Rhodes at Oxford." A Contested Histories Occasional Paper, 2020.
Universiteit Antwerpen, "Ethische Adviescommissie Sociale En Humane Wetenschappen." Accessed 2 februari 2026. https://www.uantwerpen.be/nl/onderzoek/beleid/ethiek-integriteit/ethisc….
Universiteit Antwerpen, "Film 'Sous L'etoile D'or'." Accessed 1 mei 2026. https://www.uantwerpen.be/nl/projecten/diversiteit-en-inclusie/activite….
Universiteit Antwerpen, "Inhuldiging Aula Patrice Lumumba." 2023, accessed 10 mei 2026. https://www.uantwerpen.be/nl/projecten/diversiteit-en-inclusie/activite….
87
Universiteit Antwerpen, "Rondleidingen." Accessed 2 mei 2026. https://www.uantwerpen.be/nl/overuantwerpen/campussen/kunst-op-de-campu….
Urban Brussels, "U.Dekolonisering." 2025, accessed 20 februari 2026. https://urban.brussels/nl/decolonisation/pages/vos-questions-nos-repons….
Utrecht University, "Utrecht University Leads Research into the Colonial Heritage of Universities "Colonial Heritage Cannot Be Studied from a European Perspective Alone"." 19 december 2024, accessed 4 mei 2026. https://www.uu.nl/en/news/colonial-heritage-cannot-be-studied-from-a-eu….
Van Gaal, Katja. Bevraging, Masterscriptie. (2026).
van Marle, Karin. "University Spaces as Sites of Conscience." Space and Culture 25, no. 2 (2022): 205-18.
Verbeke, Davy. "Verlegde Sisyfus Een Steen? Gecontesteerd Belgisch Koloniaal Erfgoed En De Herdenking Van De Herdenking (2004-2020)." Brood en Rozen. Tijdschrift voor de geschiedenis van sociale bewegingen 3 (2020): 50-59.
VRT, "George Floyd, Een Icoon Van 'Black Lives Matter'." Accessed 2 mei 2026. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/kijk/2025/05/25/5-jaar-george-floyd-v1-mim….
Worldfairs info, “Pavilion Details.” Accessed 20 april 2026, https://en.worldfairs.info/expopavillondetails.php?expo_id=30&pavillon_….
