Zorg voor patiënten vraagt ook zorg voor de hulpverlener
Op een psychiatrische crisisdienst kunnen hulpverleners pas de nodige zorgen geven wanneer ze ook op elkaar en op hun organisatie kunnen rekenen. Dat blijkt uit het onderzoek waarbij alle Belgische High and Intensive Care afdelingen bevraagd werden, en er ingezoomd werd op één specifieke organisatie. De meeste medewerkers vertonen geen verhoogd risico op burn-out, maar hun verhalen tonen wel hoe sterk personeelsbezetting, teamsteun en erkenning doorwegen in de dagelijkse praktijk.
Wie in een acute psychiatrische crisis verkeert, kan vrijwillig of gedwongen terechtkomen op High and Intensive Care afdeling, kortweg HIC. Hulpverleners bieden er intensieve zorg aan mensen die het psychisch zeer moeilijk hebben en daarbij vaak een gevaar vormen voor zichzelf of anderen. De hulpverleners bouwen een vertrouwensband op, helpen mensen op een van de moeilijkste momenten van hun leven. Tegelijk krijgen ze te maken met agressie, emotioneel zware gebeurtenissen en een hoge opnamedruk.
Hoe gaat het met de mensen die deze zorg dag en nacht mogelijk maken? Die vraag vormde het vertrekpunt van deze masterproef, waarin het welzijn van medewerkers die in shiften werken op zo’n Belgische HIC-afdeling in kaart werd gebracht.
De meeste medewerkers scoren goed, maar lang niet iedereen
In een eerste deel van het onderzoek vulden 169 hulpverleners een vragenlijst over burn-out klachten in. Bijna 9 op 10 hadden volgens de score geen verhoogd risico op burn-out. Toch verdient ook de rest aandacht: veertien deelnemers vielen in de risicogroep, waarvan zes in de categorie met een zeer hoog risico.
Er werd gezocht naar verschillen tussen groepen hulpverleners: leeftijd, geslacht, functie, diploma en uurrooster hingen in deze bevraging niet samen met duidelijke verschillen in burn-outrisico. Er was wel een zwak verband tussen meer jaren ervaring op een HIC-afdeling en mentale distantie, het psychologisch afstand nemen van het werk.
De vragenlijst gaf daarmee geen eenvoudig antwoord op de vraag wie extra kwetsbaar is. Om beter te begrijpen wat het werk met hulpverleners doet, werden op de HIC-afdeling van het Psychiatrisch Centrum Gent-Sleidinge vijf hulpverleners en drie leidinggevenden geïnterviewd. Ook de beschikbare documenten over het welzijnsbeleid werden onderzocht.
“Het team, 100%”
Toen een hulpverlener gevraagd werd wat het welzijn bevordert, kwam het antwoord zeer snel: “Het team, 100%”.
Collega’s blijken een belangrijke bron van steun. Na een moeilijke gebeurtenis helpt het om samen te kunnen praten, vragen te stellen en zorgen uit te spreken. Maar op die steun kunnen rekenen vraagt voldoende hulpverleners op de afdeling. Zo vertelden ze dat ziekteverzuim en personeelsverloop soms tot een minimale bezetting leiden, wat volgens hen de werkdruk verhoogt en het gevoel van veiligheid in het gedrang brengt.
Ook voorspelbaarheid speelt mee. Wie regelmatig gevraagd wordt om van shift te wisselen of moeilijk verlof kan inplannen, neemt die onzekerheid mee naar huis. Het welzijn van de hulpverleners hangt dus eveneens samen met heel gewone vragen: met wie sta ik straks op de afdeling? Wanneer ben ik thuis?
Gehoord worden maakt verschil
De onderzochte organisatie biedt verschillende vormen van ondersteuning aan. Medewerkers kennen die doorgaans, maar vertelden dat ze bij moeilijkheden eerst naar collega’s of hun directe leidinggevende stappen. Voor hen zit steun vaak in de dagelijkse samenwerking en in de reactie op een ingrijpende gebeurtenis. Ook hier zit het in kleine dingen. Zo gaf een telefoontje van een leidinggevende na een ernstig incident een geïnterviewde hulpverlener het gevoel gehoord te worden. Zo’n telefoontjes, of andere vormen van erkenning, gebeuren niet altijd. Zo gaf een deel van de geïnterviewden aan zichtbare betrokkenheid te missen. Erkenning hoeft volgens hen in de eerste plaats niet financieel te zijn: oprechte aandacht en serieus genomen worden maken verschil, eerder dan een extra loon.
De gesprekken lieten daarnaast zien dat medewerkers en leidinggevenden niet altijd hetzelfde bedoelen wanneer ze over welzijn spreken. Leidinggevenden verwezen vaker naar bestaande initiatieven en procedures. Medewerkers legden meer nadruk op bezetting, samenwerking, een gedeelde visie op zorg en betrokkenheid na incidenten.
Ga het gesprek aan
Het onderzoek bewijst niet dat een verandering in personeelsbezetting of leiderschap burn-outklachten zal verminderen. De vragenlijst was een momentopname en de gesprekken vonden plaats binnen één organisatie. Toch maken ze duidelijk welke zaken de hulpverleners zelf belangrijk vinden.
Het is belangrijk dat leidinggevenden en medewerkers formeel in gesprek gaan. Dat kan door het organiseren van zogenaamde ‘functioneringsgesprekken’. Hier kan de leidinggevende vragen naar waar steun nodig is, waar moeilijkheden ervaren worden en of iedereen nog wel dezelfde visie heeft. Zo kan het welzijnsbeleid op maat van de hulpverlener aangepast worden en kan de drempel tot het gebruik ervan verkleind worden.
Zorgen voor mensen in een psychiatrische crisis vraagt veel van hulpverleners. In de gesprekken vertelden zij wat hen helpt: een team waarop ze kunnen rekenen, duidelijkheid over het werk en leidinggevenden die een luisterend oor bieden. Wie wil dat deze hulpverleners er ook tijdens een volgende crisis kunnen staan, vraagt vandaag nog hoe het met hen gaat. Want waar kunnen mensen die door een psychische crisis tijdelijk niet zelfstandig kunnen functioneren anders terecht, als er niemand meer is om hen op te vangen?
Bibliografie
Bakker, A. B., & Demerouti, E. (2007). The Job Demands‐Resources model: state of the art. Journal of Managerial Psychology, 22(3), 309–328. https://doi.org/10.1108/02683940710733115
Berwick, D. M., Nolan, T. W., & Whittington, J. (2008). The triple aim: care, health, and cost. Health affairs (Project Hope), 27(3), 759–769. https://doi.org/10.1377/hlthaff.27.3.759
Bodenheimer, T., & Sinsky, C. (2014). From triple to quadruple aim: care of the patient requires care of the provider. Annals of family medicine, 12(6), 573–576. https://doi.org/10.1370/afm.1713
Braun, V., & Clarke, V. (2008). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Claes, S. (2025). Towards a Happy Nation: Determinants of Subjective Well-being and the Potential of Digital Interventions Universiteit Gent].
Dall'Ora, C., Ball, J., Reinius, M., & Griffiths, P. (2020). Burnout in nursing: a theoretical review. Hum Resour Health,18(1), 41. https://doi.org/10.1186/s12960-020-00469-9
Diener, E. (1984). Subjective well-being. Psychological Bulletin, 95(3), 542–575. https://doi.org/10.1037/0033-2909.95.3.542
Edmondson, A. (1999). Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams. Administrative Science Quarterly,44(2), 350–383. https://doi.org/10.2307/2666999
Federale Overheidsdienst Justitie. (2026). Bescherming van personen met een psychiatrische aandoening. Retrieved 25 juli 2026 from https://justitie.belgium.be/nl/themas/personen_en_gezinnen/bescherming_van_personen_met_een_psychiatrische_aandoening
Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, V. v. d. V. e. L. (2010). Psy107. Gids naar een betere geestelijke gezondheidszorg door de realisatie van zorgcircuits en zorgnetwerken. Brussel
Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, V. v. d. V. e. L. (2011). Artikel 107 van de wet op de ziekenhuizen: Taskforce 06-06-2011. Brussel: FOD Volksgezondheid Retrieved from https://overlegorganen.gezondheid.belgie.be/sites/default/files/documents/interministeriele_conferentie_volksgezondheid/2011_06_06_-_article_107.pdf
Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, A. e. S. O. (2024). Codex over het welzijn op het werk. Brussel: Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg Retrieved from https://werk.belgie.be/sites/default/files/content/documents/Welzijn%20op%20het%20werk/Regelgeving/Codex_over_het_welzijn_op_het_werk.pdf
Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, A. e. S. O. (z.d.). Welzijn op het werk. Retrieved 5 maart 2026 from https://werk.belgie.be/nl/themas/welzijn-op-het-werk#:~:text=Meer%20toelichtingen-,Definitie,verfraaiing%20van%20de%20werkplaatsen.
FOD Volksgezondheid, V. v. d. V. e. L. (2025). Gedwongen verblijven in PZ en PAAZ.
IBM Corporation. (2024). IBM SPSS Statistics. In (Version 31.0) IBM Corporation.
Lopez-Lopez, I. M., Gomez-Urquiza, J. L., Canadas, G. R., De la Fuente, E. I., Albendin-Garcia, L., & Canadas-De la Fuente, G. A. (2019). Prevalence of burnout in mental health nurses and related factors: a systematic review and meta-analysis. International journal of mental health nursing, 28(5), 1032–1041. https://doi.org/10.1111/inm.12606
Maslach, C., & Jackson, S. E. (1980). The measurement of experienced burnout. Journal of Organizational Behavior,2(2), 99–113. https://doi.org/10.1002/job.4030020205
McHugh, M. D., Kutney-Lee, A., Cimiotti, J. P., Sloane, D. M., & Aiken, L. H. (2011). Nurses' widespread job dissatisfaction, burnout, and frustration with health benefits signal problems for patient care. Health affairs (Project Hope), 30(2), 202–210. https://doi.org/10.1377/hlthaff.2010.0100
Montano, D., Reeske, A., Franke, F., & Hüffmeier, J. (2016). Leadership, followers' mental health and job performance in organizations: A comprehensive meta‐analysis from an occupational health perspective. Journal of Organizational Behavior, 38(3), 327–350. https://doi.org/10.1002/job.2124
Nelson, T., Johnson, S., & Bebbington, P. (2009). Satisfaction and burnout among staff of crisis resolution, assertive outreach and community mental health teams. A multicentre cross sectional survey. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol, 44(7), 541–549. https://doi.org/10.1007/s00127-008-0480-4
Nundy, S., Cooper, L. A., & Mate, K. S. (2022). The Quintuple Aim for Health Care Improvement: A New Imperative to Advance Health Equity. JAMA, 327(6), 521–522. https://doi.org/10.1001/jama.2021.25181
O'Connor, K., Muller Neff, D., & Pitman, S. (2018). Burnout in mental health professionals: A systematic review and meta-analysis of prevalence and determinants. Eur Psychiatry, 53, 74–99. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.06.003
OECD. (2025). OECD Guidelines on Measuring Subjective Well-being (2025 Update).
Peeters, G. (2023). Nieuwe stappen vooruit na 12 jaar hervorming in de geestelijke gezondheidszorg. Zorgnet-Icuro. Retrieved 10/11/2025 from https://www.zorgneticuro.be/…/20230315_ge%C3%AFntegreerde%20zorg%20in%20ecosystemen_GGZ%20(1).pdf
Schaufeli, W. B. (2023). Burnout: A Critical Overview. In Organizational Stress and Well-being (pp. 214–259). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009268332.012
Schaufeli, W. B., De Witte, H., & Desart, S. (2020). Handleiding Burnout Assessment Tool (BAT) - Versie 2.0.
Schaufeli, W. B., De Witte, H., & Desart, S. (2024). Burnout Assessment tool. https://burnoutassessmenttool.be
Schaufeli, W. B., Desart, S., & De Witte, H. (2020). Burnout Assessment Tool (BAT)-Development, Validity, and Reliability. International journal of environmental research and public health, 17(24).https://doi.org/10.3390/ijerph17249495
Schaufeli, W. B., & Van Dierendonck, D. (2000). UBOS: Utrechtse Burnout Schaal - Handleiding. Swets & Zeitlinger.
Simons, G., & Baldwin, D. S. (2021). A critical review of the definition of 'wellbeing' for doctors and their patients in a post Covid-19 era. The International journal of social psychiatry, 67(8), 984–991. https://doi.org/10.1177/00207640211032259
Skakon, J., Nielsen, K., Borg, V., & Guzman, J. (2010). Are leaders' well-being, behaviours and style associated with the affective well-being of their employees? A systematic review of three decades of research. Work & Stress, 24(2), 107–139. https://doi.org/10.1080/02678373.2010.495262
Slatten, T., Mutonyi, B. R., & Lien, G. (2021). Does organizational vision really matter? An empirical examination of factors related to organizational vision integration among hospital employees. BMC Health Serv Res, 21(1), 483. https://doi.org/10.1186/s12913-021-06503-3
Twisk, J. W. R. (2016). Inleiding in de toegepaste biostatistiek. https://doi.org/10.1007/978-90-368-1534-5
van Mierlo, T., Bovenberg, F., Voskes, Y., & Mulder, N. (2022). Werkboek HIC - High en intensive care in de psychiatrie. Boom Uitgevers.
VERBI Software. (2025). MAXQDA (Version 26). In (Version 26.0.0) VERBI Software.
Verschuren, C. M., Nauta, A. P., Bastiaanssen, M. H. H., Terluin, B., Vendrig, A. A., Verbraak, P. J. P. M., Flikweert, S., Vriezen, J. A., van Zanten-Przybysz, I., & Loo, M. A. J. M. (2011). Richtlijn één lijn in de eerste lijn bij overspanning en burnout: multidisciplinaire richtlijn overspanning en burn-out voor eerstelijns professionals.
Vinkers, C. (2025). Burn-out: ziekte, symptoom of maatschappelijk construct? Tijdschrift voor Psychiatrie, 67(8), 468–472.
Werkgroep Intensiviëring van de residentiële zorg. (2023a). Handleiding HIC-monitor.
Werkgroep Intensiviëring van de residentiële zorg. (2023b). HIC-monitor (Belgische Versie).
Willems, R., Catthoor, K., Cools, O., Morrens, M., Snoeck, P., Tecco, J., & Dom, G. (2025). Mental health services in Belgium. International review of psychiatry (Abingdon, England), 37(3-4), 229–241. https://doi.org/10.1080/09540261.2024.2386052
World Health Organization. (2025). The International Classification of Diseases - 11. https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#129180281
Zorgnet-Icuro vzw. (2026). 2025 toont een lichte daling van het aantal personen onder beschermende observatiemaatregel. Retrieved 25 juli 2026 from https://www.zorgneticuro.be/nieuws/2025-toont-een-lichte-daling-van-het-aantal-personen-onder-beschermende-observatiemaatregel
