“Van die edele hertoginne Johanne”, een middeleeuwse vorstin met macht?
Hertogin Johanna van Brabant (1322–1406) staat in de geschiedschrijving bekend als een vrome, politiek onbeduidende vrouw in de schaduw van haar echtgenoot Wenceslas. Een systematische lezing van de hertogelijke rekeningen en oorkonden uit 1376–1380 weerlegt dat beeld. Johanna was een actieve medebestuurder, die met Wenceslas een complementair co-bestuur voerde.
Westminster, 16 juni 1380. De Engelse koning Richard II laat een brief opstellen voor het Brabantse hof. Hij stuurt drie gezanten naar Duitsland, zijn kamerheer Simon de Burleigh, zijn secretaris Robert de Braybrook en ridder Bernard van Zecles, en vraagt voor hen een vrijgeleide. Opvallend is aan wie hij schrijft: niet aan hertog Wenceslas, maar aan hertogin Johanna. Een buitenlandse vorst beschouwde haar blijkbaar als het aanspreekpunt voor een zaak die het hele hertogdom aanging. Toeval was dat niet. Al in juli 1377 had Johanna persoonlijk een bode uit Engeland laten uitbetalen. De brief past in een patroon dat de historiografie lange tijd niet heeft willen zien: een assertieve hertogin die wel degelijk inspraak had in haar eigen erfdomein.
"Middelmatig politiek begaafd"
Johanna was de oudste dochter van hertog Jan III. Toen haar drie broers jong stierven, viel het hertogdom Brabant in 1355 haar toe. Aangezien ze toen al getrouwd was met Wenceslas van Luxemburg, werd hij medeheerser. Vanaf dat moment verdween Johanna in de geschiedenisboeken naar de achtergrond. Negentiende- en twintigste-eeuwse historici stoken hun voorkeur niet onder stoelen of banken. Edmond Poullet las de Blijde Inkomst van 1356, het charter waarin het vorstenpaar de rechten van zijn onderdanen bevestigde, als een akte van Wenceslas waaraan Johanna enkel haar naam toevoegde. Henri Pirenne noemde haar "médiocrement douée de qualités politiques". Fritz Quicke en Henri Laurent stelden in 1939 zelfs dat ze bij de dood van haar man in 1383 geen enkele bestuurservaring had. En het bloeiende Brusselse hofleven van de jaren 1370 schreef Alexandre Pinchard volledig op naam van Wenceslas, en wanneer die stierf storte het volledig in.
Dat oordeel was niet neutraal. Het paste in een teleologisch, nationalistisch verhaal waarin de Bourgondische machtsovername de eerste stap naar België vormde. Een zwakke hertogin die de weg vrijmaakte voor de grote Filips de Stoute had daarin een vaste plaats. Daarbij kwam een methodologisch probleem: historici steunden vooral op kronieken zoals de Brabantsche Yeesten, waarin Johanna hooguit als raadgeefster van haar man verschijnt. Pas recent toonde Sergio Boffa dat Johanna het bestuur waarnam wanneer Wenceslas op veldtocht was. Maar bestuurde ze ook mee wanneer hij er wél was?
Wat de boekhouding verraadt
Die vraag sluit aan bij de queenship studies, die sinds de jaren negentig het beeld van de machtige middeleeuwse vrouw als 'uitzondering op de regel' ontmantelen. Historici als Theresa Earenfight stellen voor om niet langer te vragen óf een vorstin macht had, maar wat ze concreet dééd: middelen beheren, gezanten sturen, giften geven, bemiddelen, schenkingen doen. Het vorstelijk echtpaar verschijnt dan niet als een hiërarchie van vorst en gemalin, maar als een politiek partnerschap.
Dit onderzoek koos daarom voor praktijkbronnen: de hertogelijke rekeningen en oorkonden van 1376 tot 1380. Klerken noteerden er nauwkeurig op wiens bevel een betaling gebeurde, welke bode waarheen vertrok en welk geschenk bij wie terechtkwam. Door de posten op naam van Johanna systematisch te vergelijken met die van Wenceslas, wordt hun taakverdeling zichtbaar. De rode draad is complementariteit, Het waren twee bestuurders met elk een eigen terrein en een gedeeld doel, de uitbouw van een stevige personele unie tussen Brabant en Luxemburg.
Drie pijlers van een vorstelijk bestuur
Een eerste pijler was financieel. Uit haar eerste huwelijk met Willem IV van Holland en Henegouwen behield Johanna weduwegoederen, met Binche als centrum, en uitkeringen uit Noord-Holland. Die inkomsten liepen allerminst vlot binnen. In 1378–79 ontving ze 5.442 pond, ruim 62 procent van alle inkomsten van Noord-Holland en toch minder dan de beloofde 8.000. Op papier droeg Albrecht van Beieren het weduwegoed in 1366 over aan Wenceslas, maar in de praktijk bleef Johanna het beheer sturen. Ze betaalde haar hofhouding en personeel, schonk aan kloosters, financierde diplomatieke missies en kwam tussenbeide in rechtszaken ten gunste van haar onderdanen.
Een tweede pijler is terug te vinden in het diplomatieke domein. Kroniekschrijver Jean Froissart portretteert Johanna als bemiddelaarster in de Gentse opstand. Bij de Vrede van Doornik in 1385 bedankten de Gentenaars haar zelfs als allereerste. Maar dat literaire beeld van de bemiddelende vorstin doet haar tekort. In de rekeningen en oorkonden blijkt bemiddeling een alledaagse bestuurspraktijk. Johanna verleende gratie, beslechtte geschillen en velde oordelen. Ook het bodenverkeer spreekt boekdelen. Van de berichten aan vorsten, steden, bisschoppen en hoge adel staan er dertien op naam van Johanna en twaalf op naam van Wenceslas. Het verschil zit in de oriëntatie. Wenceslas richtte zich op Frankrijk, het Rijk en zijn erfland Luxemburg, Johanna op Brabant en de buurvorstendommen. Verbleef Wenceslas in Luxemburg, dan hield zij hem per brief op de hoogte.
Geschenken waren daarbij een bestuursinstrument op zich. Johanna gaf en ontving opvallend vaker dan Wenceslas. Zo gaf ze vaten wijn, waaronder de gegeerde Malvasia uit het Middellandse Zeegebied, damespaarden en een paard van de Milanese heerser Visconti. De royale bodelonen voor boden van de graaf van Vlaanderen onderstreepten het gewicht van die band. Niet elke gift slaagde. Een gouden beker voor de rentmeester van Albrecht van Beieren werd geweigerd, een openlijke belediging. Johanna schonk hem dan maar aan haar petekind.
Een derde pijler was religieuze en literaire patronage. Johanna schonk aan drukbezochte bedevaartsoorden zoals Halle, waar ze in 1379 een glasraam bekostigde, en schreef zo het Brabantse huis zichtbaar in de religieuze ruimte in. Ook als mecenas was ze geen figurante. Froissart, steevast beschouwd als de dichter van Wenceslas, ontving al in 1366 geld van Johanna en leverde haar in 1368 een boek in haar opdracht. Later maakte het echtpaar hem pastoor in Estinnes, betaald uit haar weduwegoed. Waar Wenceslas hoofse literatuur bestelde, koos Johanna voor religieuze teksten en gebedenboeken. Dit was echter geen gebrek aan interesse in literatuur, maar gewoonweg een andere oriëntatie. Dat het mecenaat na 1383 kromp, lag niet aan haar devotie, maar aan de lege schatkist.
Erkenning langs twee kanten
Johanna en Wenceslas bestuurden Brabant dus niet in een onevenwichtige hiërarchie, maar als een team waarin ieder een eigen terrein had. Dat bleek al in 1371. Na de rampzalige slag bij Baesweiler zat Wenceslas een jaar gevangen bij de hertog van Gulik. Johanna hield intussen het bestuur draaiende en klopte bij andere vorsten aan om het losgeld bijeen te krijgen. Dat gedeelde bestuur heeft wel een ongemakkelijke keerzijde. De oudere geschiedschrijving schoof de rampen van die jaren graag in de schoenen van de 'vreemde vorst' Wenceslas, zoals de nederlaag bij Baesweiler, de dure oorlog met Luik in 1379–1380, de moeizame verhouding met de steden. Wie Johanna als medebestuurder erkent, moet haar ook een deel van die verantwoordelijkheid geven. Ze onderhield intensieve contacten met Gelre en Luik en probeerde die conflicten mee te sturen, ook al liep het uiteindelijk slecht af. Erkenning van vrouwelijke macht werkt in twee richtingen: wie meebestuurt, deelt ook in de verantwoordelijkheid.
Geen uitzondering op de regel meer
Johanna van Brabant was dus geen uitzondering die zich in een mannenwereld wist te handhaven, en evenmin louter een dynastieke schakel als erfdochter. Haar gezag was relationeel. Het ontstond in de wisselwerking met Wenceslas, met de steden en de clerus, en met de hoven rond Brabant. Wie dat gezag wil zien, moet de kronieken aanvullen met de boekhouding. Haar geval toont zo hoe een geschiedschrijving die macht als mannenzaak beschouwde, de helft van het bestuur uit beeld liet verdwijnen.
Bibliografie
Bibliografie
- Primaire bronnen
Archivalische bronnen
ARAB: Algemeen rijksarchief, Brussel
Brussel, Algemeen Rijksarchief, Rekenkamer van Brabant, Nr. 2362: foreine partieën.
Brussel, Algemeen Rijksarchief, Rekenkamer van Brabant, Nr. 2363: foreine partieën.
Nr. 2363: fol. 111.
Brussel, Algemeen Rijksarchief, Rekenkamer van Brabant, Nr. 2364: foreine partieën.
Brussel, Algemeen Rijksarchief, Rekenkamer van Brabant, Nr. 2365: foreine partieën.
Nr. 2365: fol. 94.
Brussel, Algemeen Rijksarchief, Rekenkamer van Brabant, Nr. 2367: fol. 69.
AGA: Gelders Archief, Arnhem
Arnhem, Gelders Archief, Hertogelijk Archief van Gelre, Nr. 0001.2.07.3.3.553.
Arnhem, Gelders Archief, Hertogelijk Archief van Gelre, nr. 0001.2.07.3.3.555
Arnhem, Gelders Archief, Hertogelijk Archief van Gelre, nr. 0001.2.07.3.3.556.
Uitgegeven bronnen
Christine De Pizan. Le livre des trois vertus: édition critique. Wetenschappelijke uitgave door Charity C. Willard en Eric Hicks. Parijs: Librairie Honoré Champion, 1989.
Devillers, Léopold. Cartulaire des comtes de Hainaut, de l’avènement de Guillaume II à la mort de Jacqueline de Bavière. Brussel: Hayez, 1881.
Eustache Dechamps. Eustache Deschamps en son temps. Wetenschappelijke uitgave door Jean-Patrice Boudet en Hélène Millet. Parijs: Publications de la Sorbonne, 1997.
Graffart, Arlette, en André Uyttebrouck. Quelques documents inédits concernant l’accession de la Maison de Bourgogne au duché de Brabant 1395-1404. Brussel: Palais des Académies, 1971.
Guillebert van Lannoy. Denkbeelden van een vliesridder: de Instruction d’un jeune prince van Guillebert van Lannoy. Wetenschappelijke uitgave door C. G Van Leeuwen. Amsterdam: Graduate press, 1975.
Jan van Boendale, e.a. De Brabantsche Yeesten of Rymkronyk van Braband. Wetenschappelijke uitgave door J.F., Willems. Vol. 2. Brussel: Hayez, 1843.
Jean Froissart, La prison amoureuse. Wetenschappelijke uitgave door Anthime Fourrier. Parijs: Klincksieck, 1974.
Jean Froissart,
Les chroniques de Jean Froissart. vol. 2. Wetenschappelijke uitgave door Jean Creton. Parijs: Verdière, 1824.
Jean Froissart, Chroniques de J. Froissart, vol. 11. Wetenschappelijke uitgave door Siméon Luce, Gaston Raynaud, Albert Mirot en Léon Mirot. Parijs: Librairie de la societé de l’histoire de France: 1869-1975.
Laurent, Henri, en Fritz Quicke. “Documents pour servir à l’histoire de la maison de Bourgogne en Brabant et en Limbourg (fin du XIVe siècle)”. Bulletin de la commission royale d’histoire 97 (1933): 39-188.
Vanden Bussche, Emile. “Une Complaincte ecclésiastique au duc de Brabant et au comte de Hainaut. Document inédit du XIVe siècle.” Compte-rendu des séances de la commission royale d’histoire 55, nr. 13 (1886): 109-25.
Verkooren, Alphonse. Inventaire des chartes & cartulaires du Luxembourg (comté puis duché). 5 v. Brussel: Guyot, 1914.
Verkooren, Alphonse. Inventaire des chartes et cartulaires des Duchés de Brabant et de Limbourg et des pays d’Outre-Meuse. 1 : Chartes originales et vidimées. Vols. 7 en 8. Brussel: Archives générales du royaume, 1999.
Verkooren, Alphonse. Inventaire des chartes et cartulaires des Duchés de Brabant et de Limbourg et des pays d’Outre-Meuse. Vol 2.2, Brussel: Archives générales du royaume, 1910-1988.
- Secundaire literatuur
Werken
Adams, Tracy. “Anne de France and Gift-Giving”. In Women and Power at the French Court, 1483-1563, Onder redactie van Carla Freccero, Susan Broomhall, Pollie Bromilow, Mawy Bouchard, en Cynthia J. Brown: 65-84. Routledge, 2025.
Alberts, Jappe. Geschiedenis van Gelderland: van de vroegste tijden tot het einde der middeleeuwen. Den Haag: Nijhoff, 1966.
Armstrong, C.A.J. La Politique matrimoniale des ducs de Bourgogne de la maison de Valois”. Annales de Bourgogne. Nr. 157 (1968): 5-139.
Avonds, P. Brabant tijdens de regering van Hertog Jan III (1312 - 1356): land en instellingen. Verhandelingen van de Koninklijke Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van Belgie, Klasse der Letteren, Nr. 136. Brussel: Paleis der Academiën, 1991.
Avonds, Piet. “Brabant en Limburg”. In Algemene Geschiedenis der Nederlanden: 2 Middeleeuwen. Onder redactie van D. P. Blok: 453-482. Bussum: Fibula-Van Dishoeck, 1982.
Avonds, Piet. Brabant tijdens de regering van hertog Jan III, 1312-1356: de grote politieke krisissen. Verhandelingen van de Koninklijke academie voor wetenschappen, letteren en schone kunsten van België 114. Brussel: Koninklijke academie voor wetenschappen letteren en schone kunsten von België, 1984.
Besamusca, Bart. “The Patronand the Implied Readership of The Hague, Koninklijke Bibliotheek, MS 76 E5”. In The Dynamics of the Medieval Manuscript: Text Collections from a European Perspective. Onder redactie van Karen Pratt, Bart Besamusca, Florian Kragl, Matthias meyer, Ad Putter: 41-56 Göttingen: V&R Unipress, 2017.
Bianchini, Janna. “A Mirror for a Queen? Constructions of Queenship in Twelfth- and Thirteenth-Century León-Castile”. Journal of Medieval History 45, nr. 4 (2019): 432-56.
Bijsterveld, Arnould-Jan. Do ut des: Gift giving, Memoria, and conflict management in the Medieval Low Countries. Hilversum: Verloren, 2007.
Birrell, Jean. “Procuring, Preparing and Serving Venison in Late Medieval England”. In Food in Medieval England: Diet and Nutrition, onder redactie van Christopher Michael Woolgar, D. Serjeantson, en Tony Waldron: 176-188. Oxford: Oxford University Press, 2023.
Blockmans, Wim. “The Devotion of a lonely Duchess”. In Margaret of York, Simon Marmion, and The visions of Tondal. Onder redactie van Thomas Kren. 29-46. Los Angeles: Getty Museum, 1992.
Boffa, Serge. “Art de la guerre et stratégie dans le duché de Brabant pendant la seconde moitié du XIVe siècle”. Revue belge de philologie et d’histoire 82, nr. 4 (2004): 855-88.
Boffa, Serge. “Les Mariages de Jeanne de Brabant avec Guillaume de Hainaut et Wencesals de Bohême (Janvier 1331 et décembre 1351/mars 1352)”. In Die Erbtochter, der fremde Fürst und das Land: die Ehe Johanns des Blinden und Elisabeths von Böhmen in vergleichender europäischer Perspektive. = L’héritière, le prince étranger et le pays: le mariage de Jean L’Aveugle et d’Elisabeth de Bohême dans une perspective comparative européenne, onder redactie van Michel Pauly. 181-208. Luxemburg: CLUDEM, 2013.
Boffa, Sergio. “The Duchy of Brabant Caught Between France and England: Geopolitics and Diplomacy during the First Half of the Hundred Years War”. In The Hundred Years War, onder redactie van Andrew Villalon en Donald Kagay: 211-240 BRILL, 2005.
Boffa, Sergio. Warfare in Medieval Brabant, 1356-1406. Warfare in History. Suffolk: Boydell Press, 2004.
Bonnefant, P., R. Aubert, R. Van Caenegem, L.-E. Halkin. Monasticon Belge Tome IV Province de Brabant. Luik: Centre National de recherches d’histoire religieuse, 1964.
Boone, Marc. “Muntgeschiedenis Middeleeuwen”. In Hoe Schrijf Ik de Geschiedenis van Mijn Gemeente?, Deel 3a : Hulpwetenschappen, onder redactie van Jan Art: 149-165. Gent: Stichting Mens en Kultuur, 1995.
Bos-Rops, J. A. M. Y. “De Hollandse douarie van Johanna van Brabant (1322-1413). Een voorbeeld van middeleeuwse betalingspraktijken”. Holland Historisch Tijdschrift 24 (1992): 78-93.
Bousmar, Éric en Jelle Haemers. “Triste Plaisir. Mary of Burgundy in a Turbulent Era”. In Marie de Bourgogne: Figure, principat et postérité d'une duchesse tardo-médiévale. Onde redactie van Michael Depreter, Jonathan Dumont, Elizabeth l’Estrange, Samuel Mareel: 395-406. Turnhout: Brepols, 2021.
Brandsma, Margreet. “Riches and Power? Princely Widows in the Burgundian Period: The Case of Margaret of Burgundy (1374-1441)”. The Medieval Low Countries 5 (2018): 39-122.
Brandsma, Margreet. Tussen twee dynastieën: Margaretha van Bourgondië, gravin van Henegouwen, Holland en Zeeland. Hilversum: Verloren, 2022.
Buettner, Brigitte. “Past Presents: New Year’s Gifts at the Valois Courts, ca. 1400”. The Art Bulletin 83, nr. 4 (2001): 598.
Buylaert, Frederik, Eeuwen van ambitie: de adel in laatmiddeleeuws Vlaanderen. Brussel: KVAB, 2010.
Carmi Parsons, John. “Introduction: Family, Sex, and Power: The Rhythms of Medieval Queenship.” in Medieval queenship. Onder redactie van John Carmi Parsons: 1-12. New York: Palgrave Macmillan, 1993.
Cazilhac, Jean-Marc. Le douaire des reines de France à la fin du Moyen Âge. Parijs: L’Harmattan, 2017.
Coomans, Thomas. “Entre France et Empire: l’architecture dans le duché de Brabant au temps de Jeanne de Brabant et Wenceslas de Luxembourg (1355-1406)”. Revue de l’Art 166, nr. 166 (2009): 9-25.
D’Anca, Christene. Medieval Mausoleums, Monuments, and Manuscripts: French Royal Women’s Patronage from the Twelfth to the Fourteenth Centuries. Turnhout: Brepols Publishers, 2024.
Damen, Mario. “Gift exchange at the court of charles the bold”. In but not of the market: movable goods in the late medieval and early modern Economy, onder redactie van Marc Boone en Martha Howell: 81-99. Brussel:Koninklijke Vlaamse academie van België voor wetenschappen en kunsten., 2007.
Damen, Mario. “Gift Exchange in the Burgundian Low Countries: A Crucial Link in Late Medieval Political Culture”. Journal of Medieval History 33, nr. 3 (2007): 233-49.
Damen, Mario. “Prelaten, edelen en steden. De samenstelling van de Staten van Brabant in de vijftiende eeuw”. Bulletin de la Commission royale d’histoire. 182, nr. 1 (2016): 5-274.
Damen, Mario. “Vorstelijke vensters. Glasraamschenkingen als instrument van devotie, memorie en representatie (1419-1519)”. Jaarboek voor Middeleeuwse Geschiedenis 8 (2005): 140-200.
Dauchy, Serge. “Le douaire de Marguerite d’York, la minorité de Philippe le Beau et le Parlement de Paris 1477-1494”. Bulletin de la Commission royale d’histoire. Académie royale de Belgique 155, nr. 1 (1989): 49-127.
De Boodt, Minne. ‘“Hoe haer die ghemeente sette jeghen die heren”. Politieke literatuur en opstanden in het veertiende-eeuwse Brabant’. BMGN - Low Countries Historical Review 134, nr. 2 (2019): 71-95.
De Maesschalck, Edward. De hertogen van Brabant 640-1430. Gorredijk: Sterck & De Vreese, 2024.
De Witte, Alphonse. Histoire monétaire des comtes de Louvain, ducs de Brabant et marquis du Saint-Empire romain I. Antwerpen: Veuve de Backer, 1894.
Deen, Femke, en Ineke Huysman (red.) Moeders des vaderlands: de vrouwen die de Nederlanden vormden. Amsterdam: Uitgeverij Atlas Contact, 2024.
Delameillieure, Chanelle. ‘Trouwende vrouwen: Partnerkeuze, huwelijksconflicten en relaties”. In Wijvenwereld: vrouwen in de middeleeuwse stad, onder redactie van Jelle Haemers, Chanelle Delameillieure, Andrea Bardyn: 51-76. Antwerpen: Vrijdag, 2019.
Delameillieure, Chanelle. “Contentious consent. Abduction, control over marriage and legal strategy in the late medieval Low Countries”. Onuitgegeven doctoraatsproef: Katholieke Universiteit Leuven, 2020.
Delvaux, Jean. “A vostre priere et parole il en vauldra grandement mieulx : images de la médiatrice dans les Chroniques de Froissart” in Femmes de pouvoir, femmes politiques durant les derniers siècles du Moyen Âge et au cours de la première Renaissance. Onder redactie van Éric Bousmar, Alain Marchandisse, Bertrand Schnerb, Jonathan Dumont: 601-615. Brussel: De Boeck, 2012.
Depreter, Michael; Jonathan Dumont, Elizabeth L’estrange en Samuel Mareel. “Mary of Burgundy: Agency, Government and Memory”. in Marie de Bourgogne: Figure, principat et postérité d'une duchesse tardo-médiévale. Onde redactie van Michael Depreter, Jonathan Dumont, Elizabeth l’Estrange, Samuel Mareel: 13-36. Turnhout: Brepols, 2021.
Earenfight, Theresa. “A Lifetime of Power: Beyond Binaries of Gender”. In Medieval Elite Women and the Exercise of Power, 1100–1400, onder redactie van Heather J. Tanner. The New Middle Ages. Cham: Springer International Publishing, 2019.
Earenfight, Theresa. “Medieval Queenship”. History Compass 15, nr. 3 (2017): 1-9.
Earenfight, Theresa. Queenship in Medieval Europe. Queenship and Power. New York: Palgrave Macmillan, 2013.
Faesen, Robertus. “Inspiratie uit Groenendaal: Jan van Ruusbroec en de Moderne Devotie”. De Kovel, nr. 66 (2021): 26-36.
Fantysová-Matějková, Jana. Wenceslas de Bohême: un prince au carrefour de l’Europe. Parijs: Presses de l’Université Paris-Sorbonne, 2013.
Fletcher, Christopher. “Theresa Earenfight, Queenship in Medieval Europe , Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2013, XI + 356 p.” Revue historique 674, nr. 2 (2015): 424-26.
Fößel, Amalie. “The Political Traditions of Female Rulership in Medieval Europe”. In The Oxford Handbook of Women and Gender in Medieval Europe, onder redactie van Judith Mackenzie Bennett. Oxford: Oxford University Press, 2013.
Fößel, Amalie. “The Queen’s Wealth in the Middle Ages”. Majestas 13 (2005): 23-45.
Ganshof, F. L. “Jean Froissart. Bij gelegenheid van de zeshonderdste verjaring van zijn geboorte”. De Vlaamsche Gids 26 (1938-1937): 252-62.
Govaerts, Sander. ‘“Mannen van Wapenen”: The Baesweiler Campaign and the Military Labor Market of the County of Loon in the Fourteenth Century’. Viator 47, nr. 3 (2016): 297-342.
Groebner, Valentin. Liquid Assets, Dangerous Gifts: Presents and Politics at the End of the Middle Ages. Pennsylvania: University of Pennsylvania Press, 2002.
Haemers, Jelle. For the Common Good: State Power and Urban Revolts in the Reign of Mary of Burgundy (1477-1482). SEUH 17. Turnhout: Brepols, 2009.
Heal, Felicity. The Power of Gifts: Gift-Exchange in Early Modern England. Oxford University Press, 2014.
Henri, Laurent, en Quicke Fritz. Les origines de l’Etat bourguignon. L’accession de la Maison de Bourgogne aux duchés de Brabant et de Limbourg (1383-1407). 1 : Jusqu’à l’acquisition du duché de Limbourg et des terres d’Outre-Meuse (1383-1396). Brussel: Palais des Académies, 1939.
Houthuys, Astrid. Middeleeuws kladwerk: de autograaf van de Brabantsche yeesten, boek VI (vijftiende eeuw). Hilversum: Verloren, 2009.
Howell, Martha. “The Problem of Women’s Agency in Late Medieval and Early Modern Europe”. In Women and Gender in the Early Modern Low Countries, 1500 - 1750, onder redactie van Sarah Joan Moran en Amanda Pipkin: 21-31. Leiden: BRILL, 2019.
Huneycutt, Lois. “Medieval Queenship”. History today 39, nr. 6 (1989): 16-22.
Jardot, Lucie, en Olivier Mattéoni. Sceller et gouverner: pratiques et représentations du pouvoir des comtesses de Flandre et de Hainaut (XIIIe-XVe siècle). Rennes: Presses universitaires de Rennes, 2020.
Kanao, Takemi. “Les Messagers Du Duc de Bourgogne Au Début Du XV° Siècle”. Journal of Medieval History 21, nr. 2 (1995): 195-226.
Karaskova, Olga. “Le mécénat de Marie de Bourgogne : entre dévotion privée et nécessité politique.” Le Moyen Age, nr. 3 (2011): 507-29.
Kettering, Sharon. “Gift-giving and patronage in early modern France”. French History 2, nr. 2 (1988): 131-51.
Lejeune, Théophile. Histoire de la ville de Binche. Binche: Culture et Civilisation, 1981.
Lemaire, Thiery. Les travaux publics et domaniaux à Binche (1363-1413). Aspects matériels, économique et humains. Binche: Société d'archéologie et des amis du musée de Binche, 2006
Magnette, Felix. Précis d’histoire liégeoise à l’usage de l’enseignement moyen. Luik: Vaillant-Carmanne, 1928.
Marchandisse, Alain, Christophe Masson en Bertrand Schnerb. “l’ultime voyage de Marie de Bourgogne: Des funérailles de duc ou de duchesse?” in Marie de Bourgogne: Figure, principat et postérité d'une duchesse tardo-médiévale. Onde redactie van Michael Depreter Jonathan Dumont, Elizabeth l’Estrange, Samuel Mareel: 309-322. Turnhout: Brepols, 2021.
Margue, Michel. “Die Erbtochter, die fremde Fürst und die Stände. “Internationale” Heiraten als Mittel der Machtpolitik im Spannungsfeld zwischen Hausmacht und Land”. In Die Erbtochter, der fremde Fürst und das Land: die Ehe Johanns des Blinden und Elisabeths von Böhmen in vergleichender europäischer Perspektive = L’héritière, le prince étranger et le pays: le mariage de Jean l’Aveugle et d’Elisabeth de Bohême dans une perspective comparative européenne, onder redactie van Michel Pauly, Jan, Eliška. Musée d’histoire et d’art (Luxembourg), en Centre luxembourgeois de documentation et d’études médiévales. Luxemburg: CLUDEM, 2013.
Mauss, Marcel, en W. D. Halls. The gift: the form and reason for exchange in archaic societies. Londen: Routledge, 1996.
McCash, June Hall, (red). The Cultural Patronage of Medieval Women. Georgia: University of Georgia Press, 1996.
McNamara, Jo ann, en Suzanne Wemple. “The Power of Women through the Family in Medieval Europe: 500-1100”. Feminist studies 1, nr. 3/4 (1973): 126-41.
Martens, Mina. L’administration du domaine ducal en Brabant au Moyen Âge (1250 - 1406). Brussel: Palais des Académies, 1954.
Musson, Anthony. “Queenship, Lordship and Petitioning in Late Medieval England”. In Medieval Petitions, onder redactie van W. Mark Ormrod, Gwilym Dodd, en Anthony Musson: 156-172. Suffolk: Boydell and Brewer Limited, 2009.
Napolitano, David, en Kenneth J. Pennington, (red.) A Cultural History of Democracy in the Medieval Age. Londen: Bloomsbury Publishing Plc, 2021.
Pièrard, Christiane. “Les douaires de Jeanne de Brabant en Hainaut.” Onuitgegeven Masterproef: KU Leuven, 1956.
Pinchart, André. “La cour de Jeanne et de Wenceslas et les arts en Brabant, pendant la seconde moitié du xive siècle”. Revue trimestrielle 6, nr. 2 (1855): 5-31.
Pinchart, André. “La cour de Jeanne et de Wenceslas et les arts en Brabant, pendant la seconde moitié du xive siècle”. Revue trimestrielle 13, nr. 1 (1857): 25-67.
Pirenne, Henri. “Jeanne”. In Biographie nationale de Belgique, vol. 10, onder redactie van P. J. Van Beneden. Académie royale de Belgique, 1888.
Poullet, Edmond. “Sur la Joyeuse-Entrée ou Constitution brabançonne”. Mémoires couronnés et mémoires des savants étrangers, publiés par l’Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Bruxelles. Collection in-4° 31, nr. 1 (1863): 1-408.
Quicke, Fritz. Les Pays-Bas à la veille de la période bourguignonne 1356-1384 : contribution à l’histoire politique et diplomatique de l’Europe occidentale dans la seconde moitié du XIVe siècle. Brussel: ULB, 1948.
Rastall, Richard, en John Andrew Taylor. Minstrels and Minstrelsy in Late Medieval England. Suffolk: The Boydell Press, 2023.
Robert, Stein. “Vreemde vorsten op de troon”. In Geschiedenis van Brabant van het hertogdom tot heden, onder redactie van Raymond van Uytven. 157-164. Zwolle: Waanders [u.a.], 2004.
Rutsaert, Camille. “Amour et affection dans la vie de Jeanne de Brabant (1322-1406). La construction d’un discours sentimental entre absence d’information et topoï de société”. Mosaïque, nr. 21 (juli 2024).
Santinelli-Foltz, Emmanuelle. “Review van Lucie Jardot , Sceller et gouverner. Pratiques et représentations du pouvoir des comtesses de Flandre et de Hainaut ( XIII e- XV e siècle)”. Clio 53, nr. 1 (2021): 282-84.
Scott, Joan W. “Gender: A Useful Category of Historical Analysis”. The American Historical Review 91, nr. 5 (1986): 1053-1075
Seah, Michele L. C. Financing Queenship in Late Fifteenth Century England. Suffolk: Boydell & Brewer, 2025.
Seah, Michele. “Gifts and Rewards: Exploring the Expenditure of Late Medieval English Queens”. Journal of Medieval History 50, nr. 5 (2024): 581-97.
Sleiderink, Remco. “Dichters aan het Brabantse hof (1356-1406)”. Die Nieuwe Taalgids 86, nr. 1 (1993).
Sleiderink, Remco. De stem van de meester: de hertogen van Brabant en hun rol in het literaire leven (1106-1430). Amsterdam: Prometheus, 2003.
Strohm, Paul. Hochon’s arrow: the social imagination of fourteenth-century texts. Princeton: Princeton University Press, 1992.
Tanner, Heather J. Medieval Elite Women and the Exercise of Power, 1100-1400: Moving beyond the Exceptionalist Debate. New York: Palgrave Macmillan, 2019.
Thomas, Lynn M. “Historicising Agency”. Gender & History 28, nr. 2 (2016): 324-39.
Tingle, Louise. Chaucer’s Queens: Royal Women, Intercession, and Patronage in England, 1328-1394. Cham: Springer International Publishing AG, 2021.
Uyttebrouck, André. “Inventaire des comptes généraux du duché de Brabant antérieurs à l’avènement de Philippe le Bon (1342-1430)”. In Recherches sur l’histoire des finances publiques en Belgique, vol. 3, onder redactie van M. A. Arnould: 101-130. Brussel: Éditions de sité de Bruxelles, 1974.
Uyttebrouck, André. “Quelques Aspects de La Vie Quotidienne a La Cour de Brabant”. In Alltag Bei Hofe: 3. Symposium Der Residenzen-Kommission Der Akademie Der Wissenschaften in Göttingen, Ansbach 28. Februar Bis 1. März 1992, onder redactie van Werner Paravicini. 149-170. Ostfildern: J. Thorbecke, 1995.
Uyttebrouck, André. Le gouvernement du Duché de Brabant au bas Moyen Age (1355-1430). Brussel: ULB, 1975.
Van Bragt, Ria. De Blijde Inkomst van de hertogen van Brabant, Johanna en Wenceslas (3 januari 1356): een inleidende studie en tekstuitgave. Leuven: Nauwelaerts, 1956.
Van Oostrom, Frits Pieter. Wereld in woorden: geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400. Amsterdam: B. Bakker, 2013.
Van Thielen, Bart, Paul Trio en Raf Verstegen. “Vlierbeek als zelfstandige abdij (1173-1456)”. In Een plek die Vlierbeek heet. Onder de redactie van Barth Van Thielen, Raf Verstegen, Dani Vandepoel. 68-138. Leuven: Peeters, 2025.
Van Werveke, Hans. De Gentsche stadsfinanciën in de Middeleeuwen. Brussel: Palais des Académies, 1934.
Van’t land, Karine. “Prine ende vrouwe der lande vorscreven: Hertogin Johanna van Brabant in de ogen van haar chroniquer”.Ex tempore 50, nr. 2 (1998): 97-118.
Vanderputten, Steven, Jelle Haemers, Tim Soens, en Jeroen Puttevils. Typologie en heuristiek van de bronnen voor de geschiedenis van de middeleeuwen. Gent: Academia press, 2022.
Velt, Roos in ’t. ‘“To a dear and merciful woman”. Exploring the letter collection of Mechtild of Guelders, duchess-pretender of Guelders, 1365-1380’. Onuitgegeven masterproef: Utrecht university, 2022.
Vrancken, Valerie. De Blijde Inkomsten van de Brabantse hertogen: macht, opstand en privileges in de vijftiende eeuw. Brussel: ASP Academic & Scientific Publishers, 2018.
Wijsman, Hanno. Luxury Bound: Illustrated Manuscript Production and Noble and Princely Book Ownership in the Burgundian Netherland, 1400-1550. Turnhout: Brepols, 2010.
Willaert, Frank. “Het zingende hof. Ontstaan, vertolking en onthaal van hoofse minnelyriek omstreeks 1400”. In Een Zoet akkoord: middeleeuwse lyriek in de Lage Landen, onder redactie van Frank Willaert: 109-122. Amsterdam: Prometheus, 1992.
Woodacre, Elena. “Diplomacy, family ties and divided loyalties: Joan of Navarre as a queenly diplomat”. En la España Medieval 48 (april 2025): 19-32.
Woolgar, C. M. “Gifts of Food in Late Medieval England”. Journal of Medieval History 37, nr. 1 (2011): 6-18.
Websites
Dimphéna Groffen, “Mechteld van Gelre”, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. Geraadpleegd op 5 mei 2026, https://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Mechteld van Gelre.
“Menestrele” Instituut voor de Nederlandse taal, geraadpleegd op 10 mei, 2026. https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=MNW&id=29080&lemmodern=minstreel&domein=0&conc=true
“Decanale kerk Onze-Lieve-Vrouw van Goede Hoop” Inventaris Onroerend erfgoed, geraadpleegd op 15 mei 2026, https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/70574.
