De klim van niet durven naar toch proberen
- Door Femke Verplanken, Howest Brugge
Lichamelijke opvoeding is voor veel leerlingen een moment van plezier en ontspanning. Toch kan achter een gemiste sprong, een grapje of een weigering om mee te doen een grote angst schuilgaan. In mijn bachelorproef onderzocht ik hoe leerkrachten leerlingen met faalangst kunnen herkennen en ondersteunen. Daaruit ontstond Expeditie LO: een praktische gids die ruimte maakt om te proberen, fouten te maken en te groeien.
Een nieuwe oefening. Een oefening demonstreren voor de hele klas. Een test waarvoor punten worden gegeven. Voor de ene leerling zijn het gewonde onderdelen van een turnles. Voor de andere begint de spanning al lang voordat de les begint.
Wat als het niet lukt? Wat als iedereen kijkt? Wat als ik opnieuw slechte punten krijg?
Wie bang is om te falen, kan zo sterk bezig zijn met wat verkeerd kan gaan dat het moeilijk wordt om nog te bewegen. De leerling wil het goed doen, maar juist die wens kan verlammend worden.
Als een fout iets over jou lijkt te zeggen
"Ik heb niet zoveel zelfvertrouwen", schreef een leerling in mijn enquête. Een ander antwoordde: "Ik weet dat ik het toch niet zal kunnen."
Deze uitspraken laten zien wat een turnles voor sommige jongeren kan betekenen. Een mislukte beweging is voor hen niet zomaar een oefening die nog niet lukt. Het kan voelen als een bevestiging dat ze minder goed zijn dan anderen. Waar klasgenoten een gemiste bal zien, kan een leerling zelf een mislukking zien.
Faalangst gaat daardoor over meer dan bang zijn voor een toestel of sprong. Ook vergelijking met klasgenoten, hoge verwachtingen en de druk om goede punten te halen kunnen spanning veroorzaken. Sommige leerlingen leggen de lat voor zichzelf zo hoog dat een kleine fout al zwaar weegt. Ze willen graag meedoen, maar durven zich niet kwetsbaar te tonen.
Angst die zich verstopt
Mijn eigen ervaring met faalangst bracht mij bij dit onderwerp. Tijdens mijn stages vroeg ik me af wat er schuilging achter leerlingen die aarzelden, grapjes maakten of opdrachten vermeden. Ik wilde begrijpen hoe een leerkracht hen kon helpen.
Daarom verzamelde ik ervaringen via observaties, enquêtes en gesprekken met leerlingen, LO-leerkrachten en mensen uit de leerlingenbegeleiding en het CLB (Centrum voor Leerlingenbegeleiding). Ik observeerde lessen en vergeleek die ervaringen met eerder onderzoek. Mijn aandacht ging vooral naar de eerste graad van het secundair onderwijs.
Veel bevraagde leerlingen vinden LO leuk. Toch kunnen plezier en angst naast elkaar bestaan. Angst om uitgelachen te worden werd in de leerlingenenquête het vaakst aangeduid als oorzaak van spanning. Ook weinig zelfvertrouwen, vergelijking met anderen en de angst om fouten te maken kwamen naar voren.
Die spanning is niet altijd zichtbaar. Sommige leerlingen blokkeren of trekken zich terug. Anderen zoeken voortdurend bevestiging of verbergen hun onzekerheid achter grapjes. Wie alleen kijkt naar de uitvoering, kan missen hoeveel moeite een leerling al doet om te durven beginnen.
De leerkracht als zekering
De leerkrachten die ik bevroeg, herkenden het probleem. Tegelijk gaven ze aan niet altijd te weten hoe ze konden helpen tijdens een drukke les. Ze hadden nood aan concrete hulpmiddelen.
Leerlingen vertelden wat hun steun geeft: rustige begeleiding, positieve reacties en oefenen in kleinere groepen. Ook duidelijke instructies en opdrachten die aansluiten bij hun niveau kunnen helpen. Een leerkracht kan ruimte maken door een oefening in kleinere stappen aan te bieden en vooruitgang te benoemen.
Soms heeft een leerling eerst het vertrouwen nodig dat een fout niets afneemt van wie die is.
Dat vraagt aandacht voor wat een leerling onderweg bereikt. Wie na lang twijfelen voor het eerst een poging waagt, heeft een stap gezet die aan de buitenkant misschien klein lijkt. Voor die leerling kan ze groot zijn.
Een weg omhoog, op je eigen tempo
Vanuit mijn eigen 
ervaringen met faalangst en de inzichten uit mijn onderzoek ontwierp ik Expeditie LO - Van faalangst naar zelfvertrouwen. De gids vertaalt die inzichten naar een praktische aanpak voor de turnles. Met Cliff de Alpi-paca en de Hoogtemeter-methodiek wordt de les voorgesteld als een bergtocht. Cliff is de gids die leerkrachten en leerlingen op die tocht begeleidt. De keuze voor een alpaca is bewust: zijn rustige uitstraling past bij een aanpak waarin vertrouwen en aanmoediging centraal staan. Niet elke leerling vertrekt immers met hetzelfde vertrouwen. Wat voor de ene een eenvoudige oefening is, kan voor de andere aanvoelen als een steile klim. De leerkracht helpt leerlingen daarom zoeken naar een haalbare route. De Hoogtemeter-methodiek maakt die zoektocht concreet en geeft de bergtocht stap voor stap vorm.
Die tocht begint in het Basecamp. De klas maakt afspraken over respect en elkaar helpen. De leerkracht vertelt vooraf hoe de les verloopt. In de Klimgordel krijgen oefeningen verschillende niveaus, herkenbaar aan gekleurde routes. Visuele opdrachtkaarten helpen bij het oefenen; een klasgenoot kan gerichte, positieve feedback geven.
Wanneer een leerling blokkeert, biedt de Zuurstoffles ruimte om op adem te komen en de opdracht kleiner te maken. Mijn Cliffhanger-kaarten geven de leerkrachten korte tips voor zulke momenten.
Bij de Top kijken leerlingen terug op hun eigen vooruitgang. Een logboek en groeimeter maken zichtbaar wat ze geprobeerd en geleerd hebben. Ook een onzekere poging krijgt zo een plaats in het verhaal van hun groei.
Een beweging kan mislukken zonder dat jij een mislukking bent
De gids is ontwikkeld vanuit mijn onderzoek, vooral in de regio Ieper-Poperinge. Ze biedt wel concrete manieren om leerlingen te ondersteunen.
In de epiloog van mijn bachelorproef beschreef ik de leerkracht als de begeleider die het klimpad veilig en haalbaar maakt. Dat ik ook mijn hoop voor de toekomst: dat leerlingen de ruimte krijgen om iets nog niet te kunnen.
Dat een gemiste bal gewoon een gemiste bal mag zijn. Dat een mislukte sprong gevolgd kan worden door een nieuwe poging. Dat een leerling die vandaag blokkeert, morgen opnieuw durft te beginnen.
De berg verdwijnt misschien niet meteen. Maar niemand zou hem alleen moeten beklimmen.
Bibliografie
Ames, C. (1992). Achievement goals, motivational climate, and motivational processes. In G. C. Roberts (Ed.), Motivation in sport and exercise (pp. 161–176). Human Kinetics.
Beni, S., Fletcher, T., & Ní Chróinín, D. (2022). Meaningful experiences in physical education and youth sport: A review of the literature. Physical Education and Sport Pedagogy, 27(3), 251–267.
Brière, F. N., Pascal, S., Dupont, S., & Fallu, J. S. (2022). Gender stereotypes and adolescent participation in physical education. European Physical Education Review, 28(3), 601–617.
Casey, A., & Goodyear, V. A. (2021). Can cooperative learning achieve the four learning outcomes of physical education? A review of literature. Quest, 73(2), 113–130.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
Decin, G., Alaerts, L., Van Dessel, J., Vandersmissen, T., & Vloeberghs, L. (2016). Onderzoekende leraren. Lijdraad voor praktijkonderzoek op school. Tielt: Lannoo Campus.
De Montjoye, C., & De Montjoye, C. (2024, 7 oktober). Mastering Box Breathing: A Simple Technique to Relieve Stress. DHW Blog. https://dhwblog.dukehealth.org/mastering-box-breathing-a-simple-techniq…
De Pree, W. (2024, 18 juni). Wat angstige leerlingen in je klas nodig hebben. Klasse.
Dweck, C. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.
Gómez-López, M., et al. (2023). Fear of failure, motivation and emotional experiences in adolescent physical education students. Frontiers in Psychology, 14, 1187632.
Harwood, C. G., Keegan, R. J., Smith, J. M., & Raine, A. S. (2022). Achievement goals and motivational climate in youth sport. Sport, Exercise, and Performance Psychology, 11(3), 287–301.
Hulsen, K. (2018). De bachelorproef in 9 stappen. Brugge: Howest (cursus).
Id Hammou, A. N., & Lefief-Delcourt, A. (2019). Het beste voor je kind: Hoe ga je om met mentale druk bij kinderen?
Madigan, D. J., Hill, A. P., & Curran, T. (2023). Perfectionism and fear of failure in adolescent athletes. Sport, Exercise, and Performance Psychology, 12(2), 135–148.
Méndez-Giménez, A., Cecchini, J. A., & Fernández-Río, J. (2021). Achievement motivation, social anxiety and physical education participation in adolescents. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(12), 6485.
Ntoumanis, N., & Standage, M. (2021). Motivation in physical education classes: A self-determination theory perspective. Theory and Research in Education, 19(2), 117–139.
Peter. (2021, 30 december). Wat is de Cognitive Load Theorie? Agile4all. https://www.agile4all.nl/wat-is-de-cognitive-load-theorie/
114
Putwain, D., & Daly, A. (2022). Test anxiety prevalence and gender differences in secondary school students. Educational Psychology Review, 34(2), 567–589.
Putwain, D. W., & Pescod, M. (2022). Fear of negative evaluation and academic anxiety in adolescents. Educational Psychology, 42(6), 721–738.
Slater, A., & Tiggemann, M. (2021). Gender differences in adolescent body image and participation in physical education. Body Image, 37, 141–149.
Sagar, S. S., & Jowett, S. (2022). Fear of failure in youth sport: Implications for motivation and performance. International Review of Sport and Exercise Psychology, 15(1), 1–24.
Vaes, R. (2023, 16 januari). Wat is motivatie? - Motivatie. Motivatie. https://www.motivatiemotorvoordetoekomst.be/het-abc-van-motivatie/wat-i…
Van Der Zalm-Grisnich, M. (2009). Je bibbers de baas. In Bohn Stafleu van Loghum eBooks. https://doi.org/10.1007/978-90-313-7431-1
Van Der Zalm-Grisnich, M. (2024). Toepassing, vereisten, indicaties en procedures. In Kind en adolescent praktijkreeks (pp. 55–68). https://doi.org/10.1007/978-90-368-2998-4_5
Warburton, D. E. R., & Bredin, S. S. D. (2021). Health benefits of physical activity: A systematic review of current evidence. Current Opinion in Cardiology, 36(5), 541–556.
Wat is Universal Design for Learning (UDL)? - VDAB Infopunt e-leren. (z.d.). https://e-leren.vlaanderen/thema-e-inclusie/wat-is-universal-design-for…
Werkwijze - consent. (2025, 10 april). Consent. https://www.consentscholen.nl/steunpunt/werkwijze/
