Tussen-termen in ecofeministische film- en architectuurtheorie
Film en architectuur lijken op het eerste gezicht weinig met elkaar gemeen te hebben. Dat merkte ik duidelijk toen ik na een studie ingenieur-architect koos om nog een master te volgen in de Filmstudies en Visuele Cultuur. Het ene vak werkt met bewegende beelden, terwijl het andere bestaat uit fysieke ruimtes en materialen. Toch hebben ze wel degelijk iets fundamenteels gemeen: beide bepalen namelijk hoe we naar de wereld kijken. Wat gebeurt er wanneer hun theorieën bepaalde gewoonten doorbreken en bewust van plaats wisselen?
Die vraag vormde het vertrekpunt voor mijn masterproef Tussen-termen. Ik onderzocht wat er kan gebeuren wanneer filmtheorie en architectuurtheorie niet per se als twee afzonderlijke kennisdomeinen worden behandeld, maar wel worden ingezet als manieren van denken die elkaar kunnen beïnvloeden.
Theoretische kruisbestuiving
Theorieën reizen trouwens voortdurend tussen disciplines. Een begrip uit de literatuurwetenschap duikt plots op in de architectuurtheorie, terwijl een tekst over architectuur ook een belangrijke rol kan spelen in filmstudies. Roland Barthes’ beroemde idee van ‘de dood van de auteur’ werd bijvoorbeeld snel door architectuurtheoretici opgepikt. Walter Benjamins analyse van het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid wordt dan weer veelvuldig gebruikt in filmtheorie, hoewel zijn denken ook sterk verbonden is met architectuur en stedenbouw.
Maar meestal gebeurt zo’n overdracht eerder natuurlijk of zelfs toevallig. Ik vroeg me af wat er zou gebeuren als je die beweging bewust organiseert. Wat verandert er wanneer een concept niet alleen wordt geciteerd uit een andere discipline, maar we er daadwerkelijk mee aan de slag gaan in de praktijk?
Om die vraag te onderzoeken en het behapbaar te houden, koos ik voor het kader van het ecofeminisme. Dat klinkt misschien als een verrassende combinatie met film en architectuur, maar het is juist een bruikbare verbindende theorie. Ecofeministische denkers bestuderen onder meer hoe mensen, lichamen, materialen en omgevingen met elkaar verbonden zijn, en hoe die relaties samenhangen met macht. De mens staat daarbij niet los van zijn omgeving, maar maakt er expliciet en absoluut deel van uit.
De matrix
Ik selecteerde zes theoretici: de architectuurtheoretici Bryony Roberts, Dolores Hayden en Hélène Frichot, en de filmtheoretici Jennifer Fay, Stacy Alaimo en Salma Monani. Vervolgens plaatste ik hen in een matrix waarin iedere architectuurtheoreticus werd gekoppeld aan iedere filmtheoreticus. Zo ontstonden negen combinaties, die ik verder uitwerkte in korte essays.
Het doel was niet om te bewijzen dat film en architectuur eigenlijk meer op elkaar lijken dan we zouden denken. Integendeel! Het ging er net om dat de verschillen tussen beide disciplines interessant zijn en als epistemologische instrumenten kunnen dienen. Wanneer een idee of concept uit zijn vertrouwde context wordt gehaald, worden soms aannames zichtbaar die normaal onopgemerkt blijven.
Dat werd bijvoorbeeld duidelijk in de combinatie van Dolores Hayden en Jennifer Fay. Hayden onderzoekt hoe architectuur en steden herinneringen aan bepaalde groepen kunnen bewaren of uitwissen. Fay kijkt vanuit de filmtheorie naar de manier waarop film landschappen, plaatsen en hun verborgen geschiedenissen zichtbaar kan maken. Samen leiden die ideeën tot een andere manier van kijken naar de gebouwde omgeving: als een soort archief waarin niet alleen zichtbaar is wat bewaard is gebleven, maar ook wat bewust of onbewust werd uitgewist.
Op die manier ontstaat uit de confrontatie van twee theorieën iets wat in geen van beide disciplines volledig aanwezig was. Film wordt een manier om anders naar architectuur te kijken, en architectuur wordt op haar beurt een manier om anders over film na te denken.
Een manier van verantwoorde beslissingen nemen
Dat is in se de belangrijkste uitkomst van mijn onderzoek. Kennisoverdracht tussen disciplines hoeft geen eenvoudige vertaling te zijn waarbij een concept van de ene naar de andere discipline wordt gekopieerd. Interessanter is wat er gebeurt wanneer een concept tijdelijk wordt losgemaakt uit zijn oorspronkelijke context of wanneer het wordt vermenigvuldigd met een concept uit een andere context. Daardoor kan het bijdragen aan de praktijk van beide disciplines.
Ook het ecofeminisme krijgt hierdoor een meer praktische betekenis. Mijn masterproef heeft nooit de bedoeling gehad recepten te leveren voor een ecofeministische bouwpraktijk of film. Wel stelt het andere vragen: Wie wordt betrokken bij een ontwerp? Wiens werk blijft onzichtbaar? Welke materialen en grondstoffen werden gebruikt? Wie krijgt een plek in welke ruimte? En wat blijft buiten beeld wanneer we naar een scène of landschap kijken?
Daarmee verschuift de aandacht van het eindproduct naar de manier waarop beslissingen worden genomen. Het wordt zo extra belangrijk hóé we bepalen wat en voor wíé we bouwen of filmen, eerder dan enkel te focussen op wát we bouwen of filmen.
Productief grenzen overschrijden
Mijn nieuwsgierigheid begon met de eenvoudige vaststelling dat theorie zich nooit helemaal aan disciplinaire grenzen houdt. Nu blijkt duidelijk dat het heel productief kan zijn om die grenzen dan ook niet altijd te respecteren. In plaats van te wachten tot ideeën toevallig van het ene vakgebied naar het andere reizen, kunnen we die beweging ook bewust opzoeken.
Bibliografie
Aiken, A., Roberts, B. (2023, maart). Feminist spatial practices, part 1. E-flux Architecture.
Alaimo, S. (2010). Bodily natures: Science, environment, and the material self. Indiana University Press.
Alaimo, S. (2016). Exposed: Environmental politics and pleasures in posthuman times. University of Minnesota Press.
Aging and Disability Business Institute. (z.d.). What is a community care hub? Center of Excellence to Align Health and Social Care.
Baer, N. (2018). Cinema and the Anthropocene: A conversation with Jennifer Fay. Film Quarterly, 71(4), 80–86. https://doi.org/10.1525/FQ.2018.71.4.80
Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Duke University Press.
Barthes, R. (1977). The death of the author. In S. Heath (Ed. & Trans.), Image, music, text (p. 142–148). Hill and Wang. (Origineel werk gepubliceerd in 1967)
Benjamin, W. (2008). The work of art in the age of its technological reproducibility, and other writings on media (M. W. Jennings, B. Doherty, & T. Y. Levin, Eds.; E. F. N. Jephcott, Trans.). Belknap Press of Harvard University Press. (Origineel werk gepubliceerd in 1935–1936)
Bhat, G. H., Anas, M., & Khan, S. (2024). Ecofeminist dynamics in the movie Sherni. Ecofeminism and Climate Change, 5(1), 24–27.
Braidotti, R. (2013). The posthuman. Polity Press.
Braidotti, R. (2022). Posthuman feminism. Polity Press.
Brereton, P. (2003). Hollywood utopia: Ecology in contemporary American cinema. Intellect.
Colomina, B. (1992). Sexuality & space. Princeton Architectural Press.
Colomina, B. (1994). Privacy and publicity: Modern architecture as mass media. MIT Press.
Colomina, B. (2006). Domesticity at war. MIT Press.
Colomina, B. (2019). X-ray architecture. Lars Müller Publishers.
De Groof, M. (2021, 13 mei). Review: Kapita (2021), dir. Petna Ndaliko Katondolo. Ultra Dogme. https://www.ultradogme.com/
Deleuze, G. (1986). Cinema 1: The movement-image (H. Tomlinson & B. Habberjam, Trans.). University of Minnesota Press.
Deleuze, G. (1989). Cinema 2: The time-image (H. Tomlinson & R. Galeta, Trans.). University of Minnesota Press.
DeSilvey, C. (2017). Curated decay: Heritage beyond saving. University of Minnesota Press.
Eaubonne, F. d’. (1974). Le féminisme ou la mort. P. Horay.
Fay, J. (2014). Buster Keaton’s climate change. Modernism/modernity, 21(1). https://doi.org/10.1353/mod.2014.0006
Fay, J. (2018). Inhospitable world: Cinema in the time of the Anthropocene. Oxford University Press.
Frichot, H. (2016). How to make yourself a feminist design power tool. AADR Art Architecture Design Research.
Frichot, H. (2018). Creative ecologies: Theorizing the practice of architecture. Bloomsbury Visual Arts.
Frichot, H. (2025, 10 maart). Ecofeminist housekeeping: Architecture and the household of nature. The Architectural Review.
Frichot, H., Gabrielsson, C., & Runting, H. (Eds.). (2018). Architecture and feminisms: Ecologies, economies, technologies. Routledge.
Graham, B., Ashworth, G. J., & Tunbridge, J. E. (2016). A geography of heritage: Power, culture and economy. Routledge.
Guattari, F. (2000). The three ecologies (I. Pindar & P. Sutton, Trans.). Athlone Press.
Haraway, D. J. (1988). Situated knowledges: The science question in feminism and the privilege of partial perspective. Feminist Studies, 14(3), 575–599.
Haraway, D. J. (2016). Staying with the trouble: Making kin in the Chthulucene. Duke University Press.
Harcourt, W., Bauhardt, C., & Elmhirst, R. (2023). Ecofeminism and feminist political ecology. In Routledge handbook of gender and environment (p. 15–30). Routledge.
Harkema, L., Brown, L., & Roberts, B. (2024). Spatializing reproductive justice. In ACSA 112th Annual Meeting: Disrupters on the Edge (p. 316–324). ACSA.
Hayden, D. (1981). The grand domestic revolution: A history of feminist designs for American homes, neighborhoods, and cities. MIT Press.
Hayden, D. (1995). The power of place: Urban landscapes as public history. MIT Press.
Hill, J. (2003). Actions of architecture: Architects and creative users. Routledge.
Horton, S. M. (2022, 13 februari). We enter an era of irreversible human impact – Anthropocene: The Human Epoch. Lampoon Magazine. https://lampoonmagazine.com/anthropocene-human-epoch/
Ingold, T. (2000). The perception of the environment: Essays on livelihood, dwelling and skill. Psychology Press.
Ivakhiv, A. J. (2013). Ecologies of the moving image: Cinema, affect, nature. Wilfrid Laurier University Press.
Latour, B. (2004). Politics of nature: How to bring the sciences into democracy (C. Porter, Trans.). Harvard University Press.
MacCormack, P. (2012). Posthuman ethics: Embodiment and cultural theory. Ashgate.
MacCormack, P. (2020). The ahuman manifesto: Activism for the end of the Anthropocene. Bloomsbury Academic.
Massey, D. (2005). For space. SAGE Publications.
Mbembe, A. (2019). Necropolitics. Duke University Press.
Merchant, C. (1983). The death of nature: Women, ecology, and the scientific revolution. Harper & Row.
Merchant, C. (2005). Radical ecology: The search for a livable world (2nd ed.). Routledge.
Merchant, C. (2013). Reinventing Eden: The fate of nature in Western culture (2nd ed.). Routledge.
Mies, M., & Shiva, V. (2014). Ecofeminism. Zed Books.
Monani, S. (2022). Ecocinema studies’ multiverse: Hollywood, Indigenous cinema, and more. Resilience: A Journal of the Environmental Humanities, 10(1–2), 58–68. https://doi.org/10.1353/res.2022.a904103
Rendell, J. (2006). Art and architecture: A place between. I.B. Tauris.
Rendell, J., Hill, J., Fraser, M., & Dorrian, M. (Eds.). (2007). Critical architecture. Routledge.
Rich, B. R. (1976). Jeanne Dielman: Renaming the domestic. Jump Cut: A Review of Contemporary Media, (12–13), 25–28.
Roberts, B. (2020). Expanding modes of practice. Log, (48), 9–15. https://www.jstor.org/stable/10.2307/26909914
Roberts, B., & Aiken, A. (2023, maart). Feminist spatial practices, part 1. E-flux Architecture. https://www.e-flux.com/architecture/
Rust, S., Monani, S., & Cubitt, S. (Eds.). (2013). Ecocinema theory and practice. Routledge.
Rust, S., Monani, S., & Cubitt, S. (Eds.). (2023). Ecocinema theory and practice 2. Routledge.
Sassen, S. (2014). Expulsions: Brutality and complexity in the global economy. Harvard University Press.
Schalk, M., Kristiansson, T., & Mazé, R. (Eds.). (2016). Feminist futures of spatial practice: Materialism, activism, dialogues, pedagogies, projections. ArkDes.
Serres, M. (1995). The natural contract (E. MacArthur & W. Paulson, Trans.). University of Michigan Press.
Shiva, V. (1988). Staying alive: Women, ecology and development. Zed Books.
Shiva, V. (2015). Earth democracy: Justice, sustainability, and peace. South End Press.
Smith, L. (2006). Uses of heritage. Routledge.
Stengers, I. (2015). In catastrophic times: Resisting the coming barbarism (A. Goffey, Trans.). Open Humanities Press.
Warren, K. J. (2000). Ecofeminist philosophy: A Western perspective on what it is and why it matters. Rowman & Littlefield.
Willoquet-Maricondi, P. (Ed.). (2010). Framing the world: Explorations in ecocriticism and film. University of Virginia Press.
