Langlezend! Hoe een brug tussen school en bibliotheek jongeren aan het lezen krijgt

“Hoe kan de samenwerking tussen de bibliotheken en de leerkrachten van de eerste graad A-stroom worden geoptimaliseerd om leesbevordering en leesplezier te bevorderen in de klaspraktijk?” Dat is de onderzoeksvraag waar ik in mijn bachelorproef een antwoord op probeerde te formuleren. Na een literatuurstudie, overleg met zes bibliotheken en interviews met leerkrachten ontwikkelde ik twee eindproducten: een databank met leesbevorderend materiaal en een lessenreeks rond de sociale samenleesapp Zindr.

Een problematiek dichtbij huis

Als tiener verafschuwde ik boeken. Ik was de leerling die met haar ogen rolde en zuchtte wanneer de leerkracht aankondigde dat er weer een boekopdracht aankwam. De puber die haar leesgierige zusje haar boekbesprekingen liet schrijven en nooit uit zichzelf een boek zou oppakken.

Ik was niet de enige, en ben dat vandaag nog steeds niet. In Vlaanderen kampen we al jaren met 'ontlezing', een jammere realiteit in de leefwereld van jongeren. Nationale en internationale onderzoeken zoals PIRLS en PISA tonen aan dat steeds meer leerlingen moeite hebben met begrijpend lezen. Volgens de recente PISA-resultaten haalt 3 op de 10 Vlaamse jongeren het basisniveau leesvaardigheid niet. Nochtans is lezen essentieel voor hun schoolloopbaan, taalontwikkeling en maatschappelijke participatie.

Een aanbod dat niet aankomt

Aan aandacht voor leesbevordering ontbreekt het niet. Leerplannen, methodes en bestaande Vlaamse initiatieven besteden ruim aandacht aan en bibliotheken beschikken over een rijkelijk aanbod: boekenkoffers,, auteurslezingen, interactieve spellen, leesprojecten… Toch blijkt uit mijn onderzoek dat er een kloof bestaat tussen wat bibliotheken aanbieden en wat de klaspraktijk bereikt.

Leerkrachten ervaren die kloof van op de eerste rij. Ze botsen op tijdsgebrek, gebrek aan inspiratie en een aanbod dat te groot en te onoverzichtelijk is. Bibliotheken merken op hun beurt dat scholen steeds minder de weg naar de bib vinden. Sommige scholen kennen het aanbod nauwelijks en baseren hun leeslijsten op die van andere steden. Een bibliotheek die zich vooral op het lager onderwijs richtte, wil graag ook het secundair bereiken, maar weet niet goed hoe. Kortom: bibliotheken hebben materiaal en leerkrachten hebben nood aan inspiratie, maar ze vinden elkaar te weinig.

Mijn bachelorproef kadert binnen het project Langlezend!, een samenwerking tussen PXL-Education, zes Limburgse bibliotheken (Beringen, Dilsen-Stokkem, Genk, Hasselt, Pelt en Heusden-Zolder), subsidieverstrekker ECRU, PXL-Onderwijsinnovatie en smartICT. Het project wil een databank ontwikkelen die bibliotheken en scholen met elkaar verbindt, om leesmotivatie en leesplezier terug een plaats te geven in de klaspraktijk.

Een verhaal schrijf je niet alleen

Ik kreeg het privilege om van A tot Z aan dit project te mogen meewerken, maar dat deed ik niet alleen. Samen met twee medestudenten, Britt Smets en Dries Peeters, die tijdens het eerste jaar ook bij het project betrokken waren, voerde ik de literatuurstudie uit naar eindtermen, methodes en bestaande initiatieven en stelden we de interviewvragen op waarmee we de leerkrachten bevroegen. Ook de bibliotheken bouwden via gesprekken en meetings mee aan het resultaat. De technische uitbouw van de databank nam smartICT op zich, met wie we wekelijks vergaderden zodat alle feedback en ideeën hun weg naar het platform vonden. Mijn promotor, Sarina Wijnen, stond aan het hoofd van dit alles.

Wat leerkrachten vertellen

Opvallend was hoe gemotiveerd de leerkrachten zijn. Klassieke boekbesprekingen maken plaats voor creatieve opdrachten: een Spotify-playlist bij je boek, een Instagramprofiel voor je favoriete personage of een BookTok-filmpje om je boek te promoten. Toch vertellen bijna alle leerkrachten dat ze nauwelijks tijd vinden om lezen echt in de spotlight te zetten.

In een school met Team Teach-structuur is er per week maar 1 uur en 25 minuten instructie Nederlands, die naar grammatica en spelling gaat. De lessen 'genietend lezen' komen daardoor zelden aan bod. In een andere school leest naar schatting slechts één op de vijf leerlingen het volledige boek en gebeurt de controle grotendeels op vertrouwen. Een derde school droomt van een vijfde lesuur Nederlands. Bijna alle scholen zeggen hetzelfde: er is nauwelijks tot geen samenwerking met de bibliotheek.

Twee producten als antwoord

Uit die bevindingen ontstond het belangrijkste eindproduct, de databank Langlezend! Dit digitale platform werd ontwikkeld vanuit de vragen en noden uit de interviews met leerkrachten en bibliotheken. Het biedt leerkrachten van de eerste graad A-stroom materiaal, inspiratie en initiatieven rond leesbevordering en antwoordt op de vraag van bibliotheken naar een centrale, overzichtelijke plaats waar leerkrachten snel bruikbaar materiaal vinden en waar bibliotheken hun aanbod kunnen promoten. Het is bovendien geen verzameling links die eenmalig wordt opgesteld en daarna stilvalt. Leerkrachten kunnen zelf materialen uploaden, downloaden en reviews achterlaten, zodat het platform groeit met wat leerkrachten en bibliotheken erin delen.

Het tweede eindproduct is een uitgewerkte lessenreeks rond Zindr, een sociale samenleesapp van Cultuurconnect waarmee jongeren samen boeken lezen, reageren op fragmenten, notities delen, chatten en deelnemen aan leesgroepen. De lessenreeks, die ik opstelde in opdracht van de bibliotheek van Beringen, laat leerlingen van 12 tot 18 jaar laagdrempelig en interactief kennismaken met Zindr en met samen lezen. Zo wil ze lezen socialer en aantrekkelijker maken. Het lessenpakket is dan ook meteen een perfect voorbeeld van het soort materiaal je in de databank terugvindt. 

Een verhaal van verbinding

Wat begon als een onderzoek naar deze problematiek, groeide uit tot een verhaal over verbinding: tussen scholen en bibliotheken, tussen theorie en praktijk en tussen jongeren en boeken.

Want uiteindelijk draait leesbevordering niet enkel om boeken. Het draait om nieuwsgierigheid, passie en verbeelding. Het draait om die ene leerling die voorheen met haar ogen rolde en zich nu herkent in een personage, zich verdiept in een nog onbekende wereld of een traan laat bij een emotionele passage.

De databank “Langlezend!” zal de problematiek niet in haar eentje oplossen. Toch geloof ik dat ieder verhaal ergens begint: bij één woord, één zin en daarna één hoofdstuk. Soms met een bibliotheekbezoek, een enthousiaste leerkracht of een inspirerende les. En soms gewoon met één boek, uitgeleend door de bibliotheek, aangeraden door een leerkracht en verslonden door een leerling. Dat is de toekomst waaraan “Langlezend!” wil bijdragen. En die toekomst ziet er, wat mij betreft, enorm hoopvol uit.