Hoe bedrijventerreinen onze biodiversiteit kunnen redden
Terwijl we in Vlaanderen moeizaam blijven proberen om de laatste restjes natuur te beschermen, zien we alternatieve ecologische reddingsboeien over het hoofd. Hoewel biodiversiteit en bedrijventerreinen elkaars tegendeel kunnen lijken, bieden bedrijventerreinen een ideale drager om natuurkwaliteit opnieuw structureel in ons landschap te weven.
Stad vs. natuur
De biodiversiteit neemt wereldwijd in een alarmerend tempo af, en ook in Vlaanderen blijft de situatie zorgwekkend. Verstedelijking vormt in onze volgebouwde regio een van de grote oorzaken voor deze ecologische crisis. Via de inname van land en de verzegeling van de bodem zorgen verstedelijkingsprocessen voor de verdwijning en versnippering van leefgebieden, waardoor kwetsbare soorten letterlijk buitenspel worden gezet. Een absolute hoofdrol binnen dit verhaal is weggelegd voor bedrijventerreinen. Industrieel landgebruik vertegenwoordigt in Vlaanderen 14 procent van alle verharde oppervlakte. Daarnaast bezit ruimte voor bedrijvigheid ook zowat de grootste verhardingsvoetafdruk per oppervlakte van alle soorten landgebruik. Het uitgestrekte tapijt van loodsen en asfalt genereert vandaag dus een aanzienlijke druk op lokale ecosystemen.
Het bedrijventerrein als kans
Maar wat als we deze redenering nu eens omdraaien? Wat als het bedrijventerrein geen hinderpaal is, maar net een onontgonnen kans in de strijd voor natuurherstel? In een regio als Vlaanderen waar ruimte erg schaars is, moeten we creatief op zoek gaan naar nieuwe mogelijkheden voor biodiversiteitsherstel, bijvoorbeeld in het bebouwde weefsel. Vergeleken met onze sterk verkavelde woonwijken bezit het bedrijventerrein daarbinnen een uniek schaalvoordeel. Industriële percelen zijn gemiddeld ruim 6.000 vierkante meter groot. Deze grote oppervlakte gaat gepaard met relatief weinig betrokken eigenaars, gebruikers en beheerders. Dat is erg interessant om snel en doeltreffend ecologische impact te realiseren. Daarnaast vormt het bedrijventerrein ook een strategische tussenschaal, waarop beleidsdoelstellingen van bovenaf – zoals biodiversiteit – gekoppeld kunnen worden aan lokale noden.
Een schrijnend ecologisch tekort
Om de ernst van de huidige situatie in kaart te brengen, toetste ik alle Vlaamse bedrijventerreinen aan het vernieuwende Nederlandse concept 'Basiskwaliteit Natuur'. Dit kader definieert meetbare randvoorwaarden waaraan elke omgeving moet voldoen om flora en fauna een kans te geven. De resultaten zijn confronterend: 9 op de 10 bedrijventerreinen in Vlaanderen beschikt over een kritiek tekort aan lage vegetatie, middelhoge vegetatie, boomkroonvolume en open water. Ruim driekwart faalt op het vlak van onverharde oppervlakte. Ook de waterkwaliteit, het aandeel natuurvriendelijke oevers en de ecologische relevantie en diversiteit lijken sterk ontoereikend. De trend voor de overige condities is minder extreem, maar nog steeds problematisch. De huidige inrichting en het beheer op bedrijventerreinen blijken vooralsnog weinig compatibel met een volwaardige basiskwaliteit natuur.
Groene pioniers
Toch is er ook hoop. In de praktijk krijgt biodiversiteit steeds meer aandacht. Via online platformen is de kennis over ecologische inrichting vandaag om te beginnen breder toegankelijk dan ooit. Tools zoals de Natuurwaardeverkenner stellen bedrijven, ontwikkelaars en planners in staat om de impact van een project op lokale ecosystemen in te schatten. Publieke ontwikkelaars van bedrijventerreinen, zoals de intercommunales en provinciale ontwikkelingsmaatschappijen, treden dan weer steeds nadrukkelijker op als feitelijke aanjagers van biodiversiteit op de bedrijventerreinen die ze ontwerpen en verkopen. Al deze inspanningen samen vertonen de afgelopen twintig jaar een duidelijke evolutie richting ecologische inclusie. Tegelijk botsen initiatieven nog vaak op externe beperkingen en blijven ze steken in een vrijblijvende, gefragmenteerde experimenteerfase.
Naar vijf ‘deelwerven’
Als we voldoende biodiversiteitswinst willen realiseren, mogen inspirerende voorbeelden geen toevallige uitzondering blijven. Om meer structuur in het vraagstuk te krijgen, verdeelde ik alle Vlaamse bedrijventerreinen in ‘deelwerven’: types ruimtelijke opgaven die veel met elkaar gemeen hebben en daardoor het best geclusterd gerealiseerd en gefinancierd kunnen worden. Via een uitgebreide analyse kwam ik uiteindelijk tot vijf strategische deelwerven, waar beleidsmakers, planners en ontwikkelaars direct mee aan de slag kunnen:
- Bedrijventerreinen aangeduid voor (her)ontwikkeling of uitbreiding. Doordat de omgeving verregaand wordt aangepast, ontstaan op deze terreinen unieke mogelijkheden om een samenhangende, kwalitatieve en toegankelijke groene ruggengraat te voorzien.
- Verlaten bedrijventerreinen waar het analoog mogelijk is om de configuratie te herdenken en een aaneensluitende groenruimte of groene stapstenen te realiseren.
- Vervuilde terreinen waar verplichte sanering kan gecombineerd worden met doorgedreven ontharding en natuurgebaseerde oplossingen die steunen op het filterend vermogen van planten.
- Terreinen met wateroverlast. Groenblauwe structuren met infiltratie- en buffervoorzieningen kunnen hier tegelijk een oplossing kunnen vormen voor het water- en biodiversiteitsvraagstuk.
- Terreinen zonder duidelijke nood aan verandering waar laagdrempelige maatregelen, zoals het ecologisch beheer of de spontane ontwikkeling van bestaande onverharde zones, het verschil kunnen maken. Ondanks het gebrek aan speciale budgetten valt op dit groot aantal terreinen alsnog een grote biodiversiteitswinst te boeken.
Van belemmerende naar succesfactoren
Om de biodiversiteitswinst op bedrijventerreinen verder te vergroten en versnellen, moeten we de huidige aanpak fundamenteel in vraag durven stellen. Op basis van gesprekken met experten en praktijkactoren, eindigde ik mijn onderzoek daarom met enkele krachtige aanbevelingen voor het beleid en onderzoek.
Ten eerste is er binnen het huidige beleid nood aan een duidelijke rolafbakening om minder institutioneel versnipperd te werk te gaan. Daarnaast is er een sterke behoefte aan vroege én permanente aandacht voor biodiversiteit in het ontwikkelingsproces. Die kan bijvoorbeeld verzekerd worden door de oprichting van een gloednieuw Centrum voor Integraal Biodiversiteitsbeheer. Verder blijkt het essentieel om het draagvlak voor biodiversiteit verder te verhogen. Dit kan via beïnvloedingsstrategieën en sensibilisering die zich specifiek richten op actoren op bedrijventerreinen. Op financieel vlak zullen we de standaard verkooplogica moeten inwisselen voor ontwikkelings- en verdienmodellen die gericht zijn op de lange termijn. Extra capaciteit en middelen voorzien kan dan weer door bestaande budgetten te bundelen of een compenserend sloop- en onthardingsfonds uit te rollen, volgens het principe ‘de vervuiler betaalt’. Verder is er ook een sterke nood aan toegankelijke data om geïnformeerde beslissingen te nemen voor lokale biodiversiteitsmaatregelen.
Tot slot blijkt het cruciaal om heldere en werkbare kwaliteitsnormen voor nieuwe natuurwaarde te ontwikkelen, zodat biodiversiteit geen abstract thema blijft, maar logisch en meetbaar wordt. Mits de Vlaamse beleidsmakers economische (her)ontwikkeling juridisch ontegensprekelijk verbinden met biodiversiteitsvoorwaarden, kan namelijk wel degelijk een substantieel deel van ons broodnodige natuurherstel landen op onze bedrijventerreinen. Aan de slag maar!
Bibliografie
Personen
Bervoets, Wouter (Futurn)
Dehaene, Michiel (UGent)
Jacobs, Sander (UGent, INBO)
Kenis, Els (POM Antwerpen)
Lievens, Sam (Veneco)
Van Rompaey, Jana (POM Vlaams-Brabant)
Zwaenepoel, Arnout (WVI)
Literatuur
2B Connect. (z.d.). 2B Connect. Geraadpleegd 16 april 2026, van https://www.2b-connect.eu/
Afdeling Ruimtelijke Planning. (1997). Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen: Samenvatting. Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
Agentschap Digitaal Vlaanderen. (2024a). Bodemafdekkingskaart (BAK), 5m resolutie, opname 2021 [Map].
Agentschap Digitaal Vlaanderen. (2024b). Bodembedekkingskaart (BBK), 5m resolutie, opname 2021 [Map].
Agentschap Digitaal Vlaanderen. (2024c). WFS GRB [Map].
Agentschap Digitaal Vlaanderen. (2024d). WFS Historisch landgebruik [Map].
Agentschap voor Natuur en Bos. (z.d.-a). Natuurherstelverordening. Geraadpleegd 21 april 2026, van https://natuurenbos.be/natuurherstelverordening
Agentschap voor Natuur en Bos. (z.d.-b). Soortenbescherming. Geraadpleegd 22 april 2026, van https://natuurenbos.vlaanderen.be/dieren-en-planten/soortenbescherming
Agentschap voor Natuur en Bos. (2005). Vogelrichtlijngebieden [Map].
Agentschap voor Natuur en Bos. (2014). Habitatrichtlijngebieden [Map].
Agentschap voor Natuur en Bos. (2015). Gebieden van het VEN en IVON [Map].
Agentschap Zorg en Gezondheid. (2026). Actuele no regret zones (PFAS) [Map].
Bastiaensen, T., Van Wambeke, E., El Bakkali, C., Desair, J., Noël, C., Kenis, K., Vincke, L., & Jacobs, S. (2023). Beyond Biodiversity: Eliciting Diverse Values of Urban Green Spaces in Flanders. Land, 12(6), 1186.
Beninde, J., Veith, M., & Hochkirch, A. (2015). Biodiversity in cities needs space: A meta‐analysis of factors determining intra‐urban biodiversity variation. Ecology Letters, 18(6), 581-592.
Cabus, P., & Vanhaverbeke, W. (2004). Ruimte en economie in Vlaanderen: Analyse en beleidssuggesties. Academia Press.
Concepción, E. D., Moretti, M., Altermatt, F., Nobis, M. P., & Obrist, M. K. (2015). Impacts of urbanisation on biodiversity: The role of species mobility, degree of specialisation and spatial scale. Oikos, 124(12), 1571-1582.
Cornelis, J. (Regisseur). (1976). Vlaanderen in vogelvlucht [Video recording]. VRT Archief.
De Wilde, E., Pisman, A., & Bieseman, H. (2023). Het slagen en falen van onthardingsprojecten in Vlaanderen: Een systeemanalyse. Stichting Planologische Discussiedagen.
Decleer, K., Mertens, W., Boone, N., Cliquet, A., Paelinck, D., & Kuijken, E. (1999). De gewestplannen: Planologische hoeksteen voor een duurzame natuur in Vlaanderen. In Natuurrapport 1999. Toestand van de natuur in Vlaanderen: Cijfers voor het beleid (Vol. 18). Instituut voor Natuurbehoud.
Decock, M., Deruyter, L., & Gjurova, E. (2025). Intercommunales vandaag en morgen: Intergemeentelijke samenwerking vanuit multidisciplinair, academisch en praktisch perspectief. Die Keure.
Deloitte. (2023). Quickscan Natuurherstelwet.
Departement Omgeving. (z.d.-a). Gewestelijke stedenbouwkundige verordening Hemelwater. Geraadpleegd 21 april 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/verordeningen/de-gewestelijke-hemelwa…
Departement Omgeving. (z.d.-b). Green Deal Bedrijven en biodiversiteit. Geraadpleegd 16 april 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/004-bedrijven-en-biodiversiteit
Departement Omgeving. (z.d.-c). Green Deal Bedrijven en biodiversiteit. Geraadpleegd 16 april 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/004-bedrijven-en-biodiversiteit
Departement Omgeving. (z.d.-d). Ruimtebeslag. Geraadpleegd 17 april 2026, van https://indicatoren.omgeving.vlaanderen.be/indicatoren/ruimtebeslag
Departement Omgeving. (z.d.-e). Verharding. Geraadpleegd 17 april 2026, van https://indicatoren.omgeving.vlaanderen.be/indicatoren/verharding
Departement Omgeving. (2025a). Krachtlijnen voor het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen: Plan voor de ruimte van morgen voor deze en volgende generaties.
Departement Omgeving. (2025b, oktober 15). Verharding in harde bestemmingen. https://indicatoren.omgeving.vlaanderen.be/indicatoren/verharding-harde…
Departement Omgeving. (2026a). Gemiddelde nachtelijke lichtemissies – toestand 2024 [Map].
Departement Omgeving. (2026b). Stiltegebieden in Vlaanderen [Map].
Departement Omgeving, & Agentschap Wegen en Verkeer. (2023a). Strategische geluidsbelastingskaart 2021 belangrijke en aanvullende wegen Lden contouren [Map].
Departement Omgeving, & Agentschap Wegen en Verkeer. (2023b). Strategische geluidsbelastingskaart 2021 belangrijke luchthaven(s) Lden contouren [Map].
Departement Omgeving, & Agentschap Wegen en Verkeer. (2023c). Strategische geluidsbelastingskaart 2021 belangrijke spoorwegen Lden contouren [Map].
Durnez, H. (2017). Horizontale verstedelijking: Productief landschap in de postindustriële verspreide stad. UGent.
Edixhoven, F., & Hofhuis, H. (2025). Rapport Basiskwaliteit Natuur in de bebouwde omgeving.
EFRAG. (2022). ESRS E4 Ecosystems and Biodiversity [Draft].
Emis VITO. (z.d.). Biodiva-scan. Geraadpleegd 1 mei 2026, van https://emis.vito.be/nl/tools/biodiva-scan
European Environment Agency. (z.d.). Biodiversity: State of habitats and species. Geraadpleegd 15 april 2026, van https://www.eea.europa.eu/en/topics/in-depth/biodiversity
Geerts, B. (2024). De Hortus Conclusus van Vlaanderen [Oliepastelkrijt op papier].
Hölting, L., Jacobs, S., Felipe-Lucia, M. R., Maes, J., Norström, A. V., Plieninger, T., & Cord, A. F. (2019). Measuring ecosystem multifunctionality across scales. Environmental Research Letters, 14(12), 124083.
Huet, L. (2017). Kempen atlas: Van terra incognita tot hotspot: de Kempen in kaart gebracht. Public Space.
INBO. (2020). Natuurrapport 2020.
INBO. (2025a). Biologische Waarderingskaart en Natura 2000 Habitatkaart—Toestand 2025 [Map].
INBO. (2025b). Regionale staat van instandhouding voor de habitattypen van de Habitatrichtlijn: Rapportageperiode 2019‐2024.
INBO. (2025c). Rode-Lijststatus per groep. https://www.vlaanderen.be/inbo/indicatoren/rode-lijststatus-per-groep
INBO. (2025d). Staat van instandhouding (status en trends) van de soorten van de habitatrichtlijn: Algemene resultaten – rapportageperiode 2019-2024.
IPBES. (2019). The Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services: Summary for Policymakers.
IPBES. (2026). IPBES Business and Biodiversity Assessment: Summary for Policymakers.
IPCC. (2022). Strengthening and Implementing the Global Response. In Global Warming of 1.5°C: IPCC Special Report on Impacts of Global Warming of 1.5°C above Pre-industrial Levels in Context of Strengthening Response to Climate Change, Sustainable Development, and Efforts to Eradicate Poverty (1ste dr., Vol. 4). Cambridge University Press.
Johst, K., Drechsler, M., Van Teeffelen, A. J. A., Hartig, F., Vos, C. C., Wissel, S., Wätzold, F., & Opdam, P. (2011). Biodiversity conservation in dynamic landscapes: Trade‐offs between number, connectivity and turnover of habitat patches. Journal of Applied Ecology, 48(5), 1227-1235.
Jones, M., Polasky, S., Rueda, X., Brooks, S., Ingram, J. C., von Hase, A., Egoh, B., Kohsaka, R., Kulak, M., Leach, K., Loyola, R., Mandle, L., Rodriguez Osuna, V., Schaafsma, M., & Sonter, L. (2026). IPBES Business and Biodiversity Assessment: Summary for Policymakers.
Martín-López, B., Felipe-Lucia, M. R., Bennett, E. M., Norström, A., Peterson, G., Plieninger, T., Hicks, C. C., Turkelboom, F., García-Llorente, M., Jacobs, S., Lavorel, S., & Locatelli, B. (2019). A novel telecoupling framework to assess social relations across spatial scales for ecosystem services research. Journal of Environmental Management, 241, 251-263.
Meeus, S. J., & Gulinck, H. (2008). Semi-Urban Areas in Landscape Research: A Review. Living Reviews in Landscape Research, 2.
Ministerieel besluit tot uitvoering van het besluit van de Vlaamse Regering van 19 juli 2019 tot toekenning van steun voor de (her)aanleg van bedrijventerreinen (2019).
Natura 2000. (z.d.). Natura2000 | Beleid in Vlaanderen. Geraadpleegd 22 juli 2026, van https://www.natura2000.vlaanderen.be/beleid
OVAM. (2018). Bodemonderzoeken en saneringen [Map].
OVAM. (2023). Stortplaatsen in Vlaanderen [Map].
OVAM. (2026). Schadegevallen en meldingen [Map].
Pisman, A. (2025). Instrumentarium van de ruimtelijke ordening [Hoorcolleges].
Pisman, A., Vanacker, S., Bieseman, H., Vanongeval, L., Van Steertegem, M., Poelmans, L., & Van Dyck, K. (2021). Ruimterapport 2021. Departement Omgeving.
Planetary Boundaries Science. (2025). Planetary Health Check 2025: A Scientific Assessment of the State of the Planet. Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK).
Ranzato, M. (2022). GroenMetGrijs: Diagnose. KU Leuven - LUCA School of Arts.
Raveel, R. (1975). Kom in het bos wonen [Kleurenzeefdruk].
Renard, P., Coppens, T., & Vloebergh, G. (2021). Met voorbedachten rade: De sluipmoord op de open ruimte. Kritak.
Renier, C., Buchadas, A., zu Ermgassen, E., & Meyfroidt, P. (2026). Global climate and biodiversity targets on a limited and used planet. Belgian Science for Climate Action Conference, Brussel.
Rooze, A. (2022). Plaats voor groen: Naar een collectief industrielandschap. UGent.
Samen voor biodiversiteit. (z.d.). Kennistraject Basiskwaliteit Natuur. Geraadpleegd 28 april 2026, van https://www.samenvoorbiodiversiteit.nl/projecten/kennistraject-basiskwa…
Schoukens, H. (2024a). Milieurecht [Hoorcolleges].
Schoukens, H. (2024b). Sectorale regelingen: Natuurbehoud. In Milieuzakboekje 2024: Leidraad voor de milieuwetgeving in Vlaanderen (Vol. 7). Wolters Kluwer Belgium.
Snep, R. P. H. (2009). Bedrijventerrein kan bijdragen aan behoud biodiversiteit. De Levende Natuur, 110, (2), 71-72.
Statbel. (z.d.). Bodembezetting volgens het Kadasterregister. Geraadpleegd 20 april 2026, van https://statbel.fgov.be/nl/themas/bouwen-wonen/bodembezetting-volgens-h…
Taskforce Bouwshift. (2021). Taskforce Bouwshift.
Vermeiren, K., Crols, T., Uljee, I., De Nocker, L., Beckx, C., Pisman, A., Broekx, S., & Poelmans, L. (2022). Modelling urban sprawl and assessing its costs in the planning process: A case study in Flanders, Belgium. Land Use Policy, 113, 105902.
Vermeiren, K., Poelmans, L., Engelen, G., Broeckx, S., Beckx, C., De Nocker, L., & Van Dyck, K. (2019). Monetariseren van de impact van urban sprawl in Vlaanderen.
Vilain, J. (2025). Paarse bestemmingen geven groen de ruimte. Duurzame bedrijventerreinen, (65).
VITO. (z.d.). Natuurwaardeverkenner. Geraadpleegd 1 mei 2026, van https://www.natuurwaardeverkenner.be/
Vlaamse Regering. (2025). Actieplan ruimte voor bedrijvigheid.
Vlaanderen. (z.d.). Stikstof en vergunningen. Vlaanderen.be. Geraadpleegd 22 april 2026, van https://www.vlaanderen.be/stikstof-in-vlaanderen/vergunningen-stikstof
VLAIO. (z.d.-a). Corporate Sustainability Reporting Directive—CSRD. Geraadpleegd 23 april 2026, van https://www.vlaio.be/nl/begeleiding-advies/duurzaam-ondernemen/duurzaam…
VLAIO. (z.d.-b). Getekende brownfieldconvenanten. Geraadpleegd 27 april 2026, van https://www.vlaio.be/nl/subsidies-financiering/brownfieldconvenant/wat-…
VLAIO. (z.d.-c). (Her)ontwikkeling of (her)inrichting van bedrijventerreinen. Geraadpleegd 27 april 2026, van https://www.vlaio.be/nl/subsidies-financiering/herontwikkeling-herinric…
VLAIO. (z.d.-d). Wat is een brownfieldconvenant? Geraadpleegd 27 april 2026, van https://www.vlaio.be/nl/subsidies-financiering/brownfieldconvenant/wat-…
VLAIO. (2024). Indicatorenrapport brownfieldconvenanten. VLAIO.
VLAIO. (2026). Bedrijventerreinen OSLO, toestand 16/04/2026 [Map].
VMM. (z.d.). Ecologische toestand: Toestand, grafieken en evolutie doorheen de jaren. Geraadpleegd 20 mei 2026, van https://vmm.vlaanderen.be/feiten-cijfers/water/kwaliteit-waterlopen/eco…
Warlop, K. (2025). De Implicaties van de Natuurherstelverordening voor het Ontwerp en de Realisatie van Projecten in Stedelijke Ecosysteemgebieden in Vlaanderen. UGent.
XDGA, Bekaert, G. A., Brinkman, E., De Geyter, X., & Patteeuw, V. (2002). After-sprawl: Onderzoek naar de hedendaagse stad. NAi.
Zaman, J., Pennincx, I., & De Mulder, S. (2020). Verrrassende zekerheid van ruimtelijke voorwaarden voor bedrijven. Plandag 2020 “Nieuwe Zekerheid”.
