(T)huis in de stad?
In de nacht van 4 op 5 november 2021 werden Wesley en Michael dood teruggevonden in de ondergrondse fietsenparking onder het Astridplein. Hun dood zorgde voor veel verontwaardiging en riep de vraag op: hoe kan het dat mensen sterven op straat, terwijl Antwerpen nachtopvangcentra heeft voor dak- en thuisloze personen? Het antwoord ligt dieper dan een tekort aan bedden. Wat blijkt is dat velen de nachtopvang links laten liggen voor een meer afgezonderde en niet-gereguleerde slaapplaats.
Te weinig bedden, te lange wachttijden
In 2023 telde Antwerpen 3.454 dak- en thuisloze personen, waarvan 422 personen acuut dakloos zijn. Dit wil zeggen dat zij in de openbare ruimte, een nachtopvang, garage, kraakpand of tent verblijven. Een daklozentelling is echter slechts een momentopname, er leven mogelijk nog veel meer mensen op straat die niet geregistreerd zijn. Als je deze cijfers naast het opvangaanbod in Antwerpen legt valt het meteen op dat dit tekortschiet: in de winter heeft Antwerpen een capaciteit van 222 bedden. Daarnaast blijkt ook het woonbeleid onvoldoende aangepast aan de noden van personen met een lager inkomen: de prijzen van de huurmarkt stijgen en binnen de sociale woningen heerst een aanbodtekort wat zorgt voor wachttijden die gemiddeld rond de 5 jaar liggen, en in de realiteit veel hoger zijn.
Mijn onderzoek vertrekt vanuit deze vaststellingen en vraagt zich af waar dak- en thuisloze personen dan wel verblijven en wat zij zelf vinden van die alternatieve woonvormen. Daarnaast onderzochten we welke woonkwaliteiten voor hen van een huis een ‘thuis’ maken.
Participatief onderzoek samen met dak- en thuisloze personen
In samenwerking met het Antwerps Straatsyndicaat, een burgerinitiatief dat samen met dak- en thuisloze personen de belangen van straatbewoners behartigt, vormde ik een onderzoeksgroep voor een participatief actieonderzoek. Deze onderzoeksgroep telde dertien leden, waarvan de helft ervaringsdrager is. Binnen deze groep begeleidde ik de ontwikkeling van onderzoeksontwerp, de vragenlijst en de bevragingsmethodiek. Vervolgens trokken we er in duo’s op uit om dertien diepgaande interviews af te nemen bij personen die acuut dakloos zijn of in het verleden waren.
Deze methodiek vertrekt vanuit de overtuiging dat het binnen onderzoek belangrijk is om de doelgroep niet enkel onder de loep te nemen, maar ze ook te betrekken als volwaardige partner in het onderzoek.
Een thuis is meer dan onderdak
Wat maakt dan van een huis een ‘thuis’? Om de percepties van de respondenten te analyseren gebruiken we het theoretisch kader van Somerville, dat zeven dimensies onderscheidt:
- Onderdak: de fysieke bescherming tegen de elementen
- Haard: de warmte en gezelligheid die een huis biedt
- Hart: het emotionele aspect van wonen, geborgenheid
- Privacy: de macht hebben om grenzen te stellen in termen van bezit en territorium, waarbij je anderen hier ook van kan uitsluiten
- Wortels: een bron van identiteit en zingeving, waardoor iemand een gevoel heeft van ‘ontologische veiligheid’. Dit is een diep gevoel van orde, stabiliteit en continuïteit in het eigen bestaan en de wereld.
- Woonplaats: de minimale definitie van ‘thuis’, de plek waar men momenteel verblijft
- Paradijs: het ideaalbeeld waar alle dimensies samenkomen
Deze dimensies scheppen een beeld van wat een thuis vormt, maar hun tegenpolen vormen de karakteristieken van thuisloosheid. Dit kader toont dat dak- en thuisloosheid niet gewoon een gebrek is aan onderdak, maar veel verder gaat met een gevoel van onveiligheid op fysiek, fysiologisch, emotioneel, territoriaal, ontologisch, ruimtelijk en spiritueel niveau.
“Ik wil toch niets meer dan warm en droog. Waar en hoe is niet belangrijk.
Het enige wat wij wensen (…) is dat wij warm en droog zijn en dat wij een
normale nachtrust hebben.”
Uit het onderzoek blijkt dat de dimensies onderdak en privacy het zwaarst wegen. Emotionele aspecten zoals gezelligheid, of geborgenheid komen nauwelijks aan bod, mogelijks vanuit een soort overlevingsdenken.
Maar er is meer. Een diep gevoel van ontworteling vormt de rode draad binnen de dertien verhalen. Mensen voelen zich niet welkom in de stad en niet opgevangen of ondersteund door het systeem. Ze worden weggestuurd, hun tenten moeten ze afbreken en vaak moeten ze hun behoefte in het openbaar doen omwille van een gebrek aan publieke sanitaire voorzieningen. Deze ontworteling leidt bij sommigen zelfs tot een verlangen naar afgelegen woonvormen zoals een plek in de natuur, ver weg van een samenleving die hen voordien in de steek heeft gelaten.
Liever buiten dan in de opvang
Alle dertien respondenten hebben ervaring met niet-formeel erkende woonvormen zoals tenten, auto’s, kraakpanden en overnachten in de openbare ruimte. Een deel van hen verkiest dit zelfs boven de daklozenopvang. Toch zijn de alternatieve woonvormen allesbehalve ideaal: kou, regen, constante waakzaamheid en een gebrek aan publieke sanitaire voorzieningen. Dat respondenten een tent verkiezen boven de nachtopvang, ondanks de kou, is een strategische keuze. In de opvang ontbreekt volgens hen veiligheid, privacy en rust. Dit weegt voor hen zwaarder door dan een warm bed. Bovendien biedt de nachtopvang volgens hen onvoldoende zekerheid: er zijn te weinig bedden, waardoor ze de nachtopvang niet als een stabiele oplossing ervaren.
“Maar help ons, laat ons niet gaan!”
Zoals het bovenstaand citaat uitdrukt, is het van cruciaal belang dat het beleid en de samenleving dak- en thuisloze personen blijven ondersteunen in hun crisissituatie. Mijn onderzoek bevestigt dat dak- en thuisloosheid meer is dan een gebrek aan onderdak. Het is een multidimensionaal probleem dat een complexe aanpak vereist die verder reikt dan een investering in sociale woningen. Er moet ingezet worden op publieke toiletten, douches en lockers en op ruimtes waar dak- en thuisloze personen het recht hebben om te bestaan zonder weggejaagd te worden. Daarnaast zouden gebruikersruimtes in de stad handvaten kunnen bieden voor rust in de nachtopvang.
Ten slotte hoop ik dat dit onderzoek anderen aanzet om op participatief actieonderzoek in te zetten. Door de ervaringsdragers als volwaardige co-onderzoekers te betrekken, ontstond er een veilige sfeer waarin respondenten zich durfden openstellen. Dit verhoogde niet enkel de kwaliteit van de data maar bewees doorheen het hele proces zijn meerwaarde: onderzoek naar dak- en thuisloosheid waarbij de doelgroep betrokken wordt is waardevol en haalbaar.
Bibliografie vermeld in thesis. Bijkomende bron voor uitwerking artikel:
Van Der Schoot, J. (2021, 26 november). Herdenkingsviering voor overleden daklozen Mike en Wesley trekt veel volk: "Het is onbegrijpelijk dat permanente opvang voor mensen die op straat moeten slapen niet allang een feit is". HLN. https://www.hln.be/antwerpen/herdenkingsviering-voor-overleden-daklozen-mike-en-wesley-trekt-veel-volk-het-is-onbegrijpelijk-dat-permanente-opvang-voor-mensen-die-op-straat-moeten-slapen-niet-allang-een-feit-is~ab84a6ad
Bibliografie
Anastasiou, A., Drieskens, C., Aernouts, N., d'Auria, V., & Ryckewaert, M. (2026). Prefiguring the right to housing.
Right to the city approaches in alternative housing initiatives in Belgium. Housing Studies, 41(2), 467-
487. https://doi.org/10.1080/02673037.2025.2472790
Antwerps Straatsyndicaat vzw. (2025). Visie en missie. https://antwerpsstraatsyndicaat.be/artikel/visie-en-missie
Antwerps Straatsyndicaat vzw. (s.d.). Antwerps Straatsyndicaat. https://antwerpsstraatsyndicaat.be/
Belgisch Staatsblad. (2017). 18 OKTOBER 2017. - Wet betreffende het onrechtmatig binnendringen in, bezetten
van of verblijven in andermans goed (1)
https://www.ejustice.just.fgov.be/cgi/article.pl?language=nl&sum_date=2…-
06&lg_txt=n&caller=sum&s_editie=1&2017013896=2&numac_search=2017013896&view_numac=
Bretherton, J. (2017). Homelessness and Gender Reconsidered. European Journal of Homelessness.
Caritas Vlaanderen. (s.d.). 't Vlot. https://caritasvlaanderen.be/nl/t-vlot
Centra Algemeen Welzijnswerk. (z.d.). Alert - aanklampende woonbegeleiding.
https://www.cawpro.be/aanbod/alert-aanklampende-woonbegeleiding/
d'Hertoge, M., Degerickx, H., & Van Tittelboom, G. (2025). Maar wat vinden de
mensen in armoede nu zelf? In J. Coene, H. Degerickx, C. Dewilde, M. D'Hertoge, T. Ghys, B. Hubeau, S. Marchal,
R. Remmen, & H. Van Hootegem (Eds.), Armoede en ongelijkheid : jaarboek 2025. Acco Learn.
https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=b870615a-5c2d-3189-bc…
de Smalen, D., & Van den Broeck, K. (2025). Wonen in Vlaanderen anno 2023. https://steunpuntwonen.be/wp-
content/uploads/2025/05/WP01_Woonsurvey-2023_EIND.pdf
Deleu, H., & Schrooten, M. (2025). In the shadow of the welfare state: Pathways through homelessness and the
role of informal social work [Doctoral thesis, University of Antwerp]. Antwerp.
Díaz-Arévalo, J. M. (2022). In search of the ontology of participation in Participatory Action Research: Orlando
Fals-Borda’s Participatory Turn, 1977–1980. Action Research, 20(4), 343-362.
https://doi.org/10.1177/14767503221103571
European Commission. (2021). European platform to combat homelessness is launched
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_3044
European Commission: Directorate-General for Employment, S. A., & Inclusion. (2024). The impact of housing
subsidies on tenants’ housing affordability. Publications Office of the European Union.
https://doi.org/doi/10.2767/026892
FEANTSA. (2005). ETHOS Light: European Typology of Homelessness and Housing Exclusion. In FEANTSA (Ed.).
FEANTSA. (2025). Flanders fails on housing: European Committee issues damning verdict
https://www.feantsa.org/resources/collective-complaint-feantsa-v-belgiu…
Goubin, S., & Heylen, K. (2023). Vinden dak-en thuislozen de weg naar sociale huisvesting in België? Een
verkennende studie.
Gowan, T. (2010). Hobos, Hustlers, and Backsliders: Homeless in San Francisco.
https://doi.org/10.5749/minnesota/9780816648696.001.0001
Hawkins, K. A. (2015). The complexities of participatory action research and the problems of power, identity and
influence. Educational Action Research, 23(4), 464-478.
https://doi.org/10.1080/09650792.2015.1013046
Hermans, K., Wagener, M., Demaerschalk, E., De Moor, N., & Mertens, N. (2024). Tellingen Dak- en thuisloosheid.
Globaal rapport 2023 ( 3964). Koning Boudewijnstichting.
Heron, J., & Reason, P. (2006). The Practice of Co-operatieve Inquiry: Research 'With' rather than 'On' People. In
P. Reason & H. Bradbury (Eds.), The Handbook of Action Research (pp. 144–154). Sage.
Kindon, S. L., Pain, R., & Kesby, M. (2007). Introduction: Connecting people, participation and place. In S. L.
Kindon, R. Pain, & M. Kesby (Eds.), Participatory action research approaches and methods: connecting
people, participation and place (pp. 1-6). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203933671
Lescrauwaet, D. (2014). Wat is thuisloosheid? Definities, benaderingen en mythes. In D. Lescrauwaet, B. Cools, H.
Blow, & L. Serrien (Eds.), Een thuis voor meer dan een dag. Mythes, feiten en verhalen over thuisloosheid.
LannooCampus. https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=7d05b28e-e202-31d1-be…-
3a88ade7c7c0
Maeseele, T., Bouverne-De Bie, M., & Roets, G. (2014). Between Institutional Inclusion and Invisibility? The Case
of Flemish Homelessness Care. Australian Social Work, 67(4), 537-550.
https://doi.org/10.1080/0312407X.2014.931978
Mathys, E., Van Steenlandt, A., Raeymaeckers, P., & Driessens, K. (2021). Sociale impactmeting : een
evaluatieonderzoek naar werkzame principes van woonbegeleidingsdiensten in Antwerpen. In:
Universiteit Antwerpen.
McNaughton, C. (2008). Transitions Through Homelessness: Lives on the Edge.
https://doi.org/10.1057/9780230227347
Morris, T. (2006). Social work research methods four alternative paradigms. Sage.
https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=995e6394-b09b-33f2-8b…
Mortelmans, D. (2020). Handboek kwalitatieve onderzoeksmethoden (3e uitg. ed.). Acco.
http://lib.ugent.be/catalog/rug01:002971562
O'Sullivan, E. (2020). Reimagining homelessness : for policy and practice (1st ed.). Policy Press.
https://doi.org/10.56687/9781447353546
O’Connor, D., Sakamoto, M., Phinney, A., Chaudhury, H., & Mann, J. (2023). Participatory action research: An
exploration from a Freirean perspective of research involving people with dementia. International
Journal of Geriatric Psychiatry, 38(8), e5985. https://doi.org/https://doi.org/10.1002/gps.5985
Pannecoucke, I., & De Decker, P. (2014). Housing First: een alternatief voor de woonladder?
https://archief.steunpuntwonen.be/Documenten_2012-
2015/Onderzoek_Werkpakketten/WP3_Housing_first-eind.pdf
POD Maatschappelijke Integratie. (z.d.). Daklozen en installatiepremies. https://www.mi-is.be/nl/daklozen-en-
installatiepremies
Reeve, K., & Batty, E. (2011). The hidden truth about homelessness. Crisis.
Somerville, P. (2009). Homelessness and the Meaning of Home: Rooflessness or Rootlessness? International
Journal of Urban and Regional Research, 16, 529-539. https://doi.org/10.1111/j.1468-
2427.1992.tb00194.x
Somerville, P. (2013). Understanding Homelessness. HOUSING THEORY & SOCIETY, 30(4), 384-415.
https://doi.org/10.1080/14036096.2012.756096
St Mungo's. (2018). On my own two feet: Why do some people return to rough housing after time off the streets?
https://www.mungos.org/wp-content/uploads/2023/10/On-my-Own-Two-Feet.pdf
Stad Antwerpen. (2024). Stad in cijfers: Huursubsidie
https://stadincijfers.antwerpen.be/viewer?workspace_guid=2ce0f1dd-b1d6-…
Stad Antwerpen. (2025). Rapport Wonen en woonomgeving. https://stadincijfers.antwerpen.be/mosaic/rapport-
wonen-en-woonomgeving/context--bevolking
Stad Antwerpen. (z.d.-a). Daginloopcentra. https://www.antwerpen.be/info/daginloopcentra
Stad Antwerpen. (z.d.-b). Nachtopvangcentra voor daklozen.
https://www.antwerpen.be/product/nachtopvangcentra-voor-daklozen
Stadler, S. L., & Collins, D. (2023). Assessing Housing First programs from a right to housing perspective. Housing
Studies, 38(9), 1719-1739. https://doi.org/10.1080/02673037.2021.1982873
Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting. (2011). Alternatieve
woonvormen: meer dan een huis, een thuis (Strijd tegen armoede. Een bijdrage aan politiek debat en
politieke actie, Issue. https://armoedebestrijding.be/publications/verslag6/volledigverslag.pdf
Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting. (2018). Cahier rechtspraak
n°1: Het referentieadres bij een OCMW: Onderzoek van de rechtspraak van arbeidshoven en -
rechtbanken in de periode 2016-2017. In. Brussel.
Teppers, E., Van den Broeck, K., Vermeir, D., & Winters, S. (2021). Begeleiding van sociale huurders. Onderzoek
naar de nood aan en de aanwezigheid van begeleiding in de Vlaamse sociale huisvesting. Steunpunt
Wonen; Leuven.
The Housing Solutions Platform. (2019). 50 Out-of-the-Box Housing Solutions to Homelessness & Housing
Exclusion. https://www.housing-solutions-platform.org/hspxpert?utm_campaign=c6484a…-
8b86-cf07f8ea8fd4&utm_source=so
Tsemberis, S. (2010). Housing First: The Pathways Model to End Homelessness for People with Mental Health and
Substance Use Disorders. Hazelden.
Tummers, L. (2016). The re-emergence of self-managed co-housing in Europe: A critical review of co-housing
research. Urban Studies, 53(10), 2023-2040. https://doi.org/10.1177/0042098015586696
Van Gucht, J., Deleu, H., Cools, P., & Raeymaeckers, P. (2023). KADANS Wonen: Balanceren tussen zorg, discipline
& het versterken van bewoners.
Vandekeybus, B. (2024, 04 april 2024). Antwerps woonzorgcentrum ingericht als nachtopvang voor daklozen:
"Niemand moet buiten slapen". VRT NWS. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2024/01/18/daklozen-
overnachten-in-deel-van-antwerps-woonzorgcentrum/
Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten. (2024). Leefloon. https://www.vvsg.be/kennis/databank/leefloon
Vlaamse Overheid. (z.d.). Referentieadres. https://www.vlaanderen.be/referentieadres
Woonhaven. (2024). Statistische gegevens. https://woonhaven.be/uploads/2025/05/WH_statistische-gegevens-
2024.pdf
