Noa en het Fluisterwoud van Vergeten Stemmen
Wat als een hese stem meer vertelt dan je op het eerste gezicht zou denken? Wat als zo’n stemprobleem een grote invloed heeft op het sociale, emotionele en schoolse functioneren van een kind? En wat als er vandaag nog steeds onvoldoende toegankelijk en kindgericht materiaal bestaat om kinderen hierover te informeren? Wat dan?
Stemproblemen komen regelmatig voor bij kinderen, maar worden vaak pas laat opgemerkt, zowel door de kinderen zelf als door hun ouders en leerkrachten. Nochtans blijkt uit onderzoek dat een stemprobleem op jonge leeftijd een aanzienlijke impact kan hebben op het sociale, emotionele en schoolse functioneren van een kind. Vroege herkenning en bewustwording zijn daarom belangrijk. Toch is er momenteel weinig aantrekkelijk, kindgericht en educatief materiaal beschikbaar waarmee stemproblemen op een begrijpelijke manier bespreekbaar kunnen worden gemaakt.
Meer dan een hese stem
Stemstoornissen behoren tot de meest voorkomende spraak- en stemproblemen bij kinderen. Hoe vaak ze precies voorkomen, is moeilijk vast te leggen. In de literatuur variëren de prevalentiecijfers bij schoolgaande kinderen tussen de 6% en 38%. Stemstoornissen komen het vaakst voor tussen 8 en 10 jaar, met een puntprevalentie rond de leeftijd van 8 jaar. In deze leeftijdsgroep merken we een oververtegenwoordiging bij de jongens op.
Maar wat houdt zo’n stemstoornis nu precies in?
We spreken van een stemstoornis bij kinderen wanneer tijdens een onderzoek een afwijkende stemkwaliteit, toonhoogte en/of luidheid wordt vastgesteld. Deze afwijkingen kunnen het gevolg zijn van een organische afwijking van het stemapparaat, stemmisbruik, overbelasting en/of verkeerd stemgebruik. Er is wel pas sprake van een stemstoornis, wanneer deze afwijkingen niet spontaan verdwijnen na enkele weken en problemen veroorzaken op communicatief en sociaal-emotioneel vlak.
Als de stem het laat afweten
Stemstoornissen kunnen bij kinderen verder reiken dan enkel een hese of afwijkende stem. De impact kan worden onderverdeeld in drie domeinen: fysiek, functioneel en sociaal-emotioneel.
Fysiek ervaren kinderen vooral keelpijn, ademhalingsproblemen en een branderig of kriebelend gevoel in de keel. Functioneel uit dit zich in een stillere of anders klinkende stem dan die van leeftijdsgenoten, maar ook schoolprestaties, sociale interacties en zelfs latere beroepskeuzes kunnen beïnvloed worden.
Ook op sociaal-emotioneel vlak kunnen de gevolgen groot zijn. Negatieve reacties op de stem kunnen gevoelens van verlegenheid, frustratie en schaamte veroorzaken en zo een impact hebben op het zelfvertrouwen en de identiteit van het kind. Daarnaast kunnen de stemproblemen ook het uiten van emoties bemoeilijken, bijvoorbeeld bij huilen of roepen. Sommige kinderen proberen dit te compenseren door luider te spreken, wat voor extra belasting kan zorgen.
Uiteindelijk kunnen deze gevolgen een effect hebben op het dagelijks functioneren. Activiteiten die voor leeftijdsgenoten vanzelfsprekend zijn, zoals gesprekken voeren en deelnemen aan sociale activiteiten, kunnen moeilijker worden.
Waarom een personage méér kan doen dan vertellen
Aangezien er momenteel weinig aantrekkelijk, kindgericht en educatief materiaal beschikbaar is om stemstoornissen uit te leggen, ontbreekt voor veel kinderen vaak een fictief personage waarin ze zichzelf kunnen herkennen en dat hun situatie en gevoelens weerspiegelt. Verhalen kunnen nochtans een waardevolle rol spelen in het welzijn van kinderen met stemstoornissen. Ze stimuleren onder andere de verbeelding, nemen kinderen mee naar onbekende werelden en bieden tegelijk ruimte om zich te verdiepen in de leefwereld van anderen en die van zichzelf.
Ook de personages spelen hierin een belangrijke rol. Ze kunnen als een soort schild fungeren, waardoor kinderen hun eigen ervaringen op een veilige, indirecte manier kunnen vergelijken met die van een personage en het verhaal kunnen interpreteren vanuit hun eigen gevoelens en ervaringen. Zo kan een verhaal steun en erkenning bieden, maar kan het kinderen ook laten ervaren dat ze niet alleen staan en dat anderen gelijkaardige gevoelens of ervaringen kunnen hebben.
Van idee naar voorleesboek
Om aan dit tekort tegemoet te komen en een praktisch hulpmiddel te creëren dat rechtstreeks inzetbaar is in de praktijk, werd een voorleesboek ontwikkeld. Het verhaal werd afgestemd op de leefwereld van kinderen aan de hand van resultaten uit vragenlijsten en de input van kinderen uit de beoogde doelgroep. Via een focusgroep werd gepeild naar hun leesvoorkeuren, hun bekendheid met stemproblemen en de manier waarop zij hiermee omgaan. Daarnaast mochten de kinderen zelf nadenken over hoe een boek rond stemproblemen volgens hen opgebouwd zou kunnen worden. Hun ideeën vormden een belangrijke basis voor het uiteindelijke verhaal. Ook interventies die volgens logopedisten, ouders en leerkrachten succesvol zijn, werden in het boek verwerkt. Zo groeide het voorleesboek uit tot een kindgericht en praktisch hulpmiddel waarin zowel de stem van kinderen als de inzichten van professionals samenkomen.
Het vernieuwende karakter van het boek ligt in de manier waarop het verschillende functies samenbrengt. In tegenstelling tot materiaal dat voornamelijk binnen de logopedische praktijk wordt gebruikt, kan het boek ook daarbuiten worden ingezet en door leeftijdsgenoten, ouders en leerkrachten gelezen worden. Zo krijgen ook zij op een laagdrempelige manier inzicht in stemproblemen en de impact ervan. Tegelijk sluit het verhaal aan bij de leefwereld en fantasie van kinderen en worden logopedische oefeningen die kinderen mogelijk als moeilijk of vervelend ervaren aantrekkelijker en natuurlijker.
Het voorleesboek Noa en het Fluisterwoud van Vergeten Stemmen neemt de lezer mee in het verhaal van de negenjarige Noa, een sociale en enthousiaste jongen die graag praat, het liefst zo luid mogelijk. Wanneer hij merkt dat zijn stem soms hees en vermoeid klinkt, begint hij zich hier steeds meer aan te storen. Een opmerking van iemand uit zijn omgeving maakt hem onzeker over zijn stem. Op zoek naar troost bij zijn beste vriend ontdekt Noa iets onverwachts: een geheime doorgang naar het land van de ‘Vergeten Stemmen’. Daar kan hij pas vertrekken wanneer hij geleerd heeft zijn stem optimaal te gebruiken.
Het verhaal is bewust opgebouwd rond verschillende logopedische interventies. Elk hoofdstuk introduceert een specifieke techniek die ook binnen de logopedische therapie wordt aangereikt, waardoor kinderen stap voor stap leren hoe ze hun stem op een gezonde en optimale manier kunnen gebruiken. De lezer wordt daarbij rechtstreeks aangesproken en uitgenodigd om samen met Noa mee te oefenen. Zo wordt het verhaal niet alleen iets om te lezen, maar ook iets om actief aan deel te nemen.
Bibliografie
Alrahim, A., Alshaibani, A. K., Algarni, S., Alsaied, A., Alghamdi, A. A., Alsharhan, S., & Al-Bar, M. (2022). Prevalence and Determinants of Hoarseness in School-Aged Children. International journal of environmental research and public health, 19(9), 5468. https://doi.org/10.3390/ijerph19095468
Alshuhayb, B. S., Alkhars, A. Z., AlMaghlouth, M. K., Alkhars, F. S., Alamer, Z. A., Alarfaj, A. A., & AlYahya, K. A. (2025). Voice Disorders Among Teachers in Al-Ahsa, Eastern Region, KSA: Vocal Complaints, Treatment-Seeking Behaviors, and Knowledge of Vocal Care. Journal of Voice, 39(1), 147-157. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2022.07.001
Alva, A., Machado, M., Bhojwani, K., & Sreedharan, S. (2017). Study of Risk Factors for Development of Voice Disorders and its Impact on the Quality of Life of School Teachers in Mangalore, India [Article]. Journal of Clinical & Diagnostic Research, 11(1), 1-5. https://doi.org/10.7860/JCDR/2017/17313.9234
Atalık, G., Gölaç, H., Yapar, D., & Gündüz, B. (z.d.). Voice Disorders in Teachers: Risk Factors and Impact on Quality of Life. Journal of Voice. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2025.04.027
Baghban, K., Golmohammadi, G., & Asadollahpour, F. (2025). The Worldwide Prevalence of Voice Disorders Among Schoolteachers: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Voice, 0(0). https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2025.04.018
Barbosa, I. K., Behlau, M., De Lima-Silva, M. F. B., Almeida, L. N. A., Farias, H., & Almeida, A. A. (2021). Voice symptoms, perceived voice control, and common mental disorders in elementary school teachers. Journal of Voice, 35(1), 158.e1-158.e7. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2019.07.018
Barona-Lleo, L., & Fernandez, S. (2016). Hyperfunctional Voice Disorder in Children With Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD). A Phenotypic Characteristic?. Journal of voice : official journal of the Voice Foundation, 30(1), 114–119. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2015.03.002
Bettelheim, B. (1980). The uses of enchantment: The meaning and importance of fairy tales. Vintage Books.
Byeon H. (2019). The Risk Factors Related to Voice Disorder in Teachers: A Systematic Review and Meta-Analysis. International journal of environmental research and public health, 16(19), 3675. https://doi.org/10.3390/ijerph16193675
Boone, D.R. (1973). Voice therapy for children. Canadian Journal Of Speech-Language Pathology And Audiology.
Boone, D. R., McFarlane, S. C., Von Berg, S. L., & Zraick, R. I. (2014). The voice and voice therapy (9th ed.). Pearson Education.
Brebels, G., De Cang, F., & Van Opdurp, M. (2012). Heesheid bij kinderen: Oorzaken, gevolgen en behandeling. Logopedie & Audiologie, 26(3), 123–132.
Brocatus, L., & Vermeersch, S. (2012). Psycho-educatie: Een brug tussen kennis en gedrag. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 51(5), 276–286.
Carding, P. N., Roulstone, S., Northstone, K., & ALSPAC Study Team (2006). The prevalence of childhood dysphonia: a cross-sectional study. Journal of voice : official journal of the Voice Foundation, 20(4), 623–630. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2005.07.004
Connor, N. P., Cohen, S. B., Theis, S. M., Thibeault, S. L., Heatley, D. G., & Bless, D. M. (2008). Attitudes of children with dysphonia. Journal of voice : official journal of the Voice Foundation, 22(2), 197–209. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2006.09.005
Cutiva, L. C. C., Vogel, I., & Burdorf, A. (2013). Voice disorders in teachers and their associations with work-related factors: A systematic review [Review]. Journal of Communication Disorders, 46(2), 143–155. https://doi.org/10.1016/j.jcomdis.2013.01.001
Darius, S., Voigt-Zimmermann, S., & Böckelmann, I. (2023). Effects of Occupation-Specific vocal stress on the mental health of day care teachers. Folia Phoniatrica Et Logopaedica, 75(5), 306–315. https://doi.org/10.1159/000530283
De Bodt, M., Heylen, L., Mertens, F., Van Lierde, K. & Van Nuffelen, G. (2023). Stemstoornissen. Handboek voor de klinische praktijk. VVL.
De Bodt, M., Heylen, L., Mertens, F., Vanderwegen, J., & Van de Heyning, P. (2015). Stemstoornissen. Handboek voor de klinische praktijk (6e, herziene uitg., Vol. 5). Maklu.
De Cuyper, R., & Versmissen, D. (2016). Bijzondere brussen, bijzondere aandacht. Een onderzoek naar effectiviteit van psycho-educatie aan broers en zussen bij ADHD, met toevoeging van Teigetje. Thomas More].
De Heldt, L., Van Acker, O., Hogeschool Gent SCHOO, DGZ Departement Gezondheidszorg, & Hogeschool Gent, Departement Gezondheidszorg. (2024). Psycho-educatie bij jonge kinderen met stemproblemen: ontwerpen van een voorleesboek. [Dissertation].
Devadas, U., Rajashekhar, B., & Maruthy, S. (2017). Prevalence and risk factors of voice problems among primary school teachers in India. Journal of Voice, 31(1), 117.e1-117.e10. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2016.03.006
Diepman, A., Luteijn, E. (2021). Psycho-educatie. In: de Bildt, A., Servatius-Oosterling, I., de Jonge, M.(eds) Autisme bij kinderen. Bohn Stafleu van Loghum, Houten. https://doi.org/10.1007/978-90-368-2665-5_10
Elbanna, M. M., & Elmaghraby, R. M. (2021). Predisposing factors of childhood dysphonia in primary school children. The Egyptian Journal of Otolaryngology, 37(1), 105. https://doi.org/10.1186/s43163-021-00138-1
Erickson, E. (1982). Play, dreams and fairy tales in childhood development. Norton.
Goddard, A. (2011). Children’s literature and emotional development. Routledge.
Groothoff, H., Harinck, F., Hellendoorn, J., & Mostert, J. (1985). Beeld en betekenis in de orthopedagogiek. Wolters-Noordhoff.
Heath, M., Smith, K., & Young, E. (2017). Using Children’s Literature to Strengthen Social and Emotional Learning. School Psychology International, 38, 541-561. https://doi.org/10.1177/0143034317710070
Hoffmann, C. F., & Cielo, C. A. (2021). Voice disorders in children: Impacts on social, emotional and academic development. CoDAS, 33(5), e20200234.
Ibrahim, A., Nassar, E., & Saleh, M. (2022). Behavioral and emotional correlates of voice disorders in children. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 159, 111189.
Ibrahim, A. S. M. S., Amer, A. M., Tobar, S. S., & Baz, H. M. (2022). Behavioral characteristics and parenting styles in chronic habitual hyperfunctional childhood dysphonia. The Egyptian Journal of Otolaryngology, 38(1), 136. https://doi.org/10.1186/s43163-022-00324-9
Janssens, S. (2010). Sprookjes en symboliek: De betekenis van verhalen in de kinderontwikkeling. Garant.
Jiang, G., Xu, X., Yu, K., Tang, G., Yang, R., & Li, X. (2024). The Risk Factors of Voice Disorders in Non-University Teachers: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Voice, S0892199724003722. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2024.10.023
Kempeneers, A. (2005). Verhalen als spiegel: Symboliek en verwerking in de hulpverlening. Acco.
Kerseboom, M. (2004). Verhalen vertellen in de therapie met kinderen. Tijdschrift voor Kinder- en Jeugdpsychotherapie, 31(2), 89–102.
Kinderdysfonie | OverSTEM. (z.d.). overSTEM. https://overstembe.wixsite.com/overstem
Kooijman, P. (2010). Stemgebruik en stemstoornissen bij kinderen. Tijdschrift voor Logopedie, 82(6), 12–17.
Kuiper, C. (2004). Heesheid bij kinderen: Een overzicht. Logopedie & Foniatrie, 76(3), 91–98.
Kurt, Y., Cingi, C., & Schmelzer, B. (2022). Dysphonia. In C. Cingi, E. S. Arısoy, & N. Bayar Muluk (Eds.), Pediatric ENT Infections (pp. 221-230). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-80691-0_19
Lee, J. M., Roy, N., & Dietrich, M. (2019). Personality, Psychological Factors, and Behavioral Tendencies in Children With Vocal Nodules: A Systematic Review. Journal of Voice, 33(6), 945.e1-945.e18. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2018.07.016
Logopedia.be - Dé ontmoetingsplaats voor logopedisten in de Benelux. (z.d.). https://logopedia.be/Logopedisten/Webshop/Stem/OverSTEM:-digitale-bundel-+-spelborden/
Martins, R. H. G., Branco, A., Tavares, E. L. M., & Gramuglia, A. C. J. (2013). Clinical practice: vocal nodules in dysphonic children [Journal Article]. European Journal of Pediatrics, 172(9), 1161-1165. https://doi.org/10.1007/s00431-013-2048-x
Martins, R. H. G., Pereira, E. R. B. N., Hidalgo, C. B., & Tavares, E. L. M. (2014). Voice Disorders in Teachers. A review. Journal of Voice, 28(6), 716–724. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2014.02.008
McAllister, A., & Sjölander, P. (2013). Children’s voice and voice disorders. Seminars in Speech and Language, 34(2), 71–79. https://doi.org/10.1055/s-0033-1342978
Meier, B., & Beushausen, U. (2021). Long-Term Effects of a Voice Training Program to Prevent Voice Disorders in Teachers. Journal of voice : official journal of the Voice Foundation, 35(2), 324.e1–324.e8. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2019.06.003
Microsoft Copilot: Uw AI-companion. (z.d.). Microsoft Copilot: uw AI-companion. Geraadpleegd 23 mei 2026, van https://copilot.microsoft.com
Nederlandse vertaling van de International Classification of Functioning, Disability and Health, Children & Youth Version. (2008). In Bohn Stafleu van Loghum eBooks. https://doi.org/10.1007/978- 90-313-6953-9
Nicholson, L. M., Jett, M. G., Reyes, A. J., Grabowsky, A., & Sandage, M. J. (2026). Behavioral Intervention for Laryngopharyngeal Reflux and Upper Airway Disorders: A Systematic Review for Nonphysician Voice Care Professionals. Journal Of Voice. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2026.01.009
Nijmanting, M. (2007). Symboliek en metafoor in de kindertherapie. Boom.
Nijzink-Van Grinsven, M., De Bodt, M., & Wuyts, F. (1994). Kinderen met stemproblemen: Gedrags- en omgevingsfactoren. Tijdschrift voor Logopedie, 66(4), 123–132.
OnderwijsAdvies afdeling Logopedie. (2001). De Stemband.
OverSTEM. (z.d.). k2-publisher.nl. https://www.k2-publisher.nl/overstem.html
Poortvliet, M., Verhoeks, J., & Baarda, D. (2005). Sprookjes als spiegel van de ziel. Lemniscaat.
Props, K., Hogeschool Gent SCHOO, DGZ Departement Gezondheidszorg, & Hogeschool Gent, Departement Gezondheidszorg. (2024). Aanzet tot het ontwikkelen van een voorleesboek voor jonge kinderen over de impact van een stemprobleem bij leerkrachten. [Dissertation].
Ramos, L. A., Ribeiro, C. J. S., Brasil, C. C. P., & Gama, A. C. C. (2025). The Effectiveness of Vocal Health Programs in the Prevention of Voice Disorders in Teachers: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of voice : official journal of the Voice Foundation, 39(2), 564.e1–564.e21. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2022.09.017
Rufino, G. L. F., Enéas, E. L. S., Dantas, B. T. S. E. D. S., Bernardo, M. S., Alencar, G. N. S. V. E., Ramos, M. A. A., & Lima-Silva, M. F. B. (2025). Teachers' Self-Perception of Voice Before and After a Voice Awareness Program. Journal of voice : official journal of the Voice Foundation, S0892-1997(25)00204-8. Advance online publication. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2025.05.019
Sluijmers, E., De Jong, F., & Van Lierde, K. (2016). Prevalentie van stemstoornissen bij Nederlandse kinderen. Nederlands Tijdschrift voor Logopedie, 88(2), 56–63.
Stachler, R. J., Francis, D. O., Schwartz, S. R., Damask, C. C., Digoy, G. P., Krouse, H. J., McCoy, S. J., Ouellette, D. R., Patel, R. R., Reavis, C. C. W., Smith, L. J., Smith, M., Strode, S. W., Woo, P., & Nnacheta, L. C. (2018). Clinical Practice Guideline: Hoarseness (Dysphonia) (Update). Otolaryngology--head and neck surgery : official journal of American Academy of Otolaryngology-Head and Neck Surgery, 158(1_suppl), S1–S42. https://doi.org/10.1177/0194599817751030
Stem in de plooi. (z.d.). Stem in de Plooi. https://www.stemindeplooi.be/
Stöfsel, M., & De La Rie, S. (2023). Psycho-educatie bij kinderen: Verbinding tussen kennis, gevoel en gedrag. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 62(1), 34–45.
Swain, S. K., Nahak, B., Sahoo, L., Munjal, S., & Sahu, M. C. (2019). Pediatric Dysphonia - A Review. Indian Journal of Child Health, 6(1), 1-5. https://doi.org/10.32677/IJCH.2019.v06.i01.001
Tafiadis, D., Tatsis, G., Ziavra, N. V., & Toki, E. I. (2017). Voice Data on Female Smokers: Coherence between the Voice Handicap Index and Acoustic Voice Parameters. AIMS Medical Science, 4(2), 151–163. https://doi.org/10.3934/medsci.2017.2.151
Tanner, K., Roy, N., Merrill, R. M., Kimber, K., Sauder, C., Houtz, D. R., Doman, D., & Smith, M. E. (2011). Risk and Protective Factors for Spasmodic Dysphonia: A Case-Control Investigation. Journal of Voice, 25(1), e35-e46. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2009.09.004
Toki, E. A., Printza, A., & Konstandinidou, A. (2021). Functional voice disorders in children: Risk factors and prevention. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 149, 110857.
Van Lierde, K. M., De Bodt, M., & Claeys, S. (2016). Stemstoornissen bij kinderen: Diagnostiek en behandeling. Tijdschrift voor Logopedie, 48(1), 14–21.
Van Olst, J. (2023). Blij met een goed boek: Een onderzoek naar het thema depressie in jeugdliteratuur (masterthesis, Rijksuniversiteit Groningen). GMWPublic (pdf).
Van Peperstraten, C. (2012). Psycho-educatie als behandelvorm: Een overzicht. Tijdschrift voor Psychiatrie, 54(9), 817–826.
Van Regenmortel, T. (2009). Empowerment en herstel: Een krachtgerichte benadering in de hulpverlening. Acco.
Verduyckt, I., Remacle, M., Jamart, J., & Morsomme, D. (2009). Voice-related complaints in children with dysphonia. Journal of Voice, 23(4), 450–455.
Verduyckt, I., Rhéault, C., Remacle, M., & Morsomme, D. (2019). Personality Traits of Children With Vocal Fold Nodules. Journal of Voice, 33(5), 801.e1-801.e6. https://doi.org/10.1016/j.jvoice.2018.05.001
Vermeulen, E., & Staelens, N. (2011). Tem je stem. Vlaamse Vereniging voor Logopedisten.
Vermeulen, R. (2008). Psycho-educatie: Theorie, praktijk en effecten. Garant.
Vermunt, J., & Bailly, R. (2013). Effectiviteit van psycho-educatie: Een literatuuroverzicht. Tijdschrift voor Klinische Psychologie, 43(2), 98–111.
Walker, C. M., Gopnik, A., & Ganea, P. A. (2015). Learning to Learn From Stories: Children’s Developing Sensitivity to the Causal Structure of Fictional Worlds. Child Development, 86(1), 310-318. https://doi.org/10.1111/cdev.12287
Wallas, G. (1985). Therapeutic storytelling with children. Child Psychology Review, 12(3), 201–213.
Węglarz, K., Szczygieł, E., Masłoń, A., & Blaut, J. (2025). Assessment of breathing patterns and voice of patients with COPD and dysphonia. Respiratory medicine, 240, 108012. https://doi.org/10.1016/j.rmed.2025.108012
Winnepenninckx, J. (2013). De kracht van psycho-educatie in de begeleiding van kinderen. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 52(4), 215–224.
Zwitserlood-Nijenhuis, M. A. (2008). Logopedische behandeling van stemstoornissen: Inleiding. In H. F. M. Peters (Ed.), Boekblok Handboek stem-, spraak- en taalpathologie (pp. 653–654). Bohn Stafleu van Loghum. https://doi.org/10.1007/978-90-313-8642-0_92
