Wat als verhalen meer doen dan lezen?
Vanaf 2026 krijgt literatuur een vaste plaats in het Vlaamse basisonderwijs. Het nieuwe minimumdoel 1.5.7 vraagt aan leerlingen om verbanden te leggen tussen wat ze lezen en wat ze daarbij voelen en denken om daarna daarover met anderen in gesprek te gaan. Dat klinkt evident, maar het is een grotere verschuiving dan het op het eerste gezicht lijkt. Literatuur wordt iets om te ervaren. En dat roept een vraag op die in de bestaande onderzoeksliteratuur grotendeels onbeantwoord blijft: hoe geef je daar in een basisschool concreet vorm aan?
Waarom literatuur ertoe doet
Wie een verhaal binnenstapt, leeft tijdelijk in de huid van iemand anders. Anders dan non-fictie laat literaire fictie veel ongezegd. De lezer moet zelf aanvoelen wat een personage denkt, wil of vreest. Het is dat invullen wat ons oefent in inleving en perspectiefname, vaardigheden die we niet alleen tijdens het lezen, maar ook in het gewone sociale leven nodig hebben. Voor leerlingen van tien tot twaalf jaar, in een fase waarin vriendschappen en zelfbeeld steeds centraler komen te staan, is dat geen klein gegeven.
Wat we onderzochten
In deze masterproef stonden twee vragen centraal. Kunnen we transformatieve leeservaringen bij jonge leerlingen betrouwbaar meten? En kan een korte interventiestudie in de basisschool een verschil maken? Voor de eerste vraag pasten we een bestaande vragenlijst aan, de TREQ, en testten we of die ook voor tien- tot twaalfjarigen werkte. Bij 368 leerlingen uit elf Vlaamse basisscholen bleken vier dimensies stabiel en bruikbaar: verbeelding, oordelen over personages, emotionele en esthetische respons en het kernstuk, zelfinzicht en inzicht in de ander. Daarna ontwierpen we zes lessen rond het thema vriendschap, met fragmenten uit recente jeugdboeken zoals De spin en de sleutel en Kauw van jou. De aanpak was geïnspireerd op Transformative Dialogic Literature Teaching van Schrijvers (2019b). Leerlingen leerden eerst om samen over teksten in gesprek te gaan en daarna om bij zichzelf op te merken wat een tekst losmaakt. Geen vragen met goede of foute antwoorden. Wel echte gesprekken in een veilige omgeving.
Wat we vonden
Na de zes lessen scoorden de 59 deelnemende leerlingen significant hoger op zelfinzicht en inzicht in de ander. Het effect is klein, maar reëel. Het is precies op de schaal die er theoretisch het meest toe doet. Binnen het model van transformatief lezen (Fialho, 2019) is zelfinzicht niet zomaar één van de dimensies, maar de eindbestemming van een diepere leeservaring. Op de andere drie schalen vonden we geen verandering en ook dat past in het verhaal. Dergelijke veranderingen komen niet vanzelf. Ze vragen om instructie die voldoende tijd, diepgang en zorgvuldigheid biedt.
Wat dit betekent voor de klas
De boodschap is bemoedigend en tegelijk genuanceerd. Een korte, doordachte lessenreeks kan jonge lezers helpen om verhalen niet alleen te begrijpen, maar zichzelf en elkaar erin te herkennen. Daarvoor is geen dure methode nodig, enkel een goed gekozen boek en een veilige gespreksruimte. De leerkracht wordt een mede-lezer in plaats van uitlegger. Dat vraagt iets aan de leerkracht en dus ook iets van de lerarenopleiding. Zonder kennis van kinder- en jeugdliteratuur en de didactiek van dialogisch lezen, blijft 1.5.7 een mooi doel op papier. Voor onderzoekers ligt er een veld open: de TREQC is er nu en vraagt om replicatie, langere interventies en kwalitatieve verdieping om het beeld scherper te krijgen. In een tijd waarin literatuur een vaste plaats krijgt in het basisonderwijs, biedt dit onderzoek een eerste, voorzichtige aanwijzing dat het de moeite loont. Verhalen lezen is meer dan leesvaardigheid trainen. Het is leerlingen leren kijken. Naar zichzelf en naar elkaar.
Bibliografie
Arda Tuncdemir, T. B., & Napoli, M. (2025). Exploring the impact of preservice teachers’ knowledge and attitudes toward social and emotional learning (SEL) through children’s literature. Early Childhood Education Journal, 53(8), 2921–2932. https://doi.org/10.1007/s10643-024-01758-x
Bakke, J. O., & Lindstøl, F. (2021). “For a few minutes I could pretend I was someone else” – A study of multiple approaches to fiction reading activities. Journal for Research in Arts and Sports Education, 5(2), 88–108. https://doi.org/10.23865/jased.v5.2628
Bishop, R. S. (1990). Mirrors, windows, and sliding glass doors. Perspectives: Choosing and Using Books for the Classroom, 6(3), ix–xi.
Bradfield, K. Z., & Exley, B. (2025). Primary teachers’ curriculum making dilemmas: Including and excluding children’s literature. The Australian Journal of Language and Literacy, 48(3), 249–264. https://doi.org/10.1007/s44020-025-00084-y
Buttrick, N., Westgate, E. C., & Oishi, S. (2023). Reading literary fiction is associated with a more complex worldview. Personality and Social Psychology Bulletin, 49(9), 1408–1420. https://doi.org/10.1177/01461672221127315
Castano, E. (2024). Less is more: How the language of fiction fosters emotion recognition. Emotion Review, 16(2), 73–83. https://doi.org/10.1177/17540739241232350
Castano, E., Ducceschi, L., Tiuleneva, M., Gaggero, G., Zanella, J., Saedi, F., Luminet, O., Samur, D., & Batini, F. (2025). Exploring the relationship between fiction reading and emotion recognition. Motivation and Emotion. https://doi.org/10.1007/s11031-025-10170-w
Castano, E., Zanella, J., Saedi, F., Zunshine, L., & Ducceschi, L. (2024). On the complexity of literary and popular fiction. Empirical Studies of the Arts, 42(1), 281–300. https://doi.org/10.1177/02762374231163483
Casteleyn, J., Bogaert, M., Bosman, A. M. T., Coenen, S., Corteville, I., De Clippeleer, A., De Laet, S., Geudens, A., & Schraven, J. (2026). Van eindtermen naar minimumdoelen: Uitdagingen en kansen voor de lerarenopleiding Nederlands in het basisonderwijs. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 47(1), 51–60. https://doi.org/10.63379/98y8zr97
Ciesielska, M., Kucirkova, N., & Thomson, J. (2025). How the type and context of children’s storybook reading relate to select empathy skills: A meta-analysis. Early Education and Development, 36(8), 1888–1914. https://doi.org/10.1080/10409289.2025.2516989
Cortina, J. M. (1993). What is coefficient alpha? An examination of theory and applications. Journal of Applied Psychology, 78(1), 98–104. https://doi.org/10.1037/0021-9010.78.1.98
Cronbach, L. J. (1951). Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika, 16(3), 297–334. https://doi.org/10.1007/BF02310555
De Maeyer, S. (2019). Open leerpakket meten en observeren [Open leerpakket]. Universiteit Antwerpen.
De Maeyer, S., Coertjens, L., & Ardies, J. (2021). Bivariate en multivariate statistiek: Een open leerpakket in R. Academia Press.
De Maeyer, S., Van Daal, T., & Vandervieren, E. (2017). Univariate statistiek voor de menswetenschappen: Een open leerpakket in R. Academia Press.
Dera, J. (2025). Students’ perceptions of the benefits of literary reading in school and leisure contexts. Education Sciences, 15(5), 580. https://doi.org/10.3390/educsci15050580
Donche, V. (2023). Open leerpakket: Inleiding in methoden en technieken. Universiteit Antwerpen.
Fialho, O. (2019). What is literature for? The role of transformative reading. Cogent Arts & Humanities, 6(1), 1692532. https://doi.org/10.1080/23311983.2019.1692532
Flores, T. T., Vlach, S. K., & Lammert, C. (2019). The role of children’s literature in cultivating preservice teachers as transformative intellectuals: A literature review. Journal of Literacy Research, 51(2), 214–232. https://doi.org/10.1177/1086296X19839181
Gasser, L., Dammert, Y., & Murphy, P. K. (2022). How do children socially learn from narrative fiction: Getting the lesson, simulating social worlds, or dialogic inquiry? Educational Psychology Review, 34(3), 1445–1475. https://doi.org/10.1007/s10648-022-09667-4
Gasser, L., Preisig, D., Frei, A., Dammert, Y., Egger, S., & Murphy, P. K. (2025). Effects of a literary intervention on interaction quality in small-group discussions in the upper elementary grades. Learning and Instruction, 95, 101996. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2024.101996
Green, M. (2025). Empowering pre-service teachers as enthusiastic and knowledgeable reading role models through engagement in children’s literature. Education Sciences, 15(6), 704. https://doi.org/10.3390/educsci15060704
Kuiken, D., & Sopčák, P. (2021). Openness, reflective engagement, and self-altering literary reading. In D. Kuiken & A. M. Jacobs (Red.), Handbook of empirical literary studies (pp. 305–342). De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110645958-013
Lankshear, C., & Knobel, M. (2004). A handbook for teacher research: From design to implementation. Open University Press.
Loi, C., Hakemulder, F., Kuijpers, M., & Lauer, G. (2023). On how fiction impacts the self-concept: Transformative reading experiences and storyworld possible selves. Scientific Study of Literature, 12(1), 44–67. https://doi.org/10.61645/ssol.181
Mar, R. A., & Oatley, K. (2008). The function of fiction is the abstraction and simulation of social experience. Perspectives on Psychological Science, 3(3), 173–192. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2008.00073.x
Momeni, S. M., Aerila, J.-A., & Routarinne, S. (2026). Classroom applications of the reader-response approach in primary and secondary education: A systematic review (1989–2024). L1-Educational Studies in Language and Literature, 26(1), 1–39. https://doi.org/10.21248/l1esll.2026.26.1.962
Nissen, A. (2024). Whole-class discussions about literary texts: Engaging in dialogue and eliciting literary competence. Nordic Journal of Literacy Research, 10(1). https://doi.org/10.23865/njlr.v10.5720
Oatley, K. (2024). Enabling empathy and interpersonal understanding: Aesthetics and effects of literary fiction. Texas Studies in Literature and Language, 66(4), 451–467.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101860
Rosenblatt, L. M. (1968). Literature as exploration (Rev. ed.). Noble and Noble. (Origineel werk gepubliceerd in 1938)
Schrijvers, M. (2019a). Inzicht in jezelf en anderen ontwikkelen in literatuurlessen: Een ontwerphandleiding. Universiteit van Amsterdam.
Schrijvers, M. (2019b). The story, the self, the other: Developing insight into human nature in the literature classroom [Proefschrift, Universiteit van Amsterdam]. UvA-DARE. https://hdl.handle.net/11245.1/da875b9a-998f-4a8b-9cff-8eecd8846615
Schrijvers, M., Janssen, T., Fialho, O., De Maeyer, S., & Rijlaarsdam, G. (2019). Transformative dialogic literature teaching fosters adolescents’ insight into human nature and motivation. Learning and Instruction, 63, 101216. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2019.101216
Tengberg, M., Johansson, M., & Sønneland, M. (2023). Dialogue and defamiliarization: The conceptual framing of an intervention for challenging readers and improving the quality of literature discussions. L1-Educational Studies in Language and Literature, 23(2), 1–24. https://doi.org/10.21248/l1esll.2023.23.2.566
Tucker, A. (2022). Reading texts, reading people: Cognitive literary science and pedagogy. Arts and Humanities in Higher Education, 21(1), 94–110. https://doi.org/10.1177/14740222211013757
Van Coillie, J. (2007). Leesbeesten en boekenfeesten: Hoe werken (met) kinder- en jeugdboeken? (Volledig herz. ed.). Davidsfonds/Infodok.
Van den Bossche, S., Klomberg, A., Bendahman, C., Ginting, M., Lierop-Debrauwer, H. van, & Tiggelovend, I. (2020). Jeugdliteratuur door de lens van etnisch-culturele diversiteit. Eburon.
Venegas, E. M. (2018). Strengthening the reader self-efficacies of reluctant and struggling readers through literature circles. Reading & Writing Quarterly, 34(5), 419–435. https://doi.org/10.1080/10573569.2018.1483788
Vlaamse Overheid. (2026a). Minimumdoelen lager onderwijs (versie 2.0). Onderwijsdoelen. https://onderwijsdoelen.be
Vlaamse Overheid. (2026b). Uitgangspunten van de minimumdoelen. Onderwijsdoelen. https://onderwijsdoelen.be/uitgangspunten/6611
