Wie moet bewijzen dat hij hulp nodig heeft, voelt zich minder gehoord
Een experiment bij ruim honderd langdurig werklozen in Brussel toont dat niet wat je krijgt, maar hoe je het krijgt, bepaalt of je je door de overheid gehoord voelt.
Naar ons wordt toch niet geluisterd!
Verander de formele regels en procedures van sociaal beleid, en het gevoel gehoord te worden door de overheid schuift mee, zonder dat er ook maar één euro wordt uitgegeven. Dat is, kort samengevat, wat een experiment bij ruim honderd langdurig werklozen in Brussel liet zien.
We leven in politiek woelige tijden. Formatiecrisissen in Brussel en een groeiende afstand tussen burgers en politiek. Steeds meer mensen geven aan dat ze gehoord willen worden en mee willen bepalen welke richting de samenleving uit gaat. Maar wie goed kijkt naar wie zich in de politieke arena laat horen, merkt iets op. Politieke participatie en maatschappelijk engagement vertonen nog steeds een sociaaleconomische scheeftrekking. Mensen met een lager inkomen, kortere scholing of een precaire arbeidsmarktpositie zijn vaak minder zichtbaar. Hun stem zal dan ook minder doorwegen, net op het moment dat er beleid wordt gemaakt dat vaak in naam van hun noden wordt gevormd of hervormd.
Ik werk zelf bij Groot Eiland, een Brusselse sociale-economieonderneming, waar langdurig werklozen opnieuw werkervaring opdoen. Zodra het over politiek gaat, klonk het steevast hetzelfde: "Politiek? Daar begrijp ik toch niks van. Naar ons wordt toch niet geluisterd."
Politiek Zelfvertrouwen
Losse opmerkingen, op het eerste gezicht. Toch schuilt er een begrip achter dat politicologen politiek zelfvertrouwen noemen (in het Engels: political efficacy). Dat heeft twee kanten. Een innerlijke kant: geloof ik dat ik politiek begrijp en eraan kan deelnemen? En een uiterlijke kant: heb ik het gevoel dat het systeem luistert naar mensen zoals ik? Dat gevoel is geen detail. Hoe groter iemands politiek zelfvertrouwen, hoe groter de kans dat die gaat stemmen, participeert en zich betrokken voelt.
Waar komt dat gevoel vandaan? Meestal wijzen we naar vertrouwde verklaringen: het gezin waarin je opgroeit, je opleiding, je inkomen. Belangrijke factoren, maar ze liggen grotendeels vast en gaan over wíe je bent. Er is een bron waar we veel minder naar kijken: wat de overheid je elke dag laat ervaren. Mensen trekken namelijk lessen uit elk contact met de overheid, lessen over hun plek in de samenleving en over de vraag of het beleid wel rekening houdt met mensen zoals zij.
Politieke lessen uit contact met beleid
Voor de meeste burgers verloopt dat contact via het nieuws, verkiezingen of debatten. Maar voor wie vaak aanklopt bij sociale diensten, verloopt het veel directer via het sociaal beleid zelf: de begeleiding naar werk, een sociale woning, een uitkering. En elk van die contacten draagt een boodschap in zich. Word je behandeld als iemand die ergens recht op heeft en vertrouwd wordt? Of als iemand die telkens opnieuw moet bewijzen dat hij hulp nodig heeft en gecontroleerd wordt?
Ruwweg valt het ontwerp van sociaal beleid in twee uitersten uiteen. Universeel, automatisch beleid zendt het eerste signaal uit: dit is je recht, wij vertrouwen je. Denk aan de kinderbijslag. Wie een kind heeft, krijgt ze, zonder aanvraag of bewijs dat het nodig is. Streng, voorwaardelijk beleid zendt het tweede signaal uit: je kán recht hebben, maar bewijs eerst maar dat je het echt nodig hebt. Denk aan een leefloon, waarvoor je je inkomen moet aantonen en je situatie geregeld wordt gecontroleerd. Eerder onderzoek toonde al dat mensen die meer op dat strenge beleid zijn aangewezen, gemiddeld minder participeren. Maar zo'n verband zien is één ding. Misschien belanden net de mensen die al deels afgehaakt zijn vaker in dat strenge beleid. Om oorzaak en gevolg uit elkaar te halen, is een experiment nodig.
Het Experiment
Dat experiment zat verwerkt in een tevredenheidsenquête die Groot Eiland bij zijn deelnemers afnam over hun begeleiding. Ruim honderd medewerkers in een werkervaringstraject lazen een kort, fictief nieuwsbericht over een hervorming van de Brusselse huurtoelage. Niet iedereen kreeg dezelfde versie te lezen. De ene groep las dat de toelage een automatisch recht zou worden voor iedereen; een tweede groep las een strengere versie, enkel voor wie zijn laag inkomen kon bewijzen, mét extra controle; een derde groep las een neutrale versie als vergelijkingspunt. Vlak daarna werd met vijf vragen naar het politieke zelfvertrouwen gepeild.
Het resultaat was duidelijk en in lijn met de theoretische verwachting: wie de universele versie las, voelde zich merkbaar meer gehoord dan wie de strenge versie kreeg. En dat terwijl er niets veranderde aan wat mensen zouden krijgen, alleen aan hoe. De vorm van beleid, met de regels en procedures die erbij horen, blijkt op zichzelf een politieke betekenis te dragen voor wie er vaak mee in aanraking komt.
Experiment Vs. Werkelijkheid
De werkelijkheid is natuurlijk geen experiment. Sociaal beleid is in de praktijk altijd een mengvorm, met universele én voorwaardelijke trekken. Eén vraag blijft daarbij open: maakt het ook uit hoe mensen tijdens dat contact behandeld worden door diegenen die het beleid uitvoeren? Een eerste, voorzichtige verkenning in de data hint dat een respectvolle begeleiding waarin iemand zich echt gehoord voelt en het gevoel heeft grip te hebben op het proces, het negatieve effect van streng beleid zou kunnen temperen. De cijfers waren echter te pril om daar besluiten uit te trekken. Het is vooral een belofte voor vervolgonderzoek.
Een democratisch effect
Toch is de grond van de zaak duidelijk genoeg. De manier waarop we sociaal beleid vormgeven, is niet alleen een kwestie van centen of efficiëntie. Ze vertelt burgers of ze nog meetellen. In tijden waarin sociaal beleid onder budgettaire druk strenger en voorwaardelijker wordt, is dat geen detail. Wie beleid maakt voor mensen die al aan de rand van de samenleving staan, schrijft met elke regel en elke procedure ook een boodschap over inclusie of verdere vervreemding.
Bibliografie
BIBLIOGRAPHY
Alwin, D. F., & Krosnick, J. A. (1991). Aging, Cohorts, and the Stability of Sociopolitical Orientations Over the Life Span. American Journal of Sociology, 97(1), 169-195. https://doi.org/10.1086/229744
Bienstman, S., Hense, S., & Gangl, M. (2024). Explaining the ‘democratic malaise’ in unequal societies: Inequality, external efficacy and political trust. European Journal of Political Research, 63(1), 172-191. https://doi.org/10.1111/1475-6765.12611
Bovens, M., & Wille, A. (2010). The education gap in participation and its political consequences. Acta Politica, 45(4), 393-422. https://doi.org/10.1057/ap.2010.7
Brady, H. E., Verba, S., & Schlozman, K. L. (1995). Beyond SES: A Resource Model of Political Participation. American Political Science Review, 89(2), 271-294. https://doi.org/10.2307/2082425
Bruch, S. K., Ferree, M. M., & Soss, J. (2010). From Policy to Polity: Democracy, Paternalism, and the Incorporation of Disadvantaged Citizens. American Sociological Review, 75(2), 205-226. https://doi.org/10.1177/0003122410363563
Campbell, A., Gurin, G., & Miller, W. E. (1954). The Voter Decides. Row, Peterson. https://books.google.be/books?id=A-eGAAAAMAAJ
Campbell, A. L. (2003). How policies make citizens: Senior political activism and the American welfare state. Princeton University Press.
Campbell, A. L. (2012). Policy Makes Mass Politics. Annual Review of Political Science, 15(1), 333-351. https://doi.org/10.1146/annurev-polisci-012610-135202
Caprara, G. V., Vecchione, M., Capanna, C., & Mebane, M. (2009). Perceived political self‐efficacy: Theory, assessment, and applications. European Journal of Social Psychology, 39(6), 1002-1020. https://doi.org/10.1002/ejsp.604
Celis, K. (2012). On Substantive Representation, Diversity, and Responsiveness. Politics & Gender, 8(4), 524-529. https://doi.org/10.1017/S1743923X12000542
Chamberlain, A. (2012). A Time-Series Analysis of External Efficacy. Public Opinion Quarterly, 76(1), 117-130. https://doi.org/10.1093/poq/nfr064
Cohen, J. (1992). A power primer. Psychological Bulletin. https://doi.org/10.1037/0033-2909.112.1.155
Craig, S. C., Niemi, R. G., & Silver, G. E. (1990). Political efficacy and trust: A report on the NES pilot study items. Political Behavior, 12(3), 289-314. https://doi.org/10.1007/BF00992337
De Moor, J. (2016). External Efficacy and Political Participation Revisited: The Role of Perceived Output Structures for State- and Non-State-Oriented Action Forms. Parliamentary Affairs, 69(3), 642-662. https://doi.org/10.1093/pa/gsv055
DeHoog, R. H., Lowery, D., & Lyons, W. E. (1990). Citizen Satisfaction with Local Governance: A Test of Individual, Jurisdictional, and City-Specific Explanations. The Journal of Politics, 52(3), 807-837. https://doi.org/10.2307/2131828
Druckman, J. N., & Green, D. P. (Red.). (2021). Advances in Experimental Political Science. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108777919
Easton, D. (1957). An Approach to the Analysis of Political Systems. World Politics, 9(3), 383-400. https://doi.org/10.2307/2008920
Esaiasson, P., Kölln, A.-K., & Turper, S. (2015). External Efficacy and Perceived Responsiveness—Similar but Distinct Concepts. International Journal of Public Opinion Research, 27(3), 432-445. https://doi.org/10.1093/ijpor/edv003
Etzel, M. (2023). Value orientation and external political efficacy: Assessing the relationship between traditional values, progressive politics and political responsiveness. Comparative European Politics, 21(2), 258-283. https://doi.org/10.1057/s41295-022-00326-0
Field, A. (2024). Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics (6th dr.). SAGE Publications Ltd.
Field, A., Miles, J., & Field, Z. (2012). Discovering statistics using R. Sage.
Groskurth, K., Nießen, D., Rammstedt, B., & Lechner, C. M. (2021). An English-language adaptation and validation of the Political Efficacy Short Scale (PESS). Measurement Instruments for the Social Sciences, 3(1), 1. https://doi.org/10.1186/s42409-020-00018-z
Hayes, B. C., & Bean, C. S. (1993). Political efficacy: A comparative study of the United States, West Germany, Great Britain and Australia. European Journal of Political Research, 23(3), 261-280. https://doi.org/10.1111/j.1475-6765.1993.tb00359.x
Hirvonen, S., Schafer, J., & Tukiainen, J. (2025). Policy feedback and voter turnout: Evidence from the Finnish basic income experiment. American Journal of Political Science, 69(4), 1388-1405. https://doi.org/10.1111/ajps.12915
Ingram, H., Schneider, A. L., & Deleon, P. (2007). Social Construction and Policy Design. In Theories of the Policy Process, Second Edition (2de dr.). Routledge.
Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica, 47(2), 263-291. https://doi.org/10.2307/1914185
Kumlin, S. (2004). Political Trust and Ideology. In S. Kumlin, The Personal and the Political (pp. 64-89). Palgrave Macmillan US. https://doi.org/10.1057/9781403980274_4
Kumlin, S., & Haugsgjerd, A. (2017a). The welfare state and political trust: Bringing performance back in. In S. Zmerli & T. W. G. Van Der Meer (Red.), Handbook on Political Trust (pp. 285-301). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781782545118.00029
Kumlin, S., & Haugsgjerd, A. (2017b). The welfare state and political trust: Bringing performance back in. In S. Zmerli & T. W. G. Van Der Meer (Red.), Handbook on Political Trust (pp. 285-301). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781782545118.00029
Kumlin, S., & Rothstein, B. (2005). Making and Breaking Social Capital: The Impact of Welfare-State Institutions. Comparative Political Studies, 38(4), 339-365. https://doi.org/10.1177/0010414004273203
Kumlin, S., & Stadelmann-Steffen, I. (2020). How Welfare States Shape the Democratic Public: Policy Feedback, Participation, Voting, and Attitudes (SSRN Scholarly Paper No. 3561713). Social Science Research Network. https://papers.ssrn.com/abstract=3561713
Marx, P., & Nguyen, C. (2016). Are the Unemployed Less Politically Involved? A Comparative Study of Internal Political Efficacy. European Sociological Review, 32(5), 634-648. https://doi.org/10.1093/esr/jcw020
Matthieu, J., Erzeel, S., & Caluwaerts, D. (2024). Intensifying Gender Inequality: Why Belgian Female Students (Sometimes) Gain Less Internal Political Efficacy from Citizenship Education Than Male Students. Politics & Gender, 20(3), 645-668. https://doi.org/10.1017/S1743923X24000151
Mettler, S., & Sorelle, M. (2018). Policy Feedback Theory. In Theories of the Policy Process (4de dr.). Routledge.
Mettler, S., & Soss, J. (2004). The Consequences of Public Policy for Democratic Citizenship: Bridging Policy Studies and Mass Politics. Perspectives on Politics, 2(1), 55-73. https://doi.org/10.1017/S1537592704000623
Mettler, S., & Stonecash, J. M. (2008). Government Program Usage and Political Voice*. Social Science Quarterly, 89(2), 273-293. https://doi.org/10.1111/j.1540-6237.2008.00532.x
Morton, R. B., & Williams, K. C. (2010). Experimental Political Science and the Study of Causality: From Nature to the Lab. Cambridge University Press. (324127). https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=9c534126-2f61-3161-94…
Mutz, D. C. (2011). Population-Based Survey Experiments. Princeton University Press. (370823). https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=7886d63b-f750-364f-b7…
Neels, K. (2017). Inleiding Multivariate Analyse voor de sociale wetenschappen (1ste dr.). Acco.
Neundorf, A., & Smets, K. (2017). Political Socialization and the Making of Citizens. In Oxford Handbooks Editorial Board (Red.), Oxford Handbook Topics in Politics (1ste dr.). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199935307.013.98
Norris, M. (2015). The Economic Roots of External Efficacy: Assessing the Relationship between External Political Efficacy and Income Inequality. Canadian Journal of Political Science, 48(4), 791-813. https://doi.org/10.1017/S0008423915001080
Oser, J., Feitosa, F., & Dassonneville, R. (2023). Who Feels They Can Understand and Have an Impact on Political Processes? Socio-demographic Correlates of Political Efficacy in 46 Countries, 1996–2016. International Journal of Public Opinion Research, 35(2), edad013. https://doi.org/10.1093/ijpor/edad013
Pierson, P. (1993). When Effect Becomes Cause: Policy Feedback and Political Change. World Politics, 45(4), 595-628. https://doi.org/10.2307/2950710
Pitkin, H. F. (1967). The Concept of Representation (1ste dr.). University of California Press. https://doi.org/10.2307/jj.2711645
Piven, F. F., & Cloward, R. (2012). Regulating the Poor: The Functions of Public Welfare. Knopf Doubleday Publishing Group.
Pollock, P. H. (1983). The Participatory Consequences of Internal and External Political Efficacy: A Research Note. Western Political Quarterly, 36(3), 400-409. https://doi.org/10.1177/106591298303600306
Quadagno, J. (1996). The Color of Welfare: How Racism Undermined the War on Poverty. Oxford University Press.
Rosenthal, A. (2021). Conflicting Messages: Multiple Policy Experiences and Political Participation. Policy Studies Journal, 49(2), 616-639. https://doi.org/10.1111/psj.12368
Schneider, A., & Ingram, H. (1993). Social Construction of Target Populations: Implications for Politics and Policy. American Political Science Review, 87(2), 334-347. https://doi.org/10.2307/2939044
Shore, J. (2020). How social policy impacts inequalities in political efficacy. Sociology Compass, 14(5), e12784. https://doi.org/10.1111/soc4.12784
Shore, J., & Tosun, J. (2019). Personally affected, politically disaffected? How experiences with public employment services impact young people’s political efficacy. Social Policy & Administration, 53(7), 958-973. https://doi.org/10.1111/spol.12496
Skocpol, T. (1992). Protecting Soldiers and Mothers: The Political Origins of Social Policy in the United States. Harvard University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvjz81v6
Soss, J. (1999). Lessons of Welfare: Policy Design, Political Learning, and Political Action. American Political Science Review, 93(2), 363-380. https://doi.org/10.2307/2585401
Soss, J., & Schram, S. F. (2007). A Public Transformed? Welfare Reform as Policy Feedback. American Political Science Review, 101(1), 111-127. https://doi.org/10.1017/S0003055407070049
Stolle, D., & Hooghe, M. (2011). SHIFTING INEQUALITIES. European Societies, 13(1), 119-142. https://doi.org/10.1080/14616696.2010.523476
Traber, D., Hänni, M., Giger, N., & Breunig, C. (2022). Social status, political priorities and unequal representation. European Journal of Political Research, 61(2), 351-373. https://doi.org/10.1111/1475-6765.12456
Tyler, T. R. (1988). What is Procedural Justice?: Criteria Used by Citizens to Assess the Fairness of Legal Procedures. Law & Society Review, 22(1), 103-135. https://doi.org/10.2307/3053563
Tyler, T. R. (1996). The relationship of the outcome and procedural fairness: How does knowing the outcome influence judgments about the procedure? Social Justice Research, 9(4), 311-325. https://doi.org/10.1007/BF02196988
Vecchione, M., Caprara, G. V., Caprara, M. G., Alessandri, G., Tabernero, C., & González-Castro, J. L. (2014). The Perceived Political Self-Efficacy Scale–Short Form (PPSE-S): A Validation Study in Three Mediterranean Countries. Cross-Cultural Research, 48(4), 368-384. https://doi.org/10.1177/1069397114523924
Verba, S., Schlozman, K. L., & Brady, H. E. (1995). Voice and Equality. Harvard University Press. JSTOR. https://doi.org/10.2307/j.ctv1pnc1k7
Watson, S. (2015). Does Welfare Conditionality Reduce Democratic Participation? Comparative Political Studies, 48(5), 645-686. https://doi.org/10.1177/0010414014556043
Wilson, J. Q. (1980). The Politics of regulation. Basic Books.
Wolak, J. (2018). Feelings of Political Efficacy in the Fifty States. Political Behavior, 40(3), 763-784. https://doi.org/10.1007/s11109-017-9421-9
Zhang, Y., Wang, Q., & Zhao, M. (2023). Negativity bias in welfare policy feedback effects on mass publics. Governance, 36(4), 1015-1043. https://doi.org/10.1111/gove.12718
