Een vrouwonvriendelijk vrouwenmagazine?
Vorig jaar nog werd het populaire vrouwenmagazine Libelle tachtig jaar. Hoewel vrouwenmagazines ‘iets bijzonders’ zijn, zoals docent gendergeschiedenis Marloes Hülsken (Radboud Universiteit) aan Knack zei naar aanleiding van deze verjaardag, wijst professor Martina Temmerman (VUB) er echter op dat het onderzoek naar de inhoud en impact van vrouwenmagazines in Vlaanderen schaars is.
Nieuw thesisonderzoek wil daar verandering in brengen. Niet door te focussen op Libelle, maar wel op het blad dat Libelle in 1990 overnam: het Vlaamse en katholieke vrouwenmagazine Het Rijk der Vrouw. Om de inhoud, maar vooral de impact te onderzoeken werd specifiek de adviesrubriek De Brievenbus van Het Rijk der Vrouw onder de loep genomen. Door te focussen op de adviesrubriek was het namelijk niet alleen mogelijk om te achterhalen welke boodschappen het magazine aan haar lezers meegaf (in het geval van deze thesis over het lichaam en de geest), maar ook in hoeverre de lezers zélf deze boodschappen absorbeerden en reproduceerden. En dat deden lezers ook: brieven aan Het Rijk der Vrouw laten zo zien dat het voor sommige lezers in de jaren vijftig en zestig inderdaad absoluut géén optie was om hun man te verlaten of dat seksuele problemen zouden leiden tot problemen in het huwelijk. Het magazine gaf dus ook effectief de leefwereld van haar lezers mee vorm.
Een spiegel van de maatschappij
Waar veel historici het al even over eens zijn, is dat vrouwenmagazines zoals Het Rijk der Vrouw spiegels waren (en zijn?) van de maatschappij waarin ze tot stand kwamen. Het is daarom dat de eerste geschiedenissen over vrouwenmagazines vooral ook vanuit een zeer kritische hoek geschreven werden: feministen van de tweede golf zoals Betty Friedan wees mee naar de rol van het vrouwenmagazine in het reproduceren van een patriarchale realiteit. Friedans opvolgers in de jaren zeventig en tachtig waren evenmin gediend met het traditionele vrouwenmagazine.
Recent onderzoek stelde die visie wat bij. Veel vrouwenmagazines waren inderdaad erg rolbevestigend en conservatief, maar ze waren vooral ook heel complex: veel vrouwenmagazines bevatten verschillende, vaak tegenstrijdige boodschappen, waardoor ze toch ook een emancipatorisch potentieel konden hebben. Ook in Het Rijk der Vrouw was dat zo. Hoewel de antwoorden van het magazine in de adviesrubriek vaak vrij conservatief waren, was er in diezelfde adviesrubriek vaak ook ruimte voor tegenstemmen. Zo stuurde een lezeres in 1976, bijvoorbeeld, een brief in om te klagen over het feit dat het magazine altijd vrouwen de schuld gaf wanneer hun man vreemdging. Opvallend, want het heersende discours in de adviesrubriek was tegenovergestelde: vrouwen moesten koste wat kost hun heteroseksuele huwelijk in stand houden, ook als dat neerkwam op het accepteren dat hun man vreemd ging en werden continu op hun eigen verantwoordelijkheid gewezen. Zagen ze er bijvoorbeeld niet mooi genoeg uit, dan lag, volgens de adviesrubriek, de schuld waarschijnlijk ook bij hen.
Een van de dingen die de adviesrubriek weerspiegelde (en ongetwijfeld ook mee vormgaf en/of in stand hield) is de seksuele moraal in Vlaanderen. Het katholieke idee van seks als iets dat absoluut nodig was om de harmonie binnen het huwelijk te bevorderen, had volgens onderzoek van historica Juliette Masquelier omstreeks de jaren 1950 ingang gevonden in de samenleving. Dat was ook in de adviesrubriek zichtbaar. Hoewel brieven over seks pas vooral vanaf de jaren zeventig meer systematisch in de rubriek voorkomen, is de katholieke inslag in eerdere brieven ook zeker duidelijk. In hun antwoord op de brief van lezeres ‘Soraya’ uit 1958, bijvoorbeeld, die klaagde dat ze geen zin had in seks met haar man, stelde Het Rijk der Vrouw dat dit ‘zeker niet normaal’ was en ze moest werken aan de ‘harmonische verhouding in het huwelijk’. Ook werden veel lezers naar de consultatiebureaus van de katholieke ‘Huwelijks- en Gezinsraden’ doorgestuurd wanneer problemen te groot werden om zelf aan te pakken.
De commercie als motor
Het was dan ook vooral de wereld buiten het magazine die de veranderingen binnen het magazine aanstuurde. Een belangrijke illustratie daarvan is de omgang van de adviesrubriek met gezondheidsthema’s. Waar het magazine in de adviesrubriek tussen 1950 en 1980 niet inzette op contacten tussen lezers — wat overigens ook een van de kritieken van feministe Janice Winship was in de jaren tachtig — begon het magazine dat vanaf 1980 wel te doen. Dat deden ze door oproepen van zelfhulpgroepen te publiceren of lezers gratis (een antwoord krijgen op je brief was betalend) met elkaar in contact te brengen, door het doorsturen van brieven of uitwisselen van telefoonnummers en adressen. Dat was waarschijnlijk niet omdat Winships boek op de redactie lag, maar wel omdat er vanaf 1970 in België heel wat patiëntenverenigingen begonnen ontstaan en ook het hele Westerse medische landschap meer begon te veranderen naar een landschap waarin patiënten consumenten en experten werden.
Ook de dalende verkoopcijfers in deze periode zullen ongetwijfeld Het Rijk der Vrouw tot innovatie verplicht hebben. Met de overname van Ons Volk in 1984 hoopte het blad nog nieuwe lezers aan te trekken, maar de neerwaartse trend was al even ingezet. Kortom: veranderingen in het eerder conservatieve en rolbevestigende discours van Het Rijk der Vrouw waren dus vooral het gevolg van commerciële keuzes, eerder dan emancipatorische — wat uiteraard niet wil zeggen dat die stemmen niet in de adviesrubriek voorkwamen.
Kennisbron van een vrouwonvriendelijke maatschappij
Dan rest nog de vraag waarmee dit artikel begon: was Het Rijk der Vrouw (of beter gezegd: haar adviesrubriek) dan vrouwonvriendelijk? Zoals vaak bij historische vragen ligt het antwoord in het midden. Het magazine bevatte hier en daar wel eerder progressieve uitspraken, maar het blijft vooral een soort ‘pragmatisch feminisme’, erop gericht om zoveel mogelijk lezers tevreden te houden. Tegelijk bleef het magazine duidelijk een maatschappij weerspiegelen die we vandaag vrouwonvriendelijk zouden noemen (en door feministen al veel eerder zo genoemd werd). Wanneer het magazine in de jaren 1980 een aantal veranderingen doormaakt, zijn die vooral te motiveren vanuit een economisch perspectief.
Bibliografie
Bronnen
-
Uitgegeven bronnen
Het Rijk der Vrouw, 1946-1990
Peeters, Mieke, Majo Van Ryckeghem, en Myriam Steenackers. Huisvrouw: een beroep met risico’s: zenuwen en depressies bij thuiswerkende vrouwen. 3e dr. Leuven: Acco, 1989.
“Huwelijks- en Gezinsraden Centrum Turnhout”. Ons Parochieklokje. Parochiaal weekblad van O.L.V. Middelares te Turnhout, 27 september 1959.
Jaarboek van de Katholieke Pers in België. Antwerpen: Studiecentrum voor Zielzorg en Predicatie, 1953.
-
Archivalische bronnen
Brussel. AVG-Carhif. Majo Van Ryckeghem, BE-A4013-75-MVR, 5.6, omslagen 75-79.
Leuven. KADOC. Archief Frans-Bertrand Janssens (1946-1977), BE/942855/327/19.1: Brief van Honoré Van Waeyenbergh aan Frans-Bertrand Janssens, 1953.
Leuven. KADOC. Archief Frans-Bertrand Janssens (1946-1977), BE/942855/327/11.18: Verslag van een vergadering, 1952.
Leuven. KADOC. Archief Frans-Bertrand Janssens (1946-1977), BE/942855/327/11.18: Brief van G. Defosse aan Frans-Bertrand Janssens, 29 december 1954.
Leuven. KADOC. Archief Frans-Bertrand Janssens (1946-1977), BE/942855/327/11.18: Antwoord van Frans-Bertrand Janssens op R. De Hertogh, 28 mei 1956.
-
Persoonlijke communicatie
Majo Van Ryckeghem, “Vragen i.v.m. Het Rijk der Vrouw.”, persoonlijke communicatie, 22 april 2026.
Werken
Abrahamson, David. “Introduction”. In The Routledge Handbook of Magazine Research: The Future of the Magazine Form, onder redactie van David Abrahamson en Marcia R. Prior-Miller. Routledge Handbooks. New York: Routledge, 2018.
Ballaster, Ros, Margaret Beetham, en Elizabeth Frazer. Women’s Worlds: Ideology, Femininity and the Women’s Magazine. Women in Society: A Feminist List. Basingstoke: Macmillan, 1991.
Billiet, Jaak. “Verzuiling en ontzuiling in België”. In De geschiedenis van België na 1945, onder redactie van Els Witte, Alain Meynen, Jacques Billiet, Hilde Coffé, Lieven De Winter, Patrick Dumont, Stefaan Fiers, e.a. Standaard Uitgeverij; Antwerpen, 2006.
Bingham, Adrian. “Newspaper Problem Pages and British Sexual Culture since 1918”. Media History 18, nr. 1 (2012): 51-63. https://doi.org/10.1080/13688804.2011.632187.
Boffin, Marie. “Het buitenland op je bord, de opkomst van etnisch koken in vrouwenmagazines ‘Bij de Haard’ en ‘Rijk der Vrouw’ van 1960- 1990”. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven. Faculteit Letteren, 2017.
Borghs, Paul. “In beweging”. In Verzwegen verlangen: een geschiedenis van homoseksualiteit in België, onder redactie van Wannes Dupont, Elwin Hofman, en Jonas Roelens. Antwerpen: Uitgeverij Vrijdag, 2017.
Bresson, Maryse. “La psychologisation de l’intervention sociale : paradoxes et enjeux”. Informations sociales 169, nr. 1 (mei 2012): 68-75. https://doi.org/10.3917/inso.169.0068.
Buhle, Mari Jo. “Feminism, Freud, and Popular Culture”. The Chronicle of Higher Education (Washington, United States) 45, nr. 22 (februari 1999): B4-5.
Burke, Peter. Wat is cultuurgeschiedenis? Vertaald door Alwin van Ee en Bastiaan Bommeljé. Cambridge: Polity Press, 2007. Derde druk. Utrecht: Erven J. Bijleveld, 2018.
Busfield, Joan. “The Concept of Medicalisation Reassessed”. Sociology of Health & Illness 39, nr. 5 (2017): 759-74. https://doi.org/10.1111/1467-9566.12538.
Butler, Judith. “Performative Acts and Gender Constitution: An Essay in Phenomenology and Feminist Theory”. Theatre Journal (Washington, D.C.) 40, nr. 4 (december 1988): 519.
Celis, Tinne. “Het kind in Het Rijk der Vrouw: Tijdschriftadviezen rond opvoeding in 1950 tot 1990”. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven. Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen, 2023.
Claes, Tinne, en Katrin Pilz. “Medicine, media and the public”. In Medical Histories of Belgium. New Narratives on Health, Care and Citizenship in the Nineteenth and Twentieth Centuries. Manchester University Press; Manchester, 2021.
Connor, Henry. “Doctors and ‘Educational Overpressure’ in Nineteenth-Century Britain: A Fatigue State That Divided Medical Opinion”. European Journal for the History of Medicine and Health 80, nr. 1 (oktober 2022): 3-38. https://doi.org/10.1163/26667711-bja10026.
Conrad, Peter. “The Shifting Engines of Medicalization”. Journal of Health and Social Behavior 46, nr. 1 (maart 2005): 3-14. https://doi.org/10.1177/002214650504600102.
Courtens, Ien. Restoring the Balance: Performing Healing in West Papua. Verhandelingen van Het Koninklijk Instituut Voor Taal-, Land- En Volkenkunde 241. Leiden: KITLV Press, 2008.
Crawford, Paul, Brian Brown, Victoria Tischler, en Charley Baker. “Health Humanities: The Future of Medical Humanities?” The Mental Health Review (Brighton, United Kingdom) 15, nr. 3 (2010): 4-10. https://doi.org/10.5042/mhrj.2010.0654.
Crosetti, Anne-Sophie. “The ‘Converted Unbelievers’: Catholics in Family Planning in French-Speaking Belgium (1947–73)”. Medical History (England) 64, nr. 2 (2020): 267-86. https://doi.org/10.1017/mdh.2020.6.
Daum, Moritz M., en Mirella Manfredi. “The History of Developmental Psychology”. Preprint, PsyArXiv, 14 juli 2021. https://doi.org/10.31234/osf.io/s2ckp.
Davis, Natalie Zemon. “‘Women’s History’ in Transition: The European Case”. Feminist Studies 3, nr. 3/4 (1976): 83-103. https://doi.org/10.2307/3177729.
De Blécourt, Willem, en Cornelie Usborne. “Women’s medicine, women’s culture: abortion and fortune-telling in early twentieth-century Germany and The Netherlands.” Medical History 43, nr. 3 (juli 1999): 376-92. https://doi.org/10.1017/s0025727300065418.
De Tavernier, Johan. “The Historical Roots of Personalism: From Renouvier’s Le Personnalisme, Mounier’s Manifeste au service du personnalisme and Maritain’s Humanisme intégral to Janssens’ Personne et Société”. Ethical Perspectives 16, nr. 3 (september 2009): 361-92.
De Vos, Jan. Psychologisering in tijden van globalisering: een kritische analyse van psychologie en psychologisering. Leuven: Acco, 2011.
Debroyer, Tim. “Op zoek naar de geschiedenis van Belgische patiëntenverenigingen”. Brood en Rozen: Tijdschrift voor de Geschiedenis van Sociale Bewegingen 29, nr. 4 (2024): 34-53.
Dellasega, Cheryl, Paula Milone-Nuzzo, Katherine M. Curci, J. O. Ballard, en Darrell G. Kirch. “The Humanities Interface of Nursing and Medicine”. Journal of Professional Nursing 23, nr. 3 (mei 2007): 174-79. https://doi.org/10.1016/j.profnurs.2007.01.006.
Delwit, Pascal. La vie politique en Belgique de 1830 à nos jours. Brussel: L’Université de Bruxelles, 2022.
Depaepe, Marc. “De markt van het kind”. In De zieke natie: over de medicalisering van de samenleving 1860-1914, onder redactie van Liesbet Nys, Henk De Smaele, Jo Tollebeek, en Kaat Wils. Groningen: Historische Uitgeverij, 2002.
Desnerck, Greetje, Sigrid Bosteels, en Stefan Hardonk. “Mensen met een handicap: over medicalisering en sociologisering”. Tijdschrift voor Sociologie 29, nr. 2-3 (mei 2008). https://doi.org/10.21825/sociologos.86705.
Duby, Georges en Michelle Perrot, red., Histoire des Femmes en Occident, 5 delen. Parijs: Plon, 1990-1992.
Dupont, Wannes. “Catholics and Sexual Change in Flanders”. In Sexual Revolutions, onder redactie van Gert Hekma en Alain Giami. Genders and Sexualities in History. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2014.
———. “Of Human Love: Catholics Campaigning for Sexual Aggiornamento in Postwar Belgium”. In The Schism of ’68: Catholicism, Contraception and “Humanae Vitae” in Europe, 1945-1975, onder redactie van Alana Harris. Genders and Sexualities in History. Cham: Palgrave, 2018.
Eeckhout, Bart. “Puur en ongezoet”. In Verzwegen verlangen: een geschiedenis van homoseksualiteit in België, onder redactie van Wannes Dupont, Elwin Hofman, en Jonas Roelens. Antwerpen: Uitgeverij Vrijdag, 2017.
Ferguson, Marjorie. Forever Feminine: Women’s Magazines and the Cult of Femininity. London: Heinemann, 1983.
Flour, Els, Leen Van Molle, Catherine Jacques, Claudine Marissal, en Eliane Gubin. Bronnen voor de vrouwengeschiedenis in Belgie: deel 2: Repertorium van de feministische en de vrouwenpers 1830-1994. Brussel: Ministerie van Arbeid en Tewerkstelling, 1995.
———. Répertoire des sources pour l’histoire des femmes en Belgique: tome 1: Répertoire de la presse féminine et féministe en Belgique 1830-1994. Brussel: Ministerie van Arbeid en Tewerkstelling, 1995.
Forster, Laurel. “Introduction: Women’s Periodicals and Print Culture in Britian, 1940’s-2010’s”. In Women’s Periodicals and Print Culture in Britain, 1940s - 2000s : The Postwar and Contemporary Period, door Laurel Forster en Joanne Hollows, 1-26. Edinburgh History of Women’s Periodical Culture in Britain. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2020.
———. Magazine Movements: Women’s Culture, Feminisms and Media Form. New York: Bloomsbury Academic, 2015.
Friedan, Betty. The Feminine Mystique. New York: W. W. Norton, 1963.
Gevers, Lieve. “The Church in Belgium at a Turning Point. Times of Hope, Protest and Renewal (1945-1980)”. Histoire@Politique 30, nr. 3 (2016): 25. https://doi.org/10.3917/hp.030.0025.
Gill, Rosalind. Gender and the Media. Cambridge: Polity, 2015.
———. “Mediated Intimacy and Postfeminism: A Discourse Analytic Examination of Sex and Relationships Advice in a Women’s Magazine”. Discourse & Communication 3, nr. 4 (november 2009): 345-69. https://doi.org/10.1177/1750481309343870.
Goldner, Melinda. “Women’s Health Social Movements”. In The Oxford Handbook of U.S. Women’s Social Movement Activism, onder redactie van Holly J. McCammon, Verta Taylor, Jo Reger, en Rachel L. Einwohner. Oxford: Oxford University Press, 2017. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190204204.013.14.
Gordo, Ángel, en Jan De Vos, red. Psychologisation under Scrutiny. Annual Review of Critical Psychology 8. Discourse Unit, 2010.
Hafferty, Frederic W. “Medicalization Reconsidered”. Society 43, nr. 6 (september 2006): 41-46. https://doi.org/10.1007/BF02698484.
Haire, Georgia. “When the Body Says No: The Experience of Vaginismus and the Validity of Female Pain”. Brief Encounters 1, nr. 5 (juli 2021). https://doi.org/10.24134/be.v5i1.262.
Hekma, Gert, en Alain Giami, red. “Sexual Revolutions: An Introduction”. In Sexual Revolutions. Genders and Sexualities in History. Basingstoke (GB) New York, NY: Palgrave Macmillan, 2014.
Hermes, Joke. Reading Women’s Magazines: An Analysis of Everyday Media Use. Cambridge: Polity Press, 1995.
Herzog, Dagmar. Sexuality in Europe: A Twentieth-Century History. New Approaches to European History. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. https://doi.org/10.1017/CBO9780511997075.
Huisman, Frank. “Including all citizens of Belgium: narratives beyond the profession and the state”. In Medical Histories of Belgium. New Narratives on Health, Care and Citizenship in the Nineteenth and Twentieth Centuries, onder redactie van Joris Vandendriessche en Benoît Majerus. Manchester University Press; Manchester, 2021.
Hülsken, Marloes. Kiezen voor kinderen?: vrouwentijdschriften en hun lezeressen over het katholieke huwelijksleven, 1950-1975. Hilversum: Verloren, 2010.
Hyde, Pamela. “Managing Bodies—Managing Relationships: The Popular Media and the Social Construction of Women’s Bodies and Social Roles from the 1930s to the 1950s”. Journal of Sociology 36, nr. 2 (augustus 2000): 157-71.
Jackson, Mark, en Martin D. Moore, red. “Introduction”. In Balancing the Self: Medicine, Politics and the Regulation of Health in the Twentieth Century. Social Histories of Medicine. Manchester, UK: Manchester University Press, 2020.
Kelly, Joan. Women, History and Theory: The Essays of Joan Kelly. Chicago: University of Chicago press, 1984.
Kirkman, Allison. “Productive Readings: The Portrayal of Health ‘Experts’ in Women’s Magazines”. Qualitative Health Research 11, nr. 6 (november 2001): 751-65. https://doi.org/10.1177/104973230101100605.
Kohler Riessman, Catherine. “Women and Medicalization: A New Perspective”. In The Politics of Women’s Bodies: Sexuality, Appearance and Behavior, onder redactie van Rose Weitz. New York: Oxford University Press, 1998.
Loudon, Irvine. “A Brief History of Homeopathy”. Journal of the Royal Society of Medicine 99, nr. 12 (december 2006): 607-10. https://doi.org/10.1177/014107680609901206.
Loughran, Tracey. “Sex, Relationships and ‘Everyday Psychology’ on British Magazine Problem Pages, c. 1960–1990”. Medical Humanities 49, nr. 2 (2023): 203-13.
———. “‘The Most Helpful Friends in the World’: Letters Pages, Expertise and Emotion in British Women’s Magazines, c. 1960-1980”. In Women’s Periodicals and Print Culture in Britain, 1940s - 2000s : The Postwar and Contemporary Period, door Laurel Forster en Joanne Hollows, 133-49. Edinburgh History of Women’s Periodical Culture in Britain. Edinburgh: University Press, 2020.
Marck, Hanne-Lore. “Het Beeld van de Man als Partner in het Rijk der Vrouw van 1950 tot 1990”. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven. Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen, 2024.
Marissal, Claudine. Moeders en vaders: geen vanzelfsprekende gelijkheid: België, 19de-21ste eeuw. Vertaald door Els Flour. Brussel: Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen, 2018.
Masquelier, Juliette. “‘Dear Lord, If It Were Up to Me, It Wouldn’t Happen’: Marital Duty, Consent, and Catholic Women’s Sexual Agency in 1950s French-Speaking Belgium.” Journal of the History of Sexuality 33, nr. 2 (mei 2024): 235-57. https://doi.org/10.7560/IHS33204.
McLaughlin, Matthew J. “Remedies for the Housewife’s Nervousness: Life Advice in Abraham Myerson’s Popular Self-Help Texts, 1920–1930”. Journal of the History of the Behavioral Sciences 59, nr. 4 (2023): 380-98. https://doi.org/10.1002/jhbs.22250.
Moskowitz, Eva. “‘It’s Good to Blow Your Top’: Women’s Magazines and a Discourse of Discontent, 1945-1965”. Journal of Women’s History (Bloomington) 8, nr. 3 (Fall 1996): 66-98.
Mündschau, Laurence. “Autoreprésentation de la profession de journaliste dans les magazines féminins belges francophones”. In Le journalisme au féminin: Assignations, inventions, stratégies, onder redactie van Béatrice Damian-Gaillard, Cégolène Frisque, en Eugénie Saitta. Presses universitaires de Rennes, 2010.
Mussell, James. “Cohering Knowledge in the Nineteenth Century: Form, Genre and Periodical Studies”. Victorian Periodicals Review (Baltimore) 42, nr. 1 (2009): 93-103.
Nathoo, Ayesha. “Your Life in Your Hands: Teaching ‘Relaxed Living’ in Post-War Britain”. In Balancing the Self: Medicine, Politics and the Regulation of Health in the Twentieth Century, onder redactie van Mark Jackson en Martin D. Moore. Social Histories of Medicine. Manchester, UK: Manchester University Press, 2020.
“Nerves”. In Mad, Bad and Sad: A History of Women and the Mind Doctors from 1800 to the Present, door Lisa Appignanesi. London: Virago, 2008.
Nobus, Dany, en Katrien Libbrecht. “De Franse connectie: een geschiedenis van de psychoanalyse in België”. Tijdschrift voor Psychoanalyse (Amsterdam) 3, nr. 3 (1997): 132-49.
Payling, Daisy. “Selling Shame: Feminine Hygiene Advertising and the Boundaries of Permissiveness in 1970s Britain”. Gender & History 35, nr. 3 (2023): 1089-110. https://doi.org/10.1111/1468-0424.12617.
Payling, Daisy, en Tracey Loughran. “Nude Bodies in British Women’s Magazines at the Turn of the 1970s: Agency, Spectatorship, and the Sexual Revolution”. Social History of Medicine 35, nr. 4 (november 2022): 1356-85. https://doi.org/10.1093/shm/hkac032.
Peelo, Moira, en Keith Soothill. “Personal Power and Public Control: Sex Crimes and Problem Pages”. The Howard Journal of Criminal Justice (Oxford, UK) 33, nr. 1 (1994): 10-24. https://doi.org/10.1111/j.1468-2311.1994.tb00791.x.
Pilcher, Jane, en Imelda Whelehan. “Psychoanalytical Feminism”. In Key Concepts in Gender Studies. Londen: SAGE Publications Ltd, 2017.
“Pleasure and Rebellion 1965-1980”. In Sexuality in Europe: A Twentieth-Century History, door Dagmar Herzog. New Approaches to European History. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. https://doi.org/10.1017/CBO9780511997075.
Riegel, Christian, en Katherine M. Robinson. “Interdisciplinarity, Transdisciplinarity, and Health Humanities: Eye Tracking, Ableism, Disability, and Art Creation”. In Health Humanities in Application, onder redactie van Christian Riegel en Katherine M. Robinson, 175-93. Cham: Springer International Publishing, 2023. https://doi.org/10.1007/978-3-031-08360-0_8.
Roberti-Lintermans, Margaux. “Créer du lien avec le (futur) enfant : une évolution entre psychologisation et médicalisation (1945-1990)”. Périnatalité 17, nr. 1 (juni 2025): 31-37. https://doi.org/10.3166/rmp-2025-0238.
Rose, Nikolas. “Beyond medicalisation”. The Lancet 369, nr. 9562 (februari 2007): 700-702. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(07)60319-5.
Rose, Sonya O. What Is Gender History? Cambridge: Polity, 2010.
Ruben Mantels en Nele Bracke. “Het Laatste Nieuws”. In Encyclopedie van de Vlaamse Beweging. 2023. https://devb.be/id/pub-000248.
Ruck, Nora, Vera Luckgei, Barbara Rothmüller, Nina Franke, en Emelie Rack. “Psychologization in and through the Women’s Movement: A Transnational History of the Psychologization of Consciousness‐raising in the German‐speaking Countries and the United States”. Journal of the History of the Behavioral Sciences 58, nr. 3 (2022): 269-90.
Saugstad, Per. A History of Modern Psychology. New York: Cambridge University press, 2018.
Scott, Joan W. “Gender: A Useful Category of Historical Analysis”. The American Historical Review 91, nr. 5 (december 1986): 1053. https://doi.org/10.2307/1864376.
Segers, Rebecca. “‘In naam van de vader’. Katholieke ideeën over vaderschap in het België van de jaren 1950.” Onuitgegeven masterproef, KU Leuven. Faculteit Letteren, 2021.
Sengoopta, Chandak. “‘A Mob of Incoherent Symptoms’? Neurasthenia in British Medical Discourse, 1860-1920”. In Cultures of Neurasthenia: From Beard to the First World War, onder redactie van Marijke Gijswijt-Hofstra en Roy Porter. Brill, 2016.
Sieben, Anna. “Psychologization”. In Cultural Psychology: An Introduction, onder redactie van Uwe Wolfradt, Lars Allolio-Näcke, en Paul Sebastian Ruppel, 347-57. Wiesbaden: Springer Fachmedien, 2024. https://doi.org/10.1007/978-3-658-45155-4_34.
Soen, Violet. Geschiedenis is een werkwoord: een inleiding tot historisch onderzoek. 2016. Tweede gewijzigde druk. Leuven: Universitaire Pers, 2021.
Strober, Elizabeth. “Traditional Healing”. In Encyclopedia of Gender and Society, door Jodi O’Brien. Californië: SAGE Publications, 2009. https://doi.org/10.4135/9781412964517.n422.
Tafuro, Azzurra. “Feminist Circulations: Towards a Translocal and Transnational History of the Women’s Health Movement in 1970’s Italy”. In Transnational Feminism in Non-English Speaking Europe, c.1960-1990, onder redactie van Agnes Andeweg en Heidi Kurvinen, 83-106. Genders and Sexualities in History. Cham: Springer Nature Switzerland, 2024. https://doi.org/10.1007/978-3-031-69138-6_5.
Talbot, Mary. “A Synthetic Sisterhood: False Friends in a Teenage Magazine”. In Gender Articulated: Language and the Socially Constructed Self, onder redactie van Kira Hall en Mary Bucholtz, 143-65. New York: Routledge, 1995.
Tändler, Maik. Das therapeutische Jahrzehnt: der Psychoboom in den siebziger Jahren. Veröffentlichungen des Zeitgeschichtlichen Arbeitskreises Niedersachsen, Bd. 30. Göttingen: Wallstein, 2016.
Temmerman, Martina, en Maaike Van de Voorde. “Absent husbands and whispering voices: a critical analysis of the representation of men in two popular Flemish women’s magazines”. Journal of Gender Studies 24, nr. 1 (januari 2015): 3-17.
Thomson, Mathew. Psychological Subjects: Identity, Culture, and Health in Twentieth-Century Britain. Oxford: Oxford University Press, 2006.
Van Kerckhove, Antje. “Aching Intimacy: Women’s Understanding of Sexual Pain in Belgium (1968-present)”. In Journal for the History of Sexuality. Texas: University of Texas Press, in druk (geaccepteerd voor publicatie, september 2026).
Van Maele, Sarah. “‘Je mag je niet zo laten gaan, kind.’ Een kritische discoursanalyse van de evolutie van adviesrubrieken in Vlaamse vrouwenmagazines”. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven. Faculteit Sociale Wetenschappen, 2020.
Vandebroek, Hannelore, en Leen Van Molle. “The era of the housewife? The construction of ‘work’ and the ‘active’ population in the Belgian population census (1947, 1961 & 1970)”. Belgisch Tijdschrift voor Nieuwste Geschiedenis (Brussel) 1-2 (2010): 51-83.
Vandendriessche, Joris, en Benoît Majerus, red. “Introduction”. In Medical Histories of Belgium. New Narratives on Health, Care and Citizenship in the Nineteenth and Twentieth Centuries. Manchester University Press; Manchester, 2021.
Vandendriessche, Joris, en Tine Van Osselaer. “Medicine and religion”. In Medical Histories of Belgium. New Narratives on Health, Care and Citizenship in the Nineteenth and Twentieth Centuries, onder redactie van Joris Vandendriessche en Benoît Majerus. Manchester University Press; Manchester, 2021.
Vantilt, Maarten. “Van de doofpot naar het kraambed: de holebi in veertig jaar Vlaamse geschreven pers (1966-2005).” Onuitgegeven masterproef, KU Leuven Faculteit Letteren, 2006.
Verleyen, Trees en Berty Goudriaan. PMV: printmedia in Vlaanderen. Mechelen: Wolters Plantyn, 2005.
Vijselaar, Joost. “Neurasthenia in the Netherlands”. In Cultures of Neurasthenia: From Beard to the First World War, onder redactie van Marijke Gijswijt-Hofstra en Roy Porter. Brill, 2016.
Wadia, Khursheed. “Women’s Magazines: Coming to Terms with Feminism Post-May 1968”. French Cultural Studies 2, nr. 6 (oktober 1991): 261-74.
Willemen, Noëmi. “Voor meiden die alles willen weten: seksuele vertogen, discipline en biomacht in jongerenbladen (1974-2000).” Onuitgegeven masterproef, KU Leuven. Faculteit Letteren, 2007.
Wils, Kaat, red. “Inleiding”. In Het lichaam (m/v). Leuven: Universitaire Pers, 2001.
Winship, Janice. Inside Women’s Magazines. Pandora Press Popular Culture. London: Pandora, 1987.
Digitale informatie
Castro Cardena, Elisa. “Frans-Bertrand Janssens”. In ODIS. 19 januari 2018. http://www.odis.be/lnk/PS_60296.
Femma. “Geschiedenis”. Geraadpleegd 11 maart 2026. https://www.femma.be/nl/geschiedenis.
Groep Humane Wetenschappen KU Leuven. “The Leuven Centre for Health Humanities”. Geraadpleegd 19 mei 2026. https://ghum.kuleuven.be/LCHH.
Michals, Debra. “Betty Friedan”. National Women’s History Museum, 2017. https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/betty-fri….
