Zaak-Ullens de Schooten werpt vragen op over erfrechtelijke onwaardigheid

1. ALGEMEEN

WETGEVING

Art. 8 EVRM.

Art. 1, tweede lid van het Eerste Protocol EVRM.

S. 1(1)(c) The Inheritance (Provosion for Family and Dependants) Act 1975.

 

RECHTSPRAAK 

EHRM 13 juni 1979, 6833/74, ‘Marckx’.

EHRM 1 december 2009, 64301/01, ‘Roemeense Erflater’.

 

RECHTSLEER

PÉRÈS C., ‘Compulsory Portion in France’ in REID K. G C, DE WAAL M. J en ZIMMERMANN R. (eds.), Comparative Succession Law. Volume III: Mandatory Family Protection, Oxford University Press, 2020, 78. 

VERBEKE A.-L. en LELEU Y.-H., ‘Harmonization of the Law of Succession in Europe’ in HARTKAMP A., HESSELINK M., HONDIUS E., MAK C. en DU PERRON E. (eds.), Towards a European Civil Code, Kluwer, 2011, 459.

 

2. BELGIË

WETGEVING

Burgerlijk Wetboek. 

Oud art. 124 WLVO.

Art. 124 WLVO.

Wet 10 december 2012 tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek, het Strafwetboek en het Gerechtelijk Wetboek met betrekking tot de onwaardigheid om te erven, de herroeping van giften, het verval van huwelijksvoordelen en de plaatsvervulling, BS 11 januari 2013.

Wet 10 december 2012 tot wijziging van artikel 124 van de wet van 25 juni 1992 op de landverzekeringsovereenkomst betreffende de inkorting van het kapitaal van een levensverzekering in geval van erfopvolging, BS 11 januari 2013.

Wet 31 juli 2017 tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de erfenissen en de giften betreft en tot wijziging van diverse andere bepalingen ter zake, BS 1 september 2017.

Wetsvoorstel tot wijziging van het burgerlijk wetboek met betrekking tot het erfrecht, SENAAT, 2012-2013, 5 augustus 2013, nr. 5-2207/1.

Wetsontwerp tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek met betrekking tot het erfrecht, KAMER, 2014-2015, 3 december 2014, nr. 0681/001.

Wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de erfenissen en de giften betreft en tot wijziging van diverse andere bepalingen ter zake, KAMER, 2016-2017, 25 januari 2017, nr. 2282/001.

Wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de erfenissen en de giften betreft en tot wijziging van diverse andere bepalingen ter zake, wetvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek met betrekking tot het erfrecht, Wetvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de globale erfovereenkomst over een niet-opengevallen nalatenschap betreft: Verslag namens de commissie voor justitie, KAMER, 2016-2017, 23 juni 2017, nr. 2282/006.

RvS, Advies over een wetsvoorstel ‘tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek wat de erfenissen en de giften betreft en tot wijziging van diverse andere bepalingen ter zake’, 20 april 2017, nr. 30.998/2, https://www.raadvst-consetat.be/dbx/adviezen/60998.pdf#search=60.998%2F2.

 

RECHTSPRAAK

GwH 26 juni 2008, nr. 96/2008, Arr.GwH 2008/3, ECLI:BE:GHCC:2008:ARR.096, 1547.

Cass. 12 april 1892, Pas. 1892/I, 174.

Cass. 8 maart 1934, BJ 1934, 259.

Cass. 30 maart 1944, Pas. 1944/I, 281.

Cass. 29 april 2010, C.09.0169.N., Arr.Cass. 2010/4, 1227.

HvB Brussel 14 januari 1959, T.Not. 1960/1, 13; HvB Brussel 7 december 1962, Pas. 1964/II, 47.

Rb. Brussel 22 april 2010, nr. 1993/492/A, Rec.gén.enr.not., 2011/1, 22, noot DE WILDE D’ESTMAEL E.

Famrb. (afd. Namen) 23 juli 2019, RNB. 2021/8, 823.

 

RECHTSLEER

BOEKEN 

BARBAIX R. en VERBEKE A.-L., Beginselen erfrecht, die Keure, 2013.

BARBAIX R. en VERBEKE A.-L., Kernbegrippen erfrecht en giften, Interstentia, 2013.

BARBAIX R., Het nieuwe erfrecht 2017, Intersentia, 2017.

BARBAIX R., Handboek familiaal vermogensrecht, Intersentia, 2018.

BEVERNAEGIE S., La loi du 31 juillet 2017 réformant le droit des successions et des libéralités, Kluwer, 2017.

CASMAN H., Indignité successorale et substitution, Larcier, 2013.

DE PAGE H. en DEKKERS R., Traité élémentaire de droit civil belge, VIII/2, Bruylant, 1973, 903.

DE PAGE H. en DEKKERS R., Traité élémentaire de droit civil belge, IX, Bruylant, 1974, 1.

DE PAGE H. en DEKKERS R., Traité élémentaire de droit civil belge, IX, Bruylant, 1974, 621.

DE VOGELAERE T., Testamenten anno 2013 – Balanceren op de grenzen van de wilsautonomie, Intersentia, 2013.

DE VOGELAERE T., Het testament, Lancier, 2015.

DE WULF C., De Erfwet van 31 juli 2017- een algemeen overzicht met modellen voor de praktijk, die Keure, 2018.

DEKKERS R. en CASMAN H., Handboek burgerlijk recht: Deel IV: huwelijksstelsels, Erfrecht, Giften, Intersentia, 2010.

DEKKERS R., CASMAN H., VERBEKE A.-L. en ALOFS E., Erfrecht en giften: de nieuwe Erfwetten 2017 en 2018, Intersentia, 2018.

DEKKERS R., CASMAN H., VERBEKE A.-L. en ALOFS E., Erfrecht en giften, Intersentia, 2025.

DELNOY P. en MOREAU P., Les libéralités et les successions, Larcier, 2018.

DELNOY P. en MOREAU P., Les libéralités et les succesions: précis de droit civil, Larcier, 2023.

DILLEMANS R., De erfrechtelijke reserve, KU Leuven Faculteit Rechtsgeleerdheid, 1960.

DILLEMANS R., Erfrecht 1 : Toewijzing van de nalatenschap, Story-Scientia, 1984.

PIÉDELIÈVRE S., Successions et libéralités, Bruylant, 2022.

PINTENS W., DECLERCK C., DU MONGH J. en VANWINCKELEN K., Familiaal vermogensrecht, Intersentia, 2010.

PUELINCKX-COENE M., Erfrecht: openvallen van de nalatenschap – devolutie – erfovereenkomsten – reserve-regeling, Story-Scientia, 1988.

PUELINCKX-COENE M., Erfrecht 1: Openvallen en toewijzing van de nalatenschap, erfovereenkomsten, reserve en inbreng, Kluwer, 2011.

VAN CAENEGEM R.C., Geschiedkundige inleiding tot het privaatrecht, Story-Scientia, 1985.

VAN GYSEL A.-C., Précis du droit des successions et des libéralités, Bruylant, 2008.

VERBEKE A.-L., De legitieme ontbloot of dood? Leve de echtgenoot!, Kluwer, 2000.

VERSTRAETE J., Erfrecht 2: de verdeling van de nalatenschap in Beginselen van Belgisch privaatrecht, Kluwer, 2021.

WUYTS L., De functie en criteria van het intergenerationeel versterferfrecht, Kluwer, 2024.

 

MASTERPROEVEN

BEULENS K., Zin en onzin van het voorbehouden erfdeel? een rechtsvergelijkende benadering, masterproef KU Leuven, 2013, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive….

DEGEEST G., Het dwingendrecht- of openbareordekarakter van de erfrechtelijke reserve, masterproef KU Leuven, 2014, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive….

LOGGHE A., Vrijheid voor de erflater en subjectieve gelijkheid tussen de kinderen: een onmogelijke combinatie?, masterproef KU Leuven, 2019, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive….

LANTMEETERS D., Het de facto onterven van uw kinderen: de reserve uitgehold, masterproef KU Leuven, 2019, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive…;.

NIJS D., Het voorbehouden erfdeel: een ouderwetse figuur in een moderne maatschappij?, masterproef KU Leuven, 2016, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive….

PRIEM C., Is het voorbehouden erfdeel in het erfrecht vandaag nog gerechtvaardigd? Met een rechtsvergelijkende analyse, Masterproef UGent, 2017, https://libcatalog.ugent.be/nde/fulldisplay?query=Is%20het%20voorbehoud….

REUBENS E., Van een inkorting in natura naar een inkorting in waarde, masterproef KU Leuven, 2013, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive….

STRYCKERS G., De invloed van de inkorting in waarde op de positie van de onterfde reservataire erfgenaam: degradatie tot chirografaire schuldeiser van de nalatenschap?, masterproef KU Leuven, 2022, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive….

VAN GAEVEREN F., De contextgebonden Napoleontische bepalingen in het Belgisch familiaal vermogensrecht, masterproef UGent, 2018, https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/479/211/RUG01-002479211_201….

VINCKIER U., De erfrechtelijke reserve van de 14de eeuw tot en met de 18de eeuw in vijf grote Belgische steden: optekening van de stadsrechten en receptie van het Romeinse recht, masterproef KU Leuven 2015, https://repository-teneo-libis-be.kuleuven.e-bronnen.be/delivery/Delive….

 

VERZAMELWERKEN

ADRIAENS M., ‘Vaders wil is wet, of toch niet helemaal? Over het de facto onterven van reservataire erfgenamen door middel van giften’ in BARBAIX R. en VERBEKE A.-L. (eds.), Actuele knelpunten familiaal vermogensrecht, Intersentia, 2014, 179.

APPERMONT N. en THEUNIS J., ‘Beperkingen aan het recht op bescherming van eigendom’ in SOTTIAUX S. (ed.), Publiekrecht, die Keure, 2018, 167. 

BAEL J., ‘Het nieuwe erfrecht getoetst aan de noden van de huidige maatschappij: enkele kritische bedenkingen en bespreking van een aantal vernieuwingen’ in CLAEYS I. (ed.), Recente wetgevende hervormingen: nieuw en beter? XLVe Postuniversitaire Cyclus Willy Delva, Kluwer, 2021, 259.

BARBAIX R., ‘Erfrechtelijke gevolgen van de schenkingen, en van lasten, modaliteiten en voorwaarden die aan een schenking worden gekoppeld’ in BAEL J. en BARBAIX R. (eds.), Het familiale vermogensrecht na de codificatie. XLIXe Postuniversitaire Cyclus Willy Delva, Kluwer, 2024, 123.

CASMAN H., ‘Inleiding tot de nieuwe Erfwet 2017. Een overzicht van de krachtlijnen van deze wet’ in BAEL J., BARBAIX R. en CASMAN H. (eds.), Rechtskroniek voor het notariaat – Deel 31, die Keure,2017, 1.

CASMAN H., ‘De nieuwe Erfwet 2017 in vogelvlucht’ in Orde van Advocaten bij de balie te Gent (ed.), De advocaat als generalist, Intersentia, 2018, 41.

CASMAN H. en MICHIELSENS A., ‘Plichten van de notaris ten aanzien van een onterfde reservataire erfgenaam’ in VAN BOXSTAEL J. (ed.), Tapas de droit notarial 2020-2021. En l’honneur de Pierre Van den Eynde, Larcier, 2021, 65.

CASMAN H en VERBEKE A.-L., ‘Huwelijksvoordelen’ in BAEL J. en BARBAIX R. (eds.), Het familiale vermogensrecht na de codificatie. XLIXe Postuniversitaire Cyclys Willy Delva, Kluwer, 2024, 1.

CASTELEIN C., ‘Verleden, heden en toekomst van de erfrechtelijke reserve – aanzetten voor een grondige en kritische reflectie’ in BUYSSENS F., GEENS K., LAGA H., TILLEMAN B. en VERBEKE A.-L. (eds.), Over naar familie. Liber amicorum Luc Weyts, Die Keure, 2011, 91.

COENE M., ‘Syntheserapport’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel I Rechtsvergelijking, Bruylant, 1997, 399.

COENE M.., ‘Minimale patrimoniale solidariteitsverplichting’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel III voorstellen, Bruylant, 2000, 105.

COENE M., ‘Résumé: Rapport de synthèse (droit comparé)’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel I Rechtsvergelijking, Bruylant, 1997, 427.

DE DECKER P.-J., ‘Inbreng en inkorting, de kwelduivels van uw vereffening! Basisprincipes vereffening-verdeling na overlijden aan de hand van casussen in het licht van de nieuwe wet tot hervorming van het erfrecht’ in DE JAEGER J.-P. (ed.), Notariele actualiteit 2017. Verslagboek van e vormingsdagen van de Studiekring Provinciaal Genootschap der Notarissen van Oost-Vlaanderen, die Keure, 2018, 3.

DE PAGE P., ‘La réserve héréditaire: quel futur ?’ in X, De uitdaging voor de notaris. Tussen vrijheid en regelgeving, Larcier, 2011, 153.

DE PAGE P. en STEFANI I., ‘La réserve et le disponible’ in X, Liquidation et partage. Commentaire pratique, Kluwer, 2019, 11.

DE PAGE P. en STEFANI I., ‘La réduction des libéralités : Quelles sont les libéralités qui seront réduites ?’ in X, Liquidation et partage. Commentaire pratique, Kluwer, 2019, 159.

DECLERCK C., ‘De hervorming van het huwelijksvermogens- en erfrecht in het licht van het na te streven evenwicht tussen de langstlevende echtgenoot en kinderen’ in DANDOY N., SOSSON J., TAINMONT F. en WILLEMS G. (eds.), Individu, Famille, État: Réflexions sur le sens du droit de la personne, de la famille et de son patrimoine: volume 1, Larcier, 2022, 515.

DEGEEST G., ‘Topic 209. Inkorting/Principe’ in VERBEKE A.-L. en VERDICKT B. (eds.), Handboek Estate Planning: Deel II: Erfrecht en Giften, 2021, 1125.

DEGEEST G., ‘Topic 211. Inkorting/In natura (oud recht) – in waarde (nieuw recht)’ in VERBEKE A.-L. en VERDICKT B. (eds.), Handboek Estate Planning: Deel II: Erfrecht en Giften, 2021, 1147.

DU FAUX H., ‘Commentaar bij art. 913 BW’ in BARBAIX R., COENE M., DU MONGH J. en VAN DEN BERGH B. (eds.), Erfenissen, schenkingen en testamenten. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Kluwer, 2019, 16.

DU FAUX H., ‘Art. 920 BW’ in BARBAIX R., COENE M., DU MONGH J. en VAN DEN BERGH B., Erfenissen, schenkingen en testamenten. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Kluwer, 1991, 12.

FOQUÉ R. en VERBEKE A.-L., ‘Towards an open and flexible imperative inheritance law’ in CASTELIN C., FOQUÉ R. en VERBEKE A.-L. (eds.), Imperative inheritance law in a late-modern society. Five perspectives, Intersentia, 2009, 203.

GEELHAND N., ‘Overzicht van de wettelijke regels in verband met de reserve in enkele landen die het E.V.R.M. hebben geratificeerd’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel I Rechtsvergelijking, Bruylant, 1997, 127.

HANOTIAU B., ‘Rapport sur la réserve en droit Anglais et en droit Américain’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel I Rechtsvergelijking, Bruylant, 1997, 255.

HEIRBAUT D., ‘De blitzkrieg van Geens: en wat daarna?’ in CLEAYS I. (ed.), Recente wetgevende hervormingen: nieuw en beter? XLVe Postuniversitaire Cyclus Willy Delva, Kluwer, 2021, 1.

LALIÈRE F. ‘J’accuse…! La réserve et la réduction réformées- Quand le législateur déplace l’insécurité juridique des donataires et des tiers vers les réservataires’ in DE FOY G., DE PAGE P., LALIÈRE F., PFEIFF S., VAN GYSEL A.-C. en WYART V. (eds.), La liquidation des successions: impacts de la réforme et cas pratiques, Anthemis, 2019, 5.

LALIERE F., ‘L’autonomie de la volonté individuelle et concertée en droit successoral’ in PFEIFF S. (ed.), L’autonomie de la volonté en droit de la famille, Larcier, 2023, 139.

LEIRE D., ‘Art. 4.87’ in BARBAIX R., COENE M., DU MONGH J. en VAN DEN BERGH B. (eds.), Erfenissen, schenkingen en testamenten. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Kluwer, 2019, 133.

LEIRE D., ‘Art. 4.90’ in BARBAIX R., COENE M., DU MONGH J. en VAN DEN BERGH B. (eds.), Erfenissen, schenkingen en testamenten. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Kluwer, 2019, 49.

LEIRE D., ‘Onwaardigheid om te erven’ in BARBAIX R., BLOMME C., CORMMEN J., DE NIJS R. en ELSERMANS R. (eds.), Focus op nalatenschappen, schenkingen en testamenten, Kluwer, 2023, 7.

LELEU Y.-H., ‘La réduction et le rapport en valeur. Réflexions critiques en vue d’une réforme législative’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel II: Belgische recht, Bruylant, 1997, 213.

LELEU Y.-H., ‘Avantages matrimoniaux. Notion, clauses dissymétriques, impact fiscal’ in VAN GYSEL A.-C. (ed.), Conjugalité et décès, Anthemis, 2011, 35.

PIGNOLET D., ‘Artikel 124 WLVO’ in BARBAIX R. en VERBEKE A.-L. (eds.), Actuele knelpunten familiaal vermogensrecht, Intersentia, 2014, 87.

PINTENS W., ‘De reserve in het Duitse recht’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel I Rechtsvergelijking, Bruylant, 1997, 41.

RAES K., ‘Naar een democratisering van het erfrecht. Een egalitaristische kritiek op onbeperkte vermogenstransferten “om niet”’ in WILLEKENS H. (ed.), Contesatie van ons erfrecht, Mys & Breesch, 2001, 87.

RENCHON J.-L., ‘Regard d’ensemble sur la réforme du droit des successions’ in MOREAU P. (ed.), La réforme du droit des successions, Larcier, 2018, 5.

SLUYTS C., ‘Inbreng en inkorting. De problematiek van de waardeschommelingen.’ in PINTENS W. en VAN DER MEERSCH B. (eds.), Vereffening-verdeling van de nalatenschap, Maklu, 1993, 19.

STEVENS F., ‘De reserve in historisch perspectief’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel II Belgische recht, Bruylant, 1997, 5.

TAILLIEU S., ‘De onterfde reservatair en de inkorting in waarde: Pandora’s box?’ in C. DECLERCK en S. MOSSELMANS (eds.), Patrimonium 2023, die Keure, 2024, 331.

TAYMANS J.-F., ‘Le régime patrimonial des couples mariés et non mariés en droit belge (aspects civils)’ in DE PAGE P. (ed.), Ingénierie patrimonial. Questions particulières dans un contexte Franco-Belge, Larcier, 2013, 71.

TAINMONT F., ‘La réserve héréditaire’ in MOREAU P. (ed.), La réforme du droit des successions, Larcier, 2018, 213.

TAINMONT E., ‘La réduction des donations entre vifs pour atteinte à la réserve héréditaire’ in MOREAU P. (ed.), Libéralités et successions, ANTHEMIS, 2019, 146.

VAN DROOGHENBROECK S., ‘L’abus de droit de propriété’ in WEITZEL L. en PICOD F. (eds.), Les abus de droits fondamentaux européens, Larcier, 2025, 137.

VAN HEUVERSWYN C., ‘Het huwelijkscontract als instrument van vermogensplanning’ in VERBEKE A.-L., BUYSSENS F. en DERYCKE H. (eds.), Vermogensplanning met effect na overlijden langstlevende, Larcier, 2010, 3.

VAN HOUTTE J., FRANSSEN G. en WAMBEKE W.V., ‘De sociale betekenis van de erfrechtelijke reserve’ in Koninklijke federatie van Belgische notarissen (ed.), De erfrechtelijke reserve in vraag gesteld: Deel II Belgisch recht, Bruylant, 1997, 39.

VANDENDRIESSCHE T. en ALOFS E. ‘Art. 4.59 BW’ in BARBAIX B., COENE M., DU MONGH J. en VAN DEN BERGH B. (eds.), Erfenissen, schenkingen en testamenten. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Kluwer, 2024, 161.

VERBEKE A.-L., ‘A New Deal for Belgian Family Property Law’ in ALOFS M., BYTTEBIER K., MICHIELSENS A. en VERBEKE A.-L. (eds.), Liber amicorum Hélène Casman, Intersentia, 2013, 461.

VERBEKE A.-L., ‘Topic 4: Reserve’ in VERBEKE A.-L., BUYSSENS F. en DERYCKE H. (eds.), Handboek Estate Planning 5: Vermogensplannning met effect na overlijden: erfrecht en testament, Larcier, 2014, 23.

VERBEKE A.-L. en VERDICKT B., ‘Topic 208. De reserve/ Principe’ in VERBEKE A.-L. en VERDICKT B.(eds.), Handboek Estate Planning: Deel II: Erfrecht en Giften, Intersentia, 2021, 1109.

VERHAEGEN A., ‘De levensverzekering, een buitenbeetje? Het erfrechtelijk statuut van levensverzekeringen’ in BARBAIX R. en VERBEKE A.-L. (eds.), Actuele knelpunten familiaal vermogensrecht, Intersentia, 2014, 91.

 

TIJDSCHRIFTEN

BARBAIX R. en CARETTE N., ‘Het gewijzigde artikel 124 WLVO. De erfrechtelijke gevolgen van begunstiging bij levensverzekering hertekend’, TEP 2013/3, 54.

BARBAIX R. en VERBEKE A.-L., ‘Hervorming van het erfrecht. Een eerste commentaar bij de wet van 10 december 2012 inzake de onwaardigheid, de plaatsvervulling, de huwelijksvoordelen en de giften’, RW 2013/30, 1162.

BARBAIX R. en LEIRE D., ‘Belgium’s inheritance law reform of 2017 and 2018’, TSAR 2022/3, 421.

BOONE K., ‘La loi du 10 décembre 2012 modifiant le Code civil, le Code pénal et le Code judiciaire en ce qui concerne l’indignité successorale, la révocation des donations, la déchéance des avantages matrimoniaux et la substitution’, Act.dr.fam. 2013/2, 22.

BOUCKAERT F., ‘De Landverzekeringswet in verhouding tot het huwelijksvermogensrecht en erfrecht’, T.Verz. 2005/4, 627.

CHIAU B., ‘Inbreng en inkorting bij levensverzekering’, BN 2018/3, 108.

DELNOY P. ‘L’indignité successorale’, Rev.dr.ULg 2014/1, 7.

LABEEUW N. en VAN LANDEGEM E., ‘Geen onterving van reservataire erfgenamen via een levensverzekering’, NNK 2014/1, 14.

LABEEUW N. en ELSERMANS R., ‘[Burgerlijk Wetboek] De hervorming van het erfrecht’, Notariaat 2017/9, 1.

LABEEUW N. en JANSSENS E., ‘De hervorming van het erfrecht: wijziging aan de reservebescherming, de inbreng- en de inkortingsregels’, BN 2018/2, 49.

MAES C., ‘De deontologische verantwoordelijkheid van de notaris in het kader van de feitelijke omzeiling van de reservebescherming: quo vadis?’, Not.Fisc.M. 2022/1, 2.

PIGNOLET, D., ‘Vermogensplanning door middel van levensverzekeringen’, AFT 2008/2, 4.

PUELINCKX-COENE M., BARBAIX R. en GEELHAND N., ‘Overzicht van rechtspraak. Giften. 1999-2011’, TPR 2013/1, 175.

SCHILDERMANS C., ‘Het arrest van het Grondwettelijk Hof van 26 juni 2008 en artikel 124 WLVO: duidelijk en toch niet duidelijk’, T.Verz. 2009/2, 124.

SMET S., THEUNIS J., VLEUGELS E. en VRANCKEN M., ‘De toetsing aan de grondrechten door het Grondwettelijk Hof. Overzicht van rechtspraak 2021’, TBP 2023/2, 87.

SOMERS T., ‘Is de reservebescherming van afstammelingen nog verantwoord? een rechtsvergelijkende analyse met een toetsing aan artikel 1 EAP’, TEP 2024/1, 12.

TAINMONT F., ‘Premier volet de la réforme du droit successoral. La loi du 10 décembre 2012 relative à l’indignité successorale, la résolution des donations, la déchéance des avantages matrimoniaux et la substitution’, RTDF 2013/3, 655.

VAN DEN BERGH B., ‘Après moi le déluge ? Schuldeisers in het erfrecht’, T.Not. 2020/7-8, 601.

VANWINCKELEN K., ‘Mijmeringen over erfrechtelijke onwaardigheid naar aanleiding van de Wet van 23 januari 2003’, Not.Fisc.M. 2003/8, 218.

VASTERSAVENDTS A., ‘Reserve en beschikbaar deel’, TPR 1985, 471.

VERBEKE A.-L., ‘Recht is balans is een werkwoord’, RW 2001, 969.

VERBEKE A.-L., ‘Belgisch reservatair erfrecht’, Fiscaal Tijdschrift Vermogen 2002/2, 24. 

VERBEKE A.-L., ‘Leren van Nederland’, TEP 2005/2, 67.

VERBEKE A.-L., ‘Hervorming van Belgisch erfrecht’, TEP 2011/1-2, 3.

VERBEKE A.-L., ‘Waardig familiaal vermogensrecht’, TEP 2013/3, 3.

VERBEKE A.-L., ‘Nieuw Belgisch erfrecht’, RW 2017-2018, 1082.

VERDICKT B. en VERBEKE A.-L., ‘‘Reasonable financial provision', criterium voor internationale openbare orde in het erfrecht’, TEP 2018, 15.

VERWILGHEN M., ‘Présents d’usage, souvenirs et bijoux de famille’, Rev.not.b. 1990, 574.

X, ‘onterven via levensverzekering’, NJW 2013/275, 69. 

X, ‘Dossiers 4452-4452bis-4452ter- Conclusie’, C.E.L.-C.S.W. 2023/1, (98) 112.

 

 

MEDIA

ADRIAENS J. en STEENACKERS J., ‘Zeven technieken om een kind te onterven’, Knack 20 juli 2022, https://trends.knack.be/geld/zeven-technieken-om-een-kind-te-onterven-2/ (geraadpleegd op 19 mei 2025).

BOLLEN N., ‘7 manieren om een kind te onterven’, De Tijd 26 oktober 2011, https://www.tijd.be/netto/erfenis/7-manieren-om-een-kind-te-onterven/91… (geraadpleegd op 26 april 2026).

KONING BOUDEWIJSTICHTING, Perceptie en verwachtingen over erven en nalaten in België, Brussel 2016, https://media.kbs-frb.be/nl/media/7422/2016_MG_PUB_16022016.pdf (geraadpleegd op 9 maart 2026).

KU LEUVEN UNIVERSITEITSFONDS, ‘Het nieuwe erfrecht biedt meer vrijheid’, KU Leuven 17 september 2018, https://steun.kuleuven.be/nieuws/2018/het-nieuwe-erfrecht-biedt-meer-vr… (geraadpleegd op 21 januari 2026). 

VERBEKE A.-L. en NIJS A., ‘Onterven kán. BESCHERMING ECHTGENOOT EN KINDEREN NIET WATERDICHT’, Trends 28 maart 2002, https://web.belga.press/print?newsobjectids=18f5af88-4dcc-494f-b7c2-bf3… (geraadpleegd op 1 april 2026).

X, ‘Est-il possible de déshériter un de vos enfants?’, notaire.be 17 novembre 2020, https://www.notaire.be/actualites/est-il-possible-de-desheriter-un-de-v… (geraadpleegd op 26 april 2026).

X, ‘Planification patrimoniale : la réserve héréditaire, une limite infranchissable?’, Dekeyser & Associés 20 januari 2021, https://dekeyser-associes.com/planification-patrimoniale-la-reserve-her… (geraadpleegd op 26 april 2026).

X, ‘UPDATE – Familiaal drama: Mimi Ullens de Schooten neergeschoten door haar stiefzoon Nicolas’, De Rijkste Belgen 30 maart 2023, https://derijkstebelgen.be/nieuws/familiaal-drama-mimi-ullens-de-schoot… (geraadpleegd op 1 mei 2026).

X, ‘Kan ik mijn kind onterven?’, Argus Advocaten, https://www.argusadvocaten.be/kan-ik-mijn-kind-onterven/ (geraadpleegd op 26 april 2026).

X, ‘Kan je je kind onterven volgens de huidige Belgische wetgeving?’ Rotsaert Advocaten, https://www.rotsaertadvocaten.be/blog/kan-ik-mijn-kind-onterven (geraadpleegd op 26 april 2026).

 

3. NEDERLAND

WETGEVING

Burgerlijk Wetboek.

Wet van 16 november 1995 tot afschaffing van de legitieme portie van de ascendenten, Stb. 28 november 1995.

Wet van 18 april 2002 tot vaststelling van de Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, tweede gedeelte (nadere wijziging van Boek 4), Stb. 23 mei 2002.

Wet van 18 april 2002 tot vaststelling van de Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, derde gedeelte (Overgangsrecht), Stb. 23 mei 2002.

Wet van 18 april 2002, houdende vaststelling van de Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, vierde gedeelte (aanpassing van de wetgeving aan het nieuwe erfrecht en schenkingsrecht), Stb. 23 mei 2002.

Nota naar aanleiding van het eindverslag: Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4), TWEEDE KAMER, 1996-1997, 14 mei 1997, nr. 17.141/20, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-17141-20.pdf.

Zesde nota van wijziging: Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4), TWEEDE KAMER, 1997-1998, 14 oktober 1997, nr. 17.141/26, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-17141-26.pdf. 

Wetsontwerp Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4), TWEEDE KAMER, 1997-1998, 28 januari 1998, nr. 17141/28, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-17141-28.html. 

Memorie van antwoord: invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het Nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijzing boek 4), EERSTE KAMER, 1998-1999, 1 april 1999, nr. 17.141/120a, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-19981999-17141-120a.pdf.

Wetsontwerp Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, tweede gedeelte (nadere wijziging van Boek 4), TWEEDE KAMER, 1999-2000, 1 maart 2000, nr. 27021/1-2, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27021-1.html. 

 

RECHTSPRAAK

HR 16 februari 2024, nr. 22/00619, ECLI:NL:HR:2024:239, NJ 2024/11, 2799, noot VERSTAPPEN L.C.A..

HR 6 december 2024, nr. 23/03347, ECLI:NL:HR:2024:1797, NJB 2024/40, 2679.

HR 6 december 2024, nr. 23/03347, ECLI:NL:HR:2024:1797, NJ 2025/20, noot PERRICK S.

Gerechtshof Amsterdam 15 augustus 2002, nr. 68989/HA ZA 00-1271, ECLI:NL:GHAMS:2002:AF5771.

Gerechtshof Arnhem 18 oktober 2011, nr. 200.081.548, ECLI:NL:GHARN:2011:BU9640.

Gerechtshof Hof Den Haag 5 augustus 2014, nr. 200.106.422, ECLI:NL:GHDHA:2014:2987.

Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 6 februari 2018, nr. 200.181.641, ECLI:NL:GHARL:2018:1168.

Gerechtshof Amsterdam 31 juli 2018, nr. 200.174.752/01, ECLI:NL:GHAMS:2018:2246.

Gerechtshof ’s-Hertogenbosch, 8 september 2020, nr. 200.239.533_01, ECLI:NL:GHSHE:2020:2757.

Gerechtshof Hof Den Haag 20 september 2022, nr. 200.286.694/01, ECLI:NL:GHDHA:2022:1760. 

Rb. Haarlem 14 maart 2007, nr. 124806, ECLI:NL:RBHAA:2007:BA0703.

Rb. Middelburg 5 oktober 2011, nr. 76926 / HA ZA 11-28, ECLI:NL:RBMID:2011:BU6593.

Rb. Amsterdam 13 februari 2013, nr. 509934 / HA ZA 12-156, ECLI:NL:RBAMS:2013:BZ8496. 

Rb. Noord-Nederland 2 maart 2021, ECLI:NL:RBNNE:2021:885, Jurisprudentie Erfrecht 2021/82, noot MELLEMA-KRANENBURG T.J.

Rb. Zeeland-West-Brabant 24 mei 2023, nr. C/02/398153 / HA ZA 22-285 (E), ECLI:NL:RBZWB:2023:3739.

 

RECHTSLEER

BOEKEN 

AUTAR A.R., BIEMANS J.W.A. en FLUITMAN T.J., Compendium Erfprocesrecht, Sdu, 2021.

BEUKER M.R., Grenzen aan testeervrijheid, Kluwer, 2023.

BEUKER M.R., HAAN M., TER HAAR J.H.M., KOLKMAN W.D., VERSTAPPEN L.C.A., VISSER I. en ZIJLSTRA A.E., Draagvlak voor de legitieme portie, Boom, 2024.

EBBEN E.W.J., Inleiding nieuw erfrecht, Boom Juridische uitgevers, 2001.

HEUFF W., Monografieën Nieuw BW. Legitieme portie, Kluwer, 2004.

HUIJGEN W.G., BOELENS G.G.B., REINHARTZ B.E. en SONNEVELDT F., Compendium erfrecht, Kluwer, 2022.

LOKIN J.H.A. en ZWALVE W.J., Hoofdstukken uit de Europese Codificatiegeschiedenis, Boom Juridische uitgevers, 2014.

LUIJTEN E.A.A. en MEIJER W.R., Klaassen-Eggens Huwelijksgoederen- en erfrecht. 2 : Erfrecht, Kluwer, 2008.

NUYTINCK A.J.M., Personen- en familierecht, relatievermogensrecht en erfrecht, Kluwer, 2024.

PERRICK S., Asser 4: Erfrecht en schenking, Kluwer, 2013.

PERRICK S., Asser 4: Erfrecht en schenking, Kluwer, 2025.

VAN MOURIK M.J.A., Monografieën Privaatrecht. Nieuw erfrecht, Kluwer, 2004.

VAN MOURIK M.J.A., SCHOLS B.M.EM., SCHOLS F.W.J.M., VERSTAPPEN L.C.A. en WAAIJER B.C.M., Erfrecht, Kluwer, 2015.

VAN MOURIK M.J.A., SCHOLS B.M.EM., SCHOLS F.W.J.M., VERSTAPPEN L.C.A. en WAAIJER B.C.M., Handboek Erfrecht, Kluwer, 2020.

VAN MOURIK M.J.A. en SCHOLS F.W.J.M, Monografieën Privaatrecht. Erfrecht, Kluwer, 2021.

VAN DER BURGHT G. en EBBEN E.W.J., Pitlo: Erfrecht, Kluwer, 2004.

VEGTER J.B., Het Nederlandse erfrecht, WJS uitgevers, 2025. 

 

MASTERPROEVEN

HOOGERLAND N., De wenselijkheid van de legitieme portie, masterproef Tilburg University, 2011, 9, https://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=122161.

DE VRIES M, Onwaardigheid, doctoraat RUG, 2023, https://www.rug.nl/about-ug/latest-news/events/promoties/?hfId=121974.&…;

VAN MEER M., ‘De legitieme portie: Toekomstbestendig? Een onderzoek naar de wenselijkheid van de legitieme portie in combinatie met een rechtsvergelijkend onderzoek met het Engelse erfrecht’, masterproef Tilburg University, 2019, https://arno.uvt.nl/show.cgi?fid=149239. 

 

VERZAMELWERKEN

BREEMHAAR W., ‘Art. 3 – Burgerlijk Wetboek Boek 4’ in X, Commentaar Erfrecht, Sdu, 2024.

BREEMHAAR W., ‘Commentaar op art. 4:42 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), GS Erfrecht, Kluwer, 2024.

BLOKLAND P., ‘Schenking en gift’ in AUTAR A.R., BURGERHART W. en SONNEVELDTF. (eds.), Compendium Estate Planning, Sdu, 2025, 203.

KREMER M., ‘Commentaar op art. 4:3 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2025.

KOLKMAN W.D., ‘Compulsory Portion and Family Provision in the Netherlands’ in REID K.G.C., DE WAAL M.J. en ZIMMERMANN R. (eds.), Comparative Succession Law: Volume III: Mandatory Family Protection, Oxford University Press, 2020, 319.

KOLKMAN W.D., ‘Art. 65 – Burgerlijk Wetboek Boek 4’ in X, Commentaar Erfrecht, Sdu, 2024.

KOLKMAN W.D., ‘Art. 67 – Burgerlijk Wetboek Boek 4’ in X, Commentaar Erfrecht, Sdu, 2024.

KOLKMAN W.D., ‘Art. 68 – Burgerlijk Wetboek Boek 4’ in X, Commentaar Erfrecht, Sdu, 2024.

KOLKMAN W.D., ‘Art. 69 – Burgerlijk Wetboek Boek 4’ in X, Commentaar Erfrecht, Sdu, 2024.

KOLKMAN W.D., ‘Art. 87 – Burgerlijk Wetboek Boek 4’ in X, Commentaar Erfrecht, Sdu, 2024.

KOLKMAN W.D., ‘Art. 89 – Burgerlijk Wetboek Boek 4’ in X, Commentaar Erfrecht, Sdu, 2024.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Commentaar op afd. 3 Boek 4 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2024.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Commentaar op art. 4:63 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2024.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Commentaar op art. 4:64 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2024.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Commentaar op art. 4:67 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2025.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Commentaar op art. 4:69 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2025.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Commentaar op art. 4:87 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2025.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Commentaar op art. 4:89 BW’ in MELLEMA-KRANENBURG T.J. (ed.), Groene Serie Erfrecht, Kluwer, 2025.

VAN BOELENS G.G.B., ‘Erfrecht algemeen’ in AUTAR A.R., BURGERHART W. en SONNEVELDTF. (eds.), Compendium Estate Planning, Sdu, 2025, 317.

VAN DER BURGHT G., EBBEN E.W.J. en KREMER M.R., ‘Vaststellingswet’ in X, Parlementaire geschiedenis van het Nieuwe burgerlijke wetboek. Boek 4: Erfrecht, Kluwer, 2002, 1.

VAN DER BURGHT G., EBBEN E.W.J. en KREMER M.R., ‘Invoeringswet’ in X, Parlementaire geschiedenis van het Nieuwe burgerlijke wetboek. Boek 4: Erfrecht, Kluwer, 2003, 1101. 

VAN MOURIK M.J.A., ‘Comparative law: The Netherlands’ in CASTELEIN C., FOQUÉ R. en VERBEKE A.-L.(eds.), Imperative Inheritance Law in a Late-Modern Society, Intersentia, 2009, 107.

WAAIJER B.C.M., ‘De legitieme portie’ in VAN MOURIK M.J.A. (ed.), Handboek Nieuw Erfrecht, Kluwer, 2002, 269.

 

TIJDSCHRIFTEN

ALBERT P.G.H, ‘Aangaan of wijzigingen huwelijksvoorwaarden: fraus legis?’, WFR 2024/7523, 4.

BARKHUYSEN T. en VAN EMMERIK M.L., ‘De eigendomsbescherming van artikel 1van Eerste Protocol bij het EVRM en het Nederlandse bestuursrecht’, JBplus 2003, 2.

BEUKER M.R., ‘Rapport Legitieme Portie; wil het publiek aanpassing van de legitieme?’ FJR 2021/5, 134.

BLOKLAND P., ‘Een civielrechtelijke kanttekening bij het HR-arrest over de breukdelengemeenschap: de legitimaris heeft het nakijken!’, JBN 2024/5, 7.

BRANS F.W. en RAAIJMAAKERS A.J., ‘Het recht van de onterfde legitimaris op informatie over de periode vóór het overlijden van de erflater uit hoofde van artikel 4:78 lid1 BW’, TE 2020/1, 17. 

BRINKMAN R.E. en KOLKMAN W.D., ‘Giften aan afstammelingen en de legitieme: wil de ware legitimaris opstaan?’, TE 2018/2, 25.

COOPMAN C., ‘Kroniek Erfrecht’, FJR 2023/4, 105.

DE VRIES M., ‘Vergeving bij onwaardigheid’, TE 2018/2, 37.

DE VRIES M., ‘Strafrechtelijk niet veroordeeld, maar erfrechtelijk wel beboet?’, TE 2021/1, (12) 14-15.

DE VRIES M., ‘Onwaardigheid en de redelijkheid en billijkheid: artikel 4:3 BW is niet zo limitatief als het lijkt’, TE 2021/6, 113.

DE VRIES M. en LEIRE D, ‘Onwaardigheid in België en Nederland na ‘ De Roemeense erflater’, TE 2022/3, 64.

DE VRIES M., ‘Dissertatie ‘Onwaardigheid’: enkele belangrijke bevindingen voor de erfpraktijk’, TE 2024/3, 52.

DE VRIES M., ‘Hoe legitiem is de breukdelengemeenschap voor de legitimaris?’, TE 2024/5, 83.

EBBEN E.W.J., ‘In de praktijk: Vooruitzicht van benadeling bij giften’, TE 2002/03, 37.

EBBEN E.W.J., ‘De berekening van de legitimaire massa: voer voor juristen?!’, TE 2006/2, 22.

GEERLOF A.M.A., ‘De voordelen en nadelen klevend aan de afschaffing van de legitieme portie’, CJB 2016/2, 105.

HAAN M., VERSTAPPEN L.C.A., VISSER I. en ZIJLSTRA E., ‘De legitieme portie in het licht van familiesolidariteit’, FJR 2025/1, 17.

HEUFF W., ‘Afschaffing van de legitieme portie van de ascendenten’, WPNR 95/6206, 870.

KOLKMAN W.D., ‘Vier levensgezellen, twee legitimarissen en een kunstenaar’, TE 2007/2, 39.

KOLKMAN W.D., ‘De legitieme portie’, WPNR 2019/7260, 803.

KOLKMAN W.D. en TER HAAR J.H.M., ‘De lastige verhouding tussen inkorting en vermindering’ TE 2019/1, 14.

KOLKMAN W.D., ‘De legitieme portie en giften die geen giften zijn’, WPNR 2025/7487, 77.

KONING A.E., ‘De legitieme portie: do as the Romans did!’, TE 2002/02, 15.

KRAAN C.A., ‘Uit de praktijk van het Notarieel Juridisch Bureau’, WPNR 2004/04, 236.

LANSU M., ‘Vijftig jaar vechten: Drie hoofdrolspelers over de fundamentele keuzes in het nieuwe erfrecht’, TE 2002/06, 77.

MAASLAND J.L.D.J., ‘Benadeeld zeker, maar of het telt?’, TE 2023/4, 74.

MEIJER W.R., ‘Worden stiefkinderen wel stiefmoederlijk behandeld?’, TE 2002/04, 49.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘De metamorfose van de legitieme portie’, WPNR 1999/6370, 659.

MELLEMA-KRANENBURG T.J., ‘Twintig jaar erfrecht. De veranderde positie van de langstlevende echtgenoot en de consequenties daarvan voor (de legitieme portie van) de kinderen’, AA 2012/5, 393.

PERRICK S., ‘Het erfrecht: een kwestie van politiek’, WPNR 1992/6041, 214.

PERRICK S., ‘De begunstiging bij sommenverzekering als fictief legaat’, WPNR 2003/6555, 869.

SCHOLS B.M.E.M. en SCHOLS F.W.J.M, ‘De klappen van de erfrechtelijke zweep’, TE 2002/03, 33.

SCHOLS F.W.J.M., ‘Een niet-opeisbare legitieme in een internationale setting en de Franse ‘ordre public’, Estate Tip 2021/26, 1.

SCHUT G.H.A., ‘Legitieme portie: zinvolle bescherming of ouderwetse bevoogding?’, RMThemis, 1988/3, 103.

TEMPELAAR J.M., ‘Het familiedrama en onwaardigheid’, WPNR 2010, 862.

TER HAAR J.H.M., ‘10 jaar nieuw erfrecht en de positie van het kind’, TE 2013/6, 89. 

TER HAAR J.H.M., ‘Is de legitieme portie nog legitiem?’, TE 2021/2, 23.

VAN ACHT A.J.C.M., PESSELSE G. en VAN BARNEVELD D.J.P., ‘Onwaardig te erven door strafrechtelijke veroordeling’, TE 2025/1, 2.

VAN ES P.C., ‘Het bestaansrecht van de legitieme’, WPNR 2021/7334, 570.

VAN DE KWANTES J.N.A., ‘De legitieme portie moet verdwijnen’, WPNR 2021/7329, 465.

VAN DER GELD L.A.G.M. en SCHOLS F.W.J.M., ‘Rapport Legitieme: de professional en de crux van het erfrecht’, Estate tip 2021/7, 1.

VAN DER PLOEG P.W., ‘De legitieme portie’, WPNR 1954/4351, 277.

VAN MOURIK, M.J.A., ‘De legitieme portie: weg ermee!’, WPNR 1991/6018, (621).

VAN MOURIK M.J.A., ‘De legitieme portie in het komende Boek 4 (nieuw) BW: heroverweging dringend gewenst’, NJB 1994/33, 1132.

VERBEKE A.-L., ‘Het nieuwe erfrecht internationaal gesitueerd’ WPNR 2003/6516, 20.

 

MEDIA

BOS M., ‘Zes alternatieven voor het onterven van je kinderen’, notarismirjam, https://www.notarismirjam.nl/blog/zes-alternatieven-voor-het-onterven-v… (geraadpleegd op 11 maart 2025).

X, ‘Legitieme Portie verkleinen? Dat kan met deze 13 tips!’ Infotaris 18 mei 2024, https://www.infotaris.nl/blogs/legitieme-portie-verkleinen/ (geraadpleegd op 19 mei 2025).

X, ‘5 alternatieven voor het onterven van je kind’, erfrechtplan, https://www.erfrechtplan.nl/5-alternatieven-voor-het-onterven-van-je-ki… (geraadpleegd op 26 april 2024).

 

4. FRANKRIJK

WETGEVING

Code civil.

Loi n° 2001-1135 du 3 décembre 2001 relative aux droits du conjoint survivant et des enfants adultérins et modernisant diverses dispositions de droit successoral, JO 4 december 2001 (ed. 0281).

Loi n° 2006-728 du 23 juin 2006 portant réforme des successions et des libéralités, JO 24 juin 2006 (ed. 0145).

Loi n° 2020-936 du 30 juillet 2020 visant à protéger les victimes de violences conjugales, JO 31 juillet 2020 (ed. 0187). 

Projet de loi portant réforme des successions et des libéralités, ASSEMBLÉE NATIONALE, douzième législature, 26 juin 2005, nr. 2427, https://www.assemblee-nationale.fr/12/pdf/projets/pl2427.pdf. 

Journal officiel de la République Française : Compte rendu intégral troisième séance du mardi 21 février 2006, ASSEMBLÉE NATIONALE, 2005-2006, 22 février 2006, https://www.assemblee-nationale.fr/12/pdf/cri/2005-2006/20060146.pdf.&n…;

Réforme des successions et des libéralités: discussion d’un projet de loi, SÉNAT, 2005-2006, 16 mai 2006, nr. 48, https://www.senat.fr/seances/s200605/s20060516/s20060516.pdf. 

SÉNAT, Tome I: Rapport fait au nom de la commission des Lois constitutionnelles, de législation, du suffrage universel du Règlement et d’administration générale sur le projet de loi adopté pas l’assemblée nationale, portant réforme des successions et des libéralités, 10 mai 2006, nr. 343, https://www.senat.fr/rap/l05-343-1/l05-343-11.pdf. 

ASSEMBLÉE NATIONALE, Rapport fait au nom de la commission des Lois constitutionnelles, de la législation et de l’administration générale de la République sur le projet de loi, modifié par le Sénat, portant réforme des successions et des libéralités, 12 juin 2006, nr. 3122, https://www.assemblee-nationale.fr/12/pdf/rapports/r3122.pdf.

MINISTÈRE DE LA JUSTICE, Rapport du groupe de travail : La réserve héréditaire, 13 december 2019, https://www.justice.gouv.fr/sites/default/files/2023-03/Rapport_reserve….

 

RECHTSPRAAK

Cass. 27 novembre 1863, ‘Lavialle’, https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000006953055.

Cass. 21 janvier 1969, JCP 1969/II, 15961.

Cass. 2 février 1971, Rev.Not.B. 1971, 643.

Cass. 20 octobre 1982, Bull.civ. 1982/I.

Cass. 21 december 2007, nr. 06-12.769, https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000017739957/.

Cass. 19 september 2018, nr. 17-24.205, ECLI:FR:CCASS:2018:C100854. 

Cass. 2 mai 2024, n° 22-14.829, ECLI:FR:CCASS:2024:C100209.

 

RECHTSLEER

BOEKEN

DIBOS-LACROUX, Successions: Le guide pratique, Prat, 2008.

DUBOIS E., La saisine héréditaire en droit romain, L. Larose, 1880.

FORGEARD M.-C., LEVILLAIN N. en BOICHÉ A., Liquidation des successions 2023/2024, Dalloz, 2022.

FERRÉ-ANDRÉ S. en BERRE S., Successions et libéralités 2023, Dalloz, 2023.

GRIMALDI M., Droit des successions, LexisNexis, 2020.

HOUSSIER J., Droit des successions et des libéralités, Dalloz, 2023.

JUBAULT C., Droit civil: Les successions, les libéralités, Montchrestien, 2010.

LEROYER M., Droit des successions, Dalloz, 2020.

MALAURIE P. en AYNÈS L., Les successions, les libéralités, Lgdj, 2017.

PEGUERA POCH M., Aux origines de la réserve héréditaire du Code Civil: la légitime en pays de coutumes (XVIe-XVIIIe siècles), Presses universitaires d’Aix-Marseille, 2009.

REVEL J., Les régimes matrimoniaux, Dalloz, 2020.

RIONDET E., en SÉDILLOT H., Transmission du patrimoine: testament, donation, autres mécanismes, Delmas, 2007.

SAUVAGE F., Successions: nouveaux droits, loi du 23 juin 2006 : nouvelle fiscalité, loi du 21 août 2007 : nouvelle pratiques professionnelles, Delmas, 2007.

SAUVAGE F., Successions : dévolution, transmission, indivision, partage, fiscalité, Dalloz, 2016. 

TERRÉ F. en LEQUETTE Y., Droit civil: les successions, les libéralités, Dalloz, 1997.

TERRÉ F. et SIMLER P., Les régimes matrimoniaux, Dalloz, 2023.

TERRÉ F., LEQUETTE Y. en GAUDEMET S., Droit civil : les successions, les libéralités, Dalloz, 2024.

 

VERZAMELWERKEN 

BRÉCHON P., ‘Individualisation et individualisme dans les sociétés européennes’ in BRÉCHON P. en GONTHIER F. (eds.), Les valeurs des Européens, Armand Colin, 2014, 221.

BICHERON F., ‘Qualités exigées du successible’ in GRIMALDI M. (ed.), Droit patrimonial de la famille, Dalloz, 2017, 433.

BICHERON F., ‘Qualités exigées du successible’ in GRIMALDI M. (ed.), Droit patrimonial de la famille, Dalloz, 2025, 485.

COLLARD F., ‘Fasc. 40 : RAPPORT À SUCCESSION – Libéralités rapportables. Libéralités dispensées de rapport’ in X, JCl. Liquidations – Partages V° Rapport à succession, LexisNexis, 2025, nr. 1.

COURTIEU G. en PIERRE P., ‘Fasc. 100 : ASSURANCES DE PERSONNES. - Assurance vie. – Déroulement du contrat’ in X, JCl. Notarial Formulaire V° Assurances, LexisNexis, 2026, nr. 1.

DEVILLE S. en NICOD M., ‘Réserve héréditaire – Réduction des libéralités’ in X, Rép. civ., Dalloz, 2020, nr. 1.

DEVILLE S. en NICOD M., ‘Réserve héréditaire – Réduction des libéralités’ in X, Rép. civ., Dalloz, 2026, nr. 1.

ÉGÉA V., ‘Succession – Ouverture de la succession’ in X, Rép. civ., Dalloz, 2025, nr. 1.

FARGE C., ‘Masse partageable en présence de libéralités: la réduction des libéralités’ in GRIMALDI M. (ed.), Droit patrimonial de la famille, Dalloz, 2017, 745.

FARGE C., ‘Masse partageable en présence de libéralités : le rapport des libéralités’ in GRIMALDI M. (ed.), Droit patrimonial de la famille, Dalloz, 2025, 794.

FARGE C., ‘Masse partageable en présence de libéralités : la réduction des libéralités’ in GRIMALDI M. (ed.), Droit patrimonial de la famille, Dalloz, 2025, 814.

FONGARO É. en NICOD M., ‘Réserve héréditaire – Quotité disponible’ in X, Rép. civ., Dalloz, 2022.

GRIMALDI M., ‘Règles de fond des testaments: contenu du testament’ in GRIMALDI M. (ed.), Droit patrimonial de la famille, Dalloz, 2017, 943.

KOVAR R., ‘Droit de propriété’ in X, Rép. du droit européen, Dalloz, 2019.

LAVAL G., ‘Fasc. 7655 : ENR – DONATIONS. – Donations sous forme d’autres contrats. – Donations indirectes. Donations déguisées. Fondations’ in X, JCl. Fiscal, LexixNexis, 2023, nr. 1.

LE GUIDEC R. en LESBATS C., ‘Succession: dévolution’ in X, Rép. civ., Dalloz, 2022, nr. 1.

OPHÈLE C., ‘Simulation’ in X, Rép. civ., Dalloz, 2016, nr. 1.

SAUVAGE F., ‘Libéralités-partages – Donation-partage’ in X, Rép. civ., Dalloz, 2023, nr. 1.

X, ‘Réduction des libéralités’ in X, Dalloz Fiches d’orientation, Dalloz, 2025.

ZATTARA-GROS A.-F., ‘Conv. EDH, protocole 1, art. 1: droit de propriété’ in X, Rép. du droit européen, Dalloz, 2020.

 

TIJDSCHRIFTEN

ARON G., ‘Étude sur les Lois Successorales de la Révolution depuis 1789 jusqu’à la Promulgation du Code civil’, Nouvelle Revue Historique de Droit Français et Étranger 1901, 444.

BOSSE-PLANTIÈRE H., ‘L’esprit de famille… Après les réformes du droit des successions et de libéralités’, Information sociales 2007/3, 78.

DEBORDEAUX D., ‘Les solidarités familiales : vivre sans famille ?’, Revue des politiques sociales et familiales 1994/34 73.

DEVILLE S., ‘Réserve héréditaire et réduction des libéralités : le point d’équilibre ?’, Gazette du Palais 2026/11, 45.

GRIMALDI M., ‘L’assurance-vie et le droit des successions’, Def. 2001/1, 3.

HOVASSE S., ‘Chronique du contrôle de l’excès manifeste des primes versées au titre d’un contrat d’assurance-vie’, RFP 2011/5, 1. 

HOVASSE S., ‘Les sanctions de l’excès manifeste des primes versées sur un contrat d’assurance-vie’, RFP 2015/1, 1. 

FULCHIRON H., ‘Ordre public successoral et réserve héréditaire : reflexion sur les notions de précarité économique et de besoin’, Recueil Dalloz, 2017/10, 2310.

FULCHIRON H., ‘La « question » de la réserve héréditaire : retour sur un psychodrame franco-français’, C. de D. 2023/1, 137.

LAURENT-BONNE N., ‘L’avenir de la réserve héréditaire est-il dans son histoire ?’, RTD Civ. 2021/1, 55.

PÉRÈS C., ‘Quelques observations relatives à la réserve héréditaire dans le projet de loi confortant le respect des principes de la République’, Rev. crit. DIP 2021/2, 296.

POLLAUD-DULIAN F., ‘Déshériter ses enfants: mode d’emploi’, RTD Com. 2018/1, 110.

VILLENEUVE-GOKALP C., ‘PITROU Agnès - Vivre sans famille? Les solidarités familiales dans le monde d’aujourd’hui’, Population 1979/34, 1174.

 

MEDIA 

SBAIHI M. en MOREL B., Rapport: Supprimer la réserve héréditaire : pour la liberté, le mérite et la philanthropie, GenerationLibre, 2019, https://www.generationlibre.eu/wp-content/uploads/2019/03/2019_02_reser… (geraadpleegd op 16 april 2026).