WATER DICHTER.

Een ontwerpend argument voor zwembare waterlopen

De Roosterbeek loopt achttien kilometer door Midden-Limburg, van het brongebied bij Zwartberg tot de Demer. Onderweg verdwijnt ze onder wegen en paden, snijdt ze zich twee meter in het landschap en raakt ze bij elke regenbui vervuild. Voor mijn masterproef onderzocht ik onder welke voorwaarden zo'n kleine beek weer zwembaar kan worden.

Hoe water verdween uit het dagelijkse leven

                                                                                              Spelen in de Roosterbeek, 1950.

Waterlopen waren in Vlaanderen lange tijd "beleefde" plekken. Er werd gevist, gewassen, gespeeld en gezwommen. Die vanzelfsprekendheid verdween toen industrialisering en gemengde rioleringen onze waterlopen in open riolen veranderden. Cholera en wateroverlast deden besturen kiezen voor demping en overwelving. Een gedeeld goed werd een gevaar voor de volksgezondheid.

Die afstand zit nog in de wetgeving, die vooral zegt wat niet kan. Ondanks deze regels zwemmen mensen door, van de Leie in Kortrijk tot de Gentse dokken. Dat zwemmen is meer dan een verlangen naar verkoeling: het is een claim op water als publieke ruimte. In reactie daarop beweegt ook het beleid, met vrije zwemzones sinds 2024 en een Blue Deal die zwemmen in open water een recht noemt.

Een lichamelijke verkenning

Om de staat van de beek te begrijpen is er meer nodig dan kaarten en metingen. Daarom zette ik mijn lichaam in als onderzoeksinstrument, in drie verkenningen. Dat sluit aan bij een traditie van etnografisch ontwerpend onderzoek, waarin je met je lichaam het terrein opgaat en de kennis die dat oplevert gebruikt om ontwerpen te maken die zelf weer nieuwe verkenning mogelijk maken.

Tijdens een live project waadde ik de beek voor het eerst letterlijk door, inclusief de ingebuisde zones en de percelen die in private tuinen opgaan. De afwisseling van open stukken, betonnen kokers en omheinde oevers was op een kaart niet leesbaar, maar met mijn lichaam wel: als weerstand, als grond die onder mijn voeten wegviel, als de plotse afwezigheid van licht en geluid.

De tweede verkenning was een wandeling langs de volledige bovenloop, van de bron tot aan de E314, die de landschappelijke opbouw leesbaar maakte. De derde was een kajaktocht, waar ik mijn lichaam op het water plaatste en zo de stroming, diepte en oevers voelbaar maakte.

                                       Lichamelijke verkenningen, wandelend, zwemmend en kajakkend

Daaruit kwam mijn onderzoeksvraag: wat zijn de ruimtelijke voorwaarden voor een beek die het menselijk lichaam uitnodigt om haar te betreden?

De diagnose

Naast deze lichamelijke verkenning sprak ik met verschillende professionals: waterbeheerders, rioolbeheerders en een boswachter. Daarnaast had ik contact met een vereniging van openwaterzwemmers, die me meer vertelde over de praktijk. Bestaand ecohydrologisch onderzoek leverde de cijfers. Hieruit destilleerde ik drie obstakels.

De inbuizingen. Op verschillende plekken verdwijnt de beek onder wegen, paden en private percelen. Voor vissen vormen de kokers harde grenzen, voor de mens verdwijnt toegang en zicht. Een beek die ondergronds gaat, verdwijnt uit het geheugen van de plek.

Het versnelde beekprofiel. Door het verval en de toename van verhard oppervlak snijdt de bedding zich plaatselijk twee meter onder het maaiveld. Steile oevers laten weinig vegetatie toe en het water verblijft er te kort om zichzelf te reinigen. Zo'n talud sluit zwemmen feitelijk uit.

De structurele vervuiling. De overstort van het gemengde rioolstelsel van Houthalen-Oost loost bij regen huishoudelijk afvalwater rechtstreeks in de beek, waardoor het water ongeschikt wordt om in te zwemmen.

                                                                        Inbuizing, versneld beekprofiel en riooloverstort

Een metabole aanpak

De centrale ontwerpkeuze was om die obstakels om te keren. Wat in het huidige systeem als afval wordt gezien, functioneert in een metabool denkkader als grondstof voor de volgende stap in de kringloop.

Dat krijgt vorm in een familie van ingrepen langs de bovenloop, die een andere toekomst voor de beek tastbaar maken en onderzoeken. Alle installaties delen hetzelfde vocabulaire van betonnen buizen, uitgesproken bollen en staal, ongepolijst en bijna gebricoleerd.

                         Van rechts naar links: slibpomp met bezinkbassin, waterfeest, slibsauna

De slibpomp met bezinkbassin. Bovenstrooms wordt het vuile overstortwater opgevangen in een bassin voor het de beek bereikt. Daar zakt het slib naar de bodem en blijft er helderder water boven staan. Een pomp op windkracht haalt het slib eruit, een kar rijdt het verder stroomafwaarts.

De slibsauna. Daar komt het in een tank onder de grond, waar het vergist tot biogas. Dat gas wordt opgeslagen in een ballon die boven het gebouw uittorent en stookt de sauna op de verdieping erboven. Wie daar binnenkomt, zweet in warmte die uit het slib van zijn eigen beek is gehaald, met na afloop de beek als verkoeling.

Het waterfeest. Het helderder water gaat intussen door een rietveld, dat de laatste bacterien en nutrienten wegneemt. Aan het einde tilt een waterrad het omhoog, waarna het via douches en een glijbaan naar beneden valt. Zo wordt het gezuiverde water als het ware gevierd voordat het in de beek stroomt. 

                                             Snede door de slibsauna, waar het slib vergist  tot biogas.

Op twee plekken worden de inbuizingen verwijderd, zodat de beek er weer aan de oppervlakte komt. De buizen die eruit gehaald worden, blijven in het systeem als kleedkamer, toilet en glijbaan. De grond die bij de ingrepen wordt uitgegraven, dient om de beek te ontdiepen en de oevers te verflauwen. Zo krijgt ze de kans om doorheen de tijd opnieuw te gaan meanderen.

                                                                                                      De Roosterbeek, voor en na.

Zorg als voorwaarde

Het metabole systeem is niet af. Het slib moet gepompt en vervoerd, het riet gesnoeid, de oevers bijgestuurd, de waterkwaliteit gemeten. Zonder die handelingen valt alles stil.

Die afhankelijkheid is een keuze. Een autonoom systeem zou de gebruiker opnieuw op afstand zetten, alsof een onzichtbare installatie de beek gezond houdt. Hier is het onderhoud zichtbaar en lichamelijk gemaakt. Het systeem werkt met de gebruiker in plaats van voor hem. Zorg ontstaat uit lichamelijke betrokkenheid: wie water voelt, ruikt en gebruikt, merkt ook wanneer het onder druk staat.

                                                                                                                      Acht soorten zorg.

Langs de sequentie van ingrepen verschuift de relatie tussen mens en water geleidelijk, van afstand naar nabijheid, van kijken naar aanraken, van waarnemen naar deelnemen.

Water Dichter is een ontwerpend argument voor één concrete beek. Vlaanderen telt duizenden kilometers kleine waterlopen met vergelijk obstakels, waarvoor de Roosterbeek als pilootproject kan dienen. De grens tussen lichaam en water is nooit zo scherp geweest als de twintigste eeuw ons deed geloven. Deze grens is een overgangszone, en daar ligt werk voor ontwerpers.

                                                               Het waterfeest: het gezuiverde water wordt "gevierd" 

Jilles van der Linde, masterproef "Water Dichter", Faculteit Architectuur en Kunst, UHasselt.