Oostende voor de badstad: een gevaarlijke wereldhaven
Oostende voor de badstad: een gevaarlijke wereldhaven
Het is de overgang van oud op nieuw in het jaar des heren 1779. Een storm woedt boven Oostende en vijf schepen verongelukken voor de kust. Wrakstukken spoelen aan terwijl overlevenden het strand proberen te bereiken. Een kapitein , een stuurman en zes matrozen sterven op zee. Terwijl de wereld het nieuwe jaar viert , vindt een ramp plaats voor Oostende.
Hoewel deze nacht spijtig was, vormde zij geen unieke gebeurtenis. Doorheen haar geschiedenis zijn heel wat schepen verongelukt of vergaan nabij Oostende. Voor onze kust liggen meer dan driehonderd scheepswrakken. Het merendeel daarvan komt uit de twee wereldoorlogen. Er liggen echter ook veel oudere wrakstukken uit de eeuwen daarvoor, schepen die Oostende wilden bereiken maar hun tocht niet konden voltooien.
Deze nacht was ook het begin van een bloeiperiode in Oostende. Door de Amerikaanse Revolutie (1775-1783) verklaren de Fransen en Spanjaarden de oorlog aan de Britten als steun voor de Amerikanen . De Britten slepen op hun beurt de Nederlanders mee in het conflict. Oostende, op dat moment onder Oostenrijks bewind, blijft als enige neutrale handelshaven over in onze contreien. Dat zorgt voor een enorme toename van de handel en scheepvaart met een vijfhonderdtal schepen in 1777 naar bijna 3000 in 1781.
De bloei van Oostende en de wrakstukken vormen in interessante combinatie voor een onderzoek naar scheepsongevallen nabij Oostende. Waarom verongelukten die schepen? Was Oostende werkelijk zo gevaarlijk? Wat deden kapiteins en loodsen? En wat gebeurde er met een schip nadat het was verongelukt? Deze vragen werden beantwoord voor de periode 1770-1792.
Een hindernissenparcours naar de haven
De weg naar Oostende lag bezaaid met obstakels. De eerste waren de Vlaamse Banken, een reeks zandbanken van ongeveer Grevelingen tot de Schelde, die in de weg lagen van de Vlaamse kust. In de achttiende eeuw bestonden nog geen goede kaarten daarvan, dus schepen moesten op eigen houtje of met een loods aan boord door deze gevaarlijke zone varen. De tweede horde was de Roggeplaet. Dat was een zandbank die juist voor de haveningang lag als een gevolg van de verzanding van de haven (er kwam meer zand binnen bij hoogwater dan dat er terug wegging bij laagwater) Deze zandbank verschoof ook dagelijks door de getijden en stromingen, waardoor de toegang tot de haven versperd werd. Daarnaast zorgde de verzanding ervoor dat schepen alleen bij hoogwater konden binnenvaren, de haven was anders te ondiep. Wanneer schepen de haven niet konden betreden, moesten ze wachten op de Rede, een onderwatergeul die relatief veilig lag tussen de zandbanken. Relatief is hier het juiste woord, want op zee lagen deze schepen onbeschut waardoor zij overgeleverd waren aan de grillen van de Noordzee, wat voor menig ongeval zorgde. De reputatie van Oostende als gevaarlijke haven was dus niet ongegrond.
Accidenten voor de kust
Een mooie bron om onderzoek te doen naar de scheepsongevallen tussen 1770 en 1792 is de Gazette van Gend. Deze krant verscheen tweemaal per week en gaf info over de geopolitieke situatie op dat moment. Onder het nieuws in de Nederlanden (het huidige België en Nederland) stond een rubriek met handelsinformatie uit Oostende. Daarin stond er welke schepen de haven binnenkwamen en weer verlieten alsook ongevallen die gebeurden . De Gazette van Gend vermeldt maar liefst 154 scheepsongevallen tussen 1770 en 1792. Dat is wel een onderraportering want enkel de meest interessante ongevallen voor de lezers haalden het nieuws.
De meeste ongevallen die gebeurden waren strandingen. Dat kwam door de zandbanken, de verzanding en Roggeplaet alsook door schepen die loskwamen op de Rede en op het strand terecht kwamen. Schepen sloegen ook aan stukken wanneer ze te hard op het strand terecht kwamen en vernietigd werden. Slechts een klein deel van de schepen zonk. Ongevallen waren dus niet altijd even rampzalig zoals nieuwjaarsnacht van 1779.
Niet alleen het weer, of de obstakels van Oostende, maar ook mensen zorgden voor ongevallen. Loodsen of onervaren kapiteins die blind de haven probeerden te bereiken zorgden voor accidenten. Daarnaast zorgden wrakstukken ervoor dat de toegang tot Oostende nog meer versperd raakte.
De bloeiperiode en de scheepsongevallen
Een tweede aspect van de thesis was een kwantitatieve analyse van de evolutie van het aantal scheepsongevallen doorheen de periode. Via correlaties en ratio’s bleek dat toename van het aantal schepen in deze periode maar een beperkte invloed had op het aantal scheepsongevallen. Het aantal scheepsongevallen nam zelf langzaamaan af. Dat kwam door de verbetering van de haven en haar infrastructuur. Hoe meer schepen naar Oostende kwamen, hoe duidelijker de tekortkomingen van de haven zichtbaar werden. Het loodsenkorps was verouderd, er was geen vuurtoren, geen bescherming tegen de verzanding en een tekort aan aanmeerplaatsen. Tegelijk zorgde dat ervoor dat al deze punten doorheen deze periode verbeterd werden, waardoor schepen veiliger de haven binnen en buiten konden varen.
Protesteren tegen de zee
Wanneer een kapitein binnenvoer na een scheepsongeval, de meeste scheepsongevallen liepen meestal goed af, tekende hij een zeeprotest op. Dat was een juridisch document dat de schuld letterlijk bij de zee legde. Daardoor was de kapitein niet langer aansprakelijk voor zijn scheepsongeval en moest hij geen schadevergoeding betalen aan de eigenaar van schepen of de lading aan boord.
Beschadigde schepen werden in Oostende gerepareerd. Oostende was hierop voorzien en had meesterambachtslieden in dienst zoals meester timmerlieden, smeden, touwslagers (mensen die touwen maken), blokmakers (mensen die katrollen maakten) en zeilenmakers. De scheepswerf lag waar nu de Mercator Marina ligt. Wanneer een schip niet meer gerepareerd kon worden (te beschadigd of gezonken) dan werd het gestript van alle nuttige materialen om te hergebruiken. In de ergste gevallen werden schepen verkocht als brandhout.
De geschiedenis van Oostende heeft zich vooral gefocust op de stad zelf. Daarbij ontbrak vaak een belangrijke component, de schepen. Met een focus van deze vergeten factor werd een overzicht gegeven van de belangrijkste obstakels in Oostende, de meest voorkomende scheepsongevallen, de afname ervan door de verbeteringen van de haveninfrastructuur en de gevolgen daarvan met een belangrijke focus op het zeeprotest en de voorzieningen in Oostende om schepen te repareren.
Bibliografie
-
Bibliografie
a. Primaire bronnen
Bowens, Jacobus. Nauwkeurige beschryving der oude en beroemde zee-stad Oostende, gelegen in Oostenryks Vlaenderen. Brugge: Joseph de Busscher, 1792.
Universiteitsbibliotheek, Gazette van Gend, 1770-1793.
Pasquini, Jean-Nicolas. Histoire de la Ville d’Ostende et du port précédée d’une notice des Révolutions physiques de la Cote de Flandre. Brussel : Hauman et Cie, 1843.
Brugge, Rijksarchief Brugge. Depot notaris F. J. Van Caillie te Oostende (1940). - In: Inventaris van de notariële minuten berustend op het Rijksarchief te Brugge, p. 50-54
Nrs. 51, 53, 58, 68.
Brugge. Rijksarchief Brugge. Depot notaris F. J. Van Caillie te Oostende (1941). - In: Inventaris van de notariële minuten berustend op het Rijksarchief te Brugge, p. 54-66
Nrs. 91, 92, 95, 97, 98, 100, 102, 108, 109.
Brussel. Algemeen Rijksarchief. Inventaire des "cartons" du Conseil privé sous le régime autrichien. Nr. 1172b: Pilotes côtiers, canaux d'Ostende et de Safingen, 1764-1793.
b. Secundaire literatuur
Onuitgegeven literatuur
De Vos, Greta. ‘Havenbeweging te Oostende in de tweede helft van de XVIIIe eeuw.’ Onuitgegeven masterproef, Rijksuniversiteit Gent, 1969-1970.
Hanson, Arne. Beproevingen op de Rede: scheepsongevallen voor de haven van Oostende rond 1780. Testerep, 2026. Nog te verschijnen.
Hanson, Arne. ‘De zee geeft en de zee neemt: Een onderzoek naar scheepsaccidenten in en rond de haven van Oostende 1775-1783.’ Onuitgegeven bachelorproef, KU Leuven, 2025.
Pannier, Stan. “Enterprising Merchants in the Global Atlantic: Frederic Romberg and the Austrian Netherlands Trade with West and Central Africa, 1775-95”. Onuitgegeven doctoraatsproefschrift, KU Leuven, 2025.
Van Slambrouck, Christine. ‘Thomas de Grysperre: van stadspensionaris tot economisch deskundige binnen de centrale regering (1729-1785)’. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven, 1981.
Uitgegeven literatuur
Asaert, Gustaaf, M. Bosscher, Jaap R. Bruijn, en W. J. van Hoboken. Maritieme geschiedenis der Nederlanden. De Boer maritiem, 1978.
August, Vander Meersch. “Bowens (Jacques)”. In Biographie Nationale. Bruylant, 1866.
Baart, F., M. a. J. Bakker, A. van Dongeren, e.a. “Using 18th Century Storm-Surge Data from the Dutch Coast to Improve the Confidence in Flood-Risk Estimates”. Natural Hazards and Earth System Sciences 11, nr. 10 (2011): 2791-801.
Baetens, R. “Het uitzicht en de infrastructuur van een kleine Noordzeehaven tijdens het Ancien Régime, het voorbeeld van Oostende”. Marine Academie, nr. 23 (1975): 47-62.
Baeyens, Erik. De verraderlijke Zee. Scheepsrampen in de Noordzee. Lannoo, 2002.
Bathurst, Bella. The Wreckers: A Story of Killing Seas and Plundered Shipwrecks, from the 18th Century to the Present Day. HMH, 2013.
Bisthoven, B. Janssens de. “Een toepassing van het strandrecht in 1761.” Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis 117, nr. 1-2 (1980).
Blondé, Bruno, Isabelle Devos, en Jord Hanus. Trend en toeval. Leuven University Press, 2012.
Broeze, Frank. Island Nation: A History of Australians and the Sea. Allen & Unwin, 1998.
Broeze, Frank, red. Maritime History at the Crossroads: A Critical Review of Recent Historiography. Research in Maritime History. Liverpool University Press, 1995.
Burger, Geke. Wrakstukken: leven aan boord van een graanschip rond 1590. Waanders Uitgevers, 2025.
Conway, Stephen. The British Isles and the War of American Independence. University Press, 2000.
Couvreur, L. “De zeeverzekeringsmarkt der Oostenrijksche Nederlanden op het einde van de achttiende eeuw”. Annales de la Société d’Émulation de Bruges = Handelingen van het Genootschap voor Geschiedenis, 1937.
Cressy, David. Shipwrecks and the Bounty of the Sea. University press, 2022.
Dalyell, Sir John Graham. Shipwrecks and Disasters at Sea, Or, Historical Narratives of the Most Noted Calamities and Providential Deliverances from Fire and Famine, on the Ocean .. S. Johnson, 1837.
De Decker, Sam, en Jan Seys. Van A tot Zee: Alles wat je nog niet wist van onze kust. Borgerhoff & Lamberigts, 2026.
Everaert, John. Le pavillon impérial aux Indes occidentales: contrebande de guerre et trafic neutre depuis les ports flamands (1778 - 1785). Studia historica Gandensia 271. RUG. Seminaries voor geschiedenis, 1988.
Farasyn, Daniel. 1769-1794: de 18de eeuwse bloeiperiode van Oostende. Oostendse historische publicaties 2. Stadsarchief, 1998.
Fischer, Lewis R. “The Future Course of Maritime History”. International Journal of Maritime History 29, nr. 2 (2017): 355-64.
Fusaro, Maria. General Average and Risk Management in Medieval and Early Modern Maritime Business. 1st ed. 2023. With Andrea Addobbati en Luisa Piccinno. Springer International Publishing, 2023.
Geerts, Guido, en Ton den Boon. Van Dale groot woordenboek der Nederlandse taal. Dertiende uitgave. With Dirk Geeraerts, Nicoline van der Sijs, en Elska Vos. Van Dale Lexicografie, 1999.
Gelderblom, Oscar. “Coping with the Perils of the Sea: The Last Voyage of Vrouw Maria in 1771”. International Journal of Maritime History 15, nr. 2 (2003): 95-115.
Gilly, William O. S. Narratives of Shipwrecks of the Royal Navy between 1793 and 1857: Compiled Principally from Official Documents in the Admiralty. John W. Parker, 1857.
Gordon, Stewart. A History of the World in Sixteen Shipwrecks. Brandeis University Press, 2017.
Gould, Richard A. Archaeology and the Social History of Ships. 2de dr. Cambridge University Press, 2011.
Hagers, J. Handelslexicon. 1914.
Harlaftis, Gelina. Creating Global Shipping: Aristotle Onassis, the Vagliano Brothers, and the Business of Shipping, c.1820-1970. Cambridge Studies in the Emergence of Global Enterprise. University Press, 2019.
Harlaftis, Gelina. “Forum Introduction: What Is Maritime History?” International Journal of Maritime History (London, England) 32, nr. 2 (2020): 354-63.
Harlaftis, Gelina. “Maritime History: A New Version of the Old Version and the True History of the Sea”. International Journal of Maritime History (London, England) 32, nr. 2 (2020): 383-402.
Hoffman, Richard C. An Environmental History of Medieval Europe. University press, 2014.
Hughes, Donald J. What Is Environmental History ? Polity press, 2006.
Huhtamies, Mikko. “A Second-Hand Shipwreck Market: Salvage Auctions in Mid-Eighteenth-Century Helsinki”. International Journal of Maritime History 33, nr. 4 (2021): 631-50.
Huntress, Keith. Narratives of Shipwrecks and Disasters, 1586-1860. Iowa State university press, 1974.
Israel, Jonathan Irvine. The Expanding Blaze: How the American Revolution Ignited the World, 1775-1848. University Press, 2017.
Koehler, Jaco. “The Batavia Disaster: A New Scenario to Explain the Massacre after the Shipwreck”. International Journal of Maritime History 37, nr. 2 (2025): 217-38.
Kraker, Adriaan M. J. de. “Reconstruction of Storm Frequency in the North Sea Area during the Pre-Industrial Period, 1400 to 1700 and the Connection with Reconstructed Time Series of Temperatures”. History of Meteorology 2 (december 2005): 51-69.
Lamb, Hubert, en Knud Frydendahl. Historic Storms of the North Sea, British Isles and Northwest Europe. Cambridge University Press, 1991.
Legrand, Bernard. Het Notariaat Van Caillie in Oostende in het West-Vlaams Documentatiecentrum voor Familiegeschiedenis. z.d., 17.
Nørby, Søren. “The Wreck of HMS Sceptre and the Danish warship Oldenborg in Table Bay on 5 November 1799”. The Mariner’s Mirror 108, nr. 1 (2022): 31-46.
Parmentier, Jan. Het gezicht van de Oostendse handelaar: studie van de Oostendse kooplieden, reders en ondernemers actief in de internationale maritieme handel en visserij tijdens de 18de eeuw. Oostendse historische publicaties 11. Stadsarchief Oostende, 2004.
Parmentier, Jan. “‘In the Eye of the Storm: The Influence of Maritime and Trade Networks on the Development of Ostend and Vice Versa during the Eighteenth Century’”. In Trade, Migration and Urban Networks in Port Cities, c. 1640–1940, onder redactie van Adrian Jarvis en Robert Lee. Research in Maritime History. Liverpool University Press, 2008.
Parmentier, Jan. “Profit and Neutrality: The Case of Ostend, 1781-1783”. In Pirates and Privateers: New Perspecitves on the War on Trade in the Eighteenth and Ninetheenth Centuries. University of Exeter Press, 1997.
Pfister, Christian. Ports, navires et négociants à Dunkerque (1662-1792). With Pierre Deyon. Société dunkerquoise d’histoire et d’archéologie, 1985.
Polónia, Amélia, Ana Sofia Ribeiro, en Daniel Lange. “Connected Oceans: New Pathways in Maritime History”. International Journal of Maritime History 29, nr. 1 (2017): 90-95.
Rediker, Marcus. Between the Devil and the Deep Blue Sea: Merchant Seamen, Pirates, and the Anglo-American Maritime World, 1700-1750. Canto ed. University Press, 1993.
Rozwadowski, Helen M. “The Promise of Ocean History for Environmental History”. The Journal of American History 100, nr. 1 (2013): 136-39.
Serie, Eddy. Wij en de Vlaamse Banken. Oostende, 2025.
Serruys, Michael-W. “The Austrian Netherlands’ Transit Policy and the Port of Ostend: Solving the Crisis of the ‘Closure of the Scheldt’”. In Crisis and Transition Maritime Sectors in the North Sea Region 1790-1940. 2008.
Serruys, Michael-W. “The Port and City of Ostend and the Process of State Consolidation in the Southern Netherlands in the Seventeenth and Eighteenth Centuries: A Geopolitical Approach”. International Journal of Maritime History 19, nr. 2 (2007): 319-48.
Serruys, Michael-W. “The Societal Effects of the Eighteenth- Century Shipworm Epidemic in the Austrian Netherlands ( c . 1730-1760)”. Journal for the history of environment and society 6 (2021): 95-127.
Starkey, David John. Pirates and Privateers: New Perspectives on the Waron Trade in the Eighteenth and Nineteenth Centuries. University of Exeter Press, 1997.
Syrett, David. The Royal Navy in European Waters during the American Revolutionary War. Studies in Maritime History. University of South Carolina Press, 1998.
Van de Walle, Björn, en Jan Seys. “Het mysterie van het getij”. De Grote Rede (Oostende), 2002.
Van Hooydonk, Eric. De maritieme canon van Vlaanderen: Zee-, scheepvaart- en havengeschiedenis aan 50 ankers. Gompel & Svacina, 2025.
Vancraeynest, Raymond. “‘Grote’ Koopvaardijschepen in de haven van Oostende Historisch bekeken.” De Plate: Tijdschrift Heemkundige Kring “De Plate” (Oostende), 2002.
Vander Haeghen, Ferdinand. Geschiedenis der Gazette van Gent. Vander Haeghen, 1906.
Verschaffel, Tom. De hoed en de hond: geschiedschrijving in de Zuidelijke Nederlanden 1715 - 1794. Verloren, 1998.
Verschueren, J. M. A. Modern woordenboek. 5de herz. dr. Brepols, 1950.
Verstraelen, Jules. De katholieke pers te Gent. De Vlijt, 1936.
Vlaams Instituut voor de Zee. De grote rede. Vol. 45. Vlaams Instituut voor de Zee, 2001.
Werz, Bruno E. J. S. “Shipwrecks of the United Dutch East India Company (VOC) in Table Bay, South Africa During the Seventeenth and Eighteenth Centuries”. The Mariner’s Mirror 111, nr. 4 (2025): 405-24.
Westera, Lambert D. “The Silk Dress and the Shipwreck: A seventeenth-century wreck near Texel”. The Mariner’s Mirror 111, nr. 1 (2025): 22-40.
Westerdahl, Christer. “The Maritime Cultural Landscape”. International Journal of Nautical Archaeology 21, nr. 1 (1992): 5-14.
Willis, Sam. The Struggle for Sea Power: The Royal Navy vs the World, 1775-1782. ATLANTIC Books, 2018.
c. Digitale werken
“ABANDONNEEREN - WNT (Woordenboek der Nederlandsche Taal)”. Geraadpleegd 26 mei 2026. https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=S000953&lemm….
“COGNOSSEMENT - WNT (Woordenboek der Nederlandsche Taal)”. Geraadpleegd 26 mei 2026. https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M012758&lemm….
“COMMISSIONNAIR - WNT (Woordenboek der Nederlandsche Taal)”. Geraadpleegd 26 mei 2026. https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M012798&lemm….
“Gentools.be: Gazette van Gend(t) online”. Geraadpleegd 11 december 2025. https://www.gentools.be/gazette-van-gend.htm.
Noll, Niels van der. “De Scheepsverklaring of ‘Note of Sea Protest’”. Pleitbezorger, 18 juni 2019. https://pleitbezorger.com/2019/06/de-scheepsverklaring-of-note-of-sea-p….
“Vind uw familie. Gratis genealogiearchief”. Geraadpleegd 31 mei 2026. https://www.familysearch.org/nl/global.
“Wat is de betekenis van ZEEPROTEST”. Geraadpleegd 5 juni 2025. https://www.ensie.nl/betekenis/zeeprotest.
