Wat gebeurt er wanneer je consumenten zelf in hun supermarkt laat werken?
- KobeTheylaert
Het huidige voedselsysteem heeft een grote negatieve impact op het klimaat en onze omgeving, doordat het CO2-emissies, ontbossing, en watervervuiling veroorzaakt. Veel consumenten erkennen dit probleem en willen duurzamer consumeren, maar de prijs van duurzaam voedsel blijkt vaak een barrière te zijn. Participatieve voedselcoöperaties bieden een mogelijk antwoord op dit probleem.
Coöperaties zijn ondernemingen die collectief worden beheerd door hun leden, met als doel om waarde te creëren voor die leden én voor de bredere gemeenschap. Ze zijn gebaseerd op principes zoals democratische besluitvorming, gelijkheid en solidariteit. Voedselcoöperaties zijn een specifieke toepassing van dit model in de voedingssector, waarbij klanten samen een supermarkt uitbaten waar winstbejag niet op de eerste plaats staat, en de marges op voedingsproducten dus laag gehouden worden.
Participatieve voedselcoöperaties gaan nog een stap verder: hier wordt er van alle leden verwacht dat ze actief participeren in de vorm van shiften. De coöperanten zijn dus niet alleen klant en mede-eigenaar, maar werken ook, verplicht, een paar uur per maand mee in de supermarkt. Dankzij deze verplichte shiften en de besparing op loonkosten kunnen de, vaak duurzame of biologische, producten nog goedkoper aangeboden worden.
In het kader van hun masterthesis onderzochten Kobe Theylaert en Emma Vannerom hoe deze verplichte vorm van participatie de ervaring van de coöperanten beïnvloedt en wat andere coöperaties uit dit model kunnen leren.
Hoe ervaren leden de verplichte shiften?
Voor hun onderzoek interviewden de masterstudenten 17 actieve leden van drie verschillende participatieve voedselcoöperaties in Brussel en Vlaanderen. Uit de interviews bleek dat de shiften de prijs van de producten verlaagden, maar dat dit voor de meeste respondenten niet de belangrijkste reden was om lid te worden. Voor de meesten was de motivatie om toe te treden tot de coöperatie sterk gelinkt aan hun waarden. Velen zagen hun lidmaatschap van de coöperatie als een manier om een positieve impact te hebben op ecologisch of op sociaal vlak.
Op enkele kleine spanningen na, ervaarden alle respondenten de verplichte shiften als een positief aspect van hun lidmaatschap. Dankzij de shiften leerden coöperanten elkaar beter kennen en kregen ze een gevoel van ‘eigenaarschap’. Veel respondenten verwezen dan ook naar de coöperatie als ‘onze winkel’. Bij de geïnterviewde leden versterkten de shiften dus hun motivatie.
Hoe de motivatie van de respondenten precies versterkt werd door de shiften varieerde. Voor de leden die al heel enthousiast waren over het project, maakten de shiften de stap kleiner om extra engagementen op te nemen binnen de coöperatie, zoals deelnemen in een werkgroep. Op die manier groeiden het gemeenschapsgevoel en de motivatie nog meer. Voor leden met een drukker leven of minder betrokkenheid in de coöperatie, zorgden de shiften (en vooral het verplichte aspect ervan) dan weer dat hun betrokkenheid niet volledig vervaagde en de band met de coöperatie behouden bleef.
Hoewel de respondenten de verplichte shiften overwegend positief ervaarden, erkenden ze dat deze vorm van verplichte participatie een barrière kan vormen voor anderen om lid te worden. Toch vonden de meesten het belangrijk om een verplichte vorm van participatie te behouden om het unieke karakter en gemeenschapsgevoel van de coöperatie te waarborgen.
Wat kunnen (participatieve voedsel) coöperaties hieruit leren?
- Verplicht meewerken in de coöperatie kan de motivatie van de coöperanten versterken. Door het samenwerken met andere coöperanten en het begrijpen van de dagelijkse werking, ontstaat een gemeenschapsgevoel en gevoel van eigenaarschap. Coöperaties die de ledenparticipatie willen verhogen, kunnen dus een vorm van verplichte participatie overwegen. Zelfs voor technischere coöperaties, zoals energiecoöperaties, zouden de leden bijvoorbeeld ingezet kunnen worden bij reclamecampagnes of andere acties. Wanneer de verplichting om mee te werken onwenselijk of onhaalbaar blijkt, zou een coöperatie de coöperanten kennis kunnen laten maken met de dagelijkse werking. De coöperanten in het onderzoek vonden het bijvoorbeeld interessant om te weten wat zich achter de schermen van ‘hun’ winkel afspeelde.
- Experimenteer met laagdrempelige manieren om leden inspraak te geven. Uit het onderzoek bleek dat de leden veel waarde hechtten aan een goede organisatie van de shiften. Leden zouden hun ideeën over mogelijke verbeterpunten voor de organisatie dan ook op een laagdrempelige manier moeten kunnen delen.
- Houd rekening met de diversiteit aan leden. Uit het onderzoek bleek dat sommige leden geen tijd of interesse hebben om naast de verplichte shiften op andere manieren te participeren. Coöperaties kunnen dus niet verwachten dat elk lid even actief betrokken wil zijn in alle aspecten van de organisatie.
Bibliografie
Ain, A. J. (2009, October 23). Flunking Out at the Food Co-op. The New York Times. https://www.nytimes.com/2009/10/25/nyregion/25coop.html
Ashforth, B. E., & Reingen, P. H. (2014). Functions of Dysfunction: Managing the Dynamics of an Organizational Duality in a Natural Food Cooperative. Administrative Science Quarterly, 59(3), 474–516.
Bab’l Market. (2026, April 16). Bab’l accessible sans shift ! Bab’l Market. https://babl-market.be/babl-accessible-sans-shift/
Bauwens, T. (2016). Explaining the diversity of motivations behind community renewable energy. Energy Policy, 93, 278–290. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2016.03.017
Bilewicz, A., & Śpiewak, R. (2015). Enclaves of activism and taste: Consumer cooperatives in Poland as alternative food networks. Socio.Hu Társadalomtudományi Szemle, 5(Spec 3), 145–166.
Birchall, J. (1999). What Makes People Participate in Cooperatives? Towards a Theoretical Model. Journal of Rural Cooperation, 27(01), 1–16.
Birchall, J. (2010). People-centred businesses: Co-operatives, mutuals and the idea of membership (p. 227). https://doi.org/10.1057/9780230295292
Birchall, J. (2012). The Comparative Advantages of Member-owned Businesses. Review of Social Economy, 70(3), 263–294. https://doi.org/10.1080/00346764.2011.632326
Birchall, J., & Simmons, R. (2004). What Motivates Members to Participate in Co-operative and Mutual Businesses? Annals of Public and Cooperative Economics, 75(3), 465–495. https://doi.org/10.1111/j.1467-8292.2004.00259.x
Brown, L. H. (1985). Democracy in Organizations: Membership Participation and Organizational Characteristics in U.S. Retail Food Co-operatives. Organization Studies, 6(4), 313–334. https://doi.org/10.1177/017084068500600401
Camargo Benavides, A. F., & Ehrenhard, M. (2021). Rediscovering the Cooperative Enterprise: A Systematic Review of Current Topics and Avenues for Future Research. Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 32(5), 964–978. https://doi.org/10.1007/s11266-021-00328-8
Cho, H., Chen, M. Y. K., & Li, C. (2023). Compulsory Volunteer Experience in Singapore: Personality, Volunteer Motivation, and Continuance Intention to Volunteer. VOLUNTAS: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 34(2), 276–288. https://doi.org/10.1007/s11266-022-00461-y
Clary, E. G., & Snyder, M. (1999). The Motivations to Volunteer: Theoretical and Practical Considerations. Current Directions in Psychological Science, 8(5), 156–159.
De Hoge Raad voor Vrijwilligers. (2022). Advies Coöperatieve Vennootschappen. https://hogeraadvrijwilligers.belgium.be/docs/advies-2022-cooperatieve-…
Dufays, F., Friedel, S., Grillet, J., Perifanos, Y., & Staessens, M. (with Jacobs, L., & Hollebecq, H.). (2025). Belgian Cooperative Monitor 2025. Exploring and explaining the Belgian Cooperative Economy (2016-2025). Kenniscentrum voor Coöperatief Ondernemen - KU Leuven, Cera cv. feb.kuleuven.be/drc/kco/BelgianCooperativeMonitor
Dufays, F., Gauthier, O., Léglise, L., Ouahab, A., & Lanciano, E. (2019). Food Coop (2016)—Tom Boothe. M@n@gement, 22(4), 671–702. https://doi.org/10.3917/mana.224.0671
Ekberg, E. (2012). Confronting three revolutions: Western European consumer co-operatives and their divergent development, 1950–2008. Business History, 54(6), 1004–1021. https://doi.org/10.1080/00076791.2012.706894
Febecoop. (2018). Kan en mag vrijwilligerswerk in een vennootschap met sociaal oogmerk? | Febecoop Vlaanderen-Brussel. Febecoop. https://vlaanderen-brussel.febecoop.be/nieuwsfeed/kan-en-mag-vrijwillig…
Gallant, K., Smale, B., & Arai, S. (2017). Measurement of feelings of obligation to volunteer: The Obligation to Volunteer as Commitment (OVC) and Obligation to Volunteer as Duty (OVD) scales. Leisure Studies, 36(4), 588–601. https://doi.org/10.1080/02614367.2016.1182204
Geiser, C., Okun, M., & Grano, C. (2014). Who is motivated to volunteer? A latent profile analysis linking volunteer motivation to frequency of volunteering. Psychological Test and Assessment Modeling, 56, 3–24. https://doi.org/10.1037/t00898-000
González, A. C. (2025). Can co-op supermarkets lead the way to sustainability? Potentials and challenges in the shift from food difference to food democracy in Spain. International Journal of Cultural Studies, 28(3), 702–722. https://doi.org/10.1177/13678779241306442
Goszczyński, W., & Śpiewak, R. (2023). The dark side of the bun: Endo and exogenous class exclusions in Polish alternative food network. Food, Culture & Society, 26(5), 1107–1133. https://doi.org/10.1080/15528014.2022.2096367
Guthman, J. (2008). Neoliberalism and the making of food politics in California. Geoforum, Rethinking Economy, 39(3), 1171–1183. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2006.09.002
Hermesse, J., Vankeerberghen, A., Lohest, F., & Truyffaut, A. (2023). Co-creative research for transitioning toward a fair and sustainable agri-food system in Brussels, Belgium. Frontiers in Sustainable Food Systems, 7. https://doi.org/10.3389/fsufs.2023.868982
Huber, G., & Brown, A. D. (2017). Identity Work, Humour and Disciplinary Power. Organization Studies, 38(8), 1107–1126. https://doi.org/10.1177/0170840616677632
Huber, G., & Knights, D. (2023). When ‘I’ becomes ‘we’: An ethnographic study of power and responsibility in a large food retail cooperative. Human Relations, 76(8), 1137–1161. https://doi.org/10.1177/00187267221085445
ICA. (2025, November 5). Cooperative identity, values & principles. https://ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity
ILO. (2020). Statistics on Cooperatives: Concepts, Classification, Work, and Economic Contribution Measurement. ILO. https://www.ilo.org/publications/statistics-cooperatives-concepts-class…
Jarosz, L. (2008). The city in the country: Growing alternative food networks in Metropolitan areas. Journal of Rural Studies, 24(3), 231–244. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2007.10.002
Jochnowitz, E. (2001). Edible Activism: Food, Commerce, and the Moral Order at the Park Slope Food Coop. Gastronomica, 1(4), 56–63. https://doi.org/10.1525/gfc.2001.1.4.56
Le Pédalo. (2024). Portes ouvertes été 2024. Le Pedalo Supermarché S.C. https://www.lepedalo.be/carte-communes-des-magasins-cooperatifs
Lecuyer, C., Béal, M., Capelli, S., & Sabadie, W. (2022). “More CSR versus more benefits”: How members’ motives influence loyalty toward cooperatives. European Journal of Marketing, 56(8), 2309–2339. https://doi.org/10.1108/EJM-01-2021-0011
Levinson, A. R., & Eisenback, C. (2019). Cooperative Principles and Fair Labor Standards: Volunteering for Food Co-Ops (SSRN Scholarly Paper 3449293). Social Science Research Network. https://papers.ssrn.com/abstract=3449293
Novkovic, S. (2008). Defining the co-operative difference. The Journal of Socio-Economics, Special Issue: Cooperatives and the Economy, 37(6), 2168–2177. https://doi.org/10.1016/j.socec.2008.02.009
Park Slope Food Coop. (2025). Essentials of Coop Membership: Park Slope Food Coop. https://www.foodcoop.com/ort-about/
Patton, M. Q. (2014). Qualitative Research & Evaluation Methods: Integrating Theory and Practice. SAGE Publications.
Pesci, C., Candio, P., Fornaciari, L., & Marchini, P. L. (2025). A matter of identity? Youth participation in cooperatives’ governance for a sustainable future. Business Strategy and the Environment, 34(1), 187–202. https://doi.org/10.1002/bse.3986
Pestoff, V., Kurimoto, A., Gijselinckx, C., Hoyt, A., & Vuotto, M. (2016). Volunteering in Consumer and Service Cooperatives. In D. H. Smith, R. A. Stebbins, & J. Grotz (Eds.), The Palgrave Handbook of Volunteering, Civic Participation, and Nonprofit Associations (pp. 454–471). Palgrave Macmillan UK. https://doi.org/10.1007/978-1-137-26317-9_22
Polo-Garrido, F., & Fouché, K. (2025). Cooperative identity: A review and future research agenda. International Journal of Co-Operative Accounting and Management, 8(1). https://doi.org/10.36830/IJCAM.202501
Povitz, L. D. (2019). Life Is with People: Community and Cooperation in the Park Slope Food Coop. In L. D. Povitz (Ed.), Stirrings: How Activist New Yorkers Ignited a Movement for Food Justice (p. 0). University of North Carolina Press. https://doi.org/10.5149/northcarolina/9781469653013.003.0004
Puusa, A., & Saastamoinen, S. (2023). Democratic Cooperative Governance: Role Ambiguity, Pseudo-Democracy and Tacit Acceptance? In S. Novković, K. Miner, & C. McMahon (Eds.), Humanistic Governance in Democratic Organizations (pp. 145–175). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-17403-2_6
Ranville, A. (2025). Pathways towards member participation in governance of cooperatives: Conjunction of motivations and resources in the case of French community energy. Annals of Public and Cooperative Economics, 96(2), 257–299. https://doi.org/10.1111/apce.12501
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2020.101860
Sacchi, G., Stefani, G., Romano, D., & Nocella, G. (2022). Consumer renaissance in Alternative Agri-Food Networks between collective action and co-production. Sustainable Production and Consumption, 29, 311–327. https://doi.org/10.1016/j.spc.2021.10.018
Sanz-Cañada, J., Yacamán-Ochoa, C., & Pérez-Campaña, R. (2024). Are agroecological cooperative supermarkets an alternative for scaling sustainable food? Frontiers in Sustainable Food Systems, 8, 1395819. https://doi.org/10.3389/fsufs.2024.1395819
Sheldon, K. M., Titova, L., Osin, E., & Bratcher, B. (2023). Understanding the motivations of food bank volunteers: Applying self-determination theory and functional motivations theory. Journal of Community & Applied Social Psychology, 33(3), 708–718. https://doi.org/10.1002/casp.2656
Siedlok, F., Callagher, L., & van de Vrande, V. (2025). Collective entrepreneurship and cooperatives principles: Configurations for achieving social and economic goals in cooperatives. International Small Business Journal, 43(6), 657–678. https://doi.org/10.1177/02662426251335593
Slocum, R. (2007). Whiteness, Space and Alternative Food Practice. Geoforum, 38, 520–533. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2006.10.006
Turkkan, C. (2023). What is the ‘alternative’? Insights from Istanbul’s food networks. Food, Culture & Society, 26(2), 265–285. https://doi.org/10.1080/15528014.2021.1960004
Vastenaekels, J., & Pelenc, J. (2018). Investigating the potential of cooperatives to re-embed the economy: A multiple case study of food cooperatives in Belgium. CIRIEC International, Université de Liège.
Verain, M. C. D., Bartels, J., Dagevos, H., Sijtsema, S. J., Onwezen, M. C., & Antonides, G. (2012). Segments of sustainable food consumers: A literature review. International Journal of Consumer Studies, 36(2), 123–132. https://doi.org/10.1111/j.1470-6431.2011.01082.x
Vieta, M., Quarter, J., Spear, R., & Moskovskaya, A. (2016). Participation in Worker Cooperatives. In D. Horton, R. A. Stebbins, & J. Grotz, The Palgrave Handbook of Volunteering, Civic Participation, and Nonprofit Associations (pp. 436–453). Palgrave Macmillan UK. https://doi.org/10.1007/978-1-137-26317-9_21
Wu, Y., & Li, C. (2019). Helping Others Helps? A Self-Determination Theory Approach on Work Climate and Wellbeing among Volunteers. Applied Research in Quality of Life, 14(4), 1099–1111. https://doi.org/10.1007/s11482-018-9642-z
Zamagni, V. (2012). A World of Variations: Sectors and Forms1. In H. G. Schröter & P. Battilani (Eds.), The Cooperative Business Movement, 1950 to the Present (pp. 63–82). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139237208.004
Zamuz, S., Munekata, P. E. S., Meiselman, H. L., Zhang, W., Xing, L., & Lorenzo, J. M. (2021). Consumer and Market Demand for Sustainable Food Products (P. E. S. Munekata, J. M. Lorenzo, & F. J. Barba, Eds.; pp. 1–1). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-821233-2.00008-3
Zitcer, A. (2015). Food Co‐ops and the Paradox of Exclusivity. Antipode, 47(3), 812–828. https://doi.org/10.1111/anti.12129
