"We worden een deel van de omstandigheden"
De migratie van een Belgisch koppel naar de ex-kolonies Congo en Burundi
Het was 16 september 1964. Floris Degreef en Maria Billet zaten in een vliegtuig dat zo dadelijk ging landen in Congo, een land dat op dat moment 4 jaar onafhankelijk was. Slechts een maand eerder waren de jonge twintigers getrouwd. Met dat ja-woord startten ze met hun “avontuur”, waarbij ze 5 jaar op het Afrikaanse continent verbleven. Tot december 1967 woonden ze in Congo, waarna ze verhuisden naar Burundi.
In een wereld van wit en zwart?
Tot op de dag van vandaag is er in onze samenleving nog veel aandacht voor het Belgische koloniale verleden. Zo zijn koning Leopold II, ‘rood’ rubber en Lumumba veelbesproken onderwerpen. Maar wat gebeurde er nu eigenlijk na de onafhankelijkheid?
Naast de politieke conflicten en de economische instabiliteit blijft dit onderwerp grotendeels onbesproken. Toch bleef er een grote Belgische aanwezigheid bestaan in de ex-kolonies. Die aanwezigheid bestond niet enkel uit oud-kolonialen, maar ook uit nieuwe Belgische migratie naar het continent. Floris’ en Maria’s verhaal werpt een licht op zulke Belgische migratie in deze postkoloniale context.
Maar welke positie, macht en privileges hadden deze nieuwe Belgische migranten eigenlijk in het pas onafhankelijke Congo en Burundi? 
Om die vraag te beantwoorden, analyseerde ik de interacties die Floris en Maria onderling hadden in deze niet-Europese samenleving, met de lokale zwarte bevolking en met de nieuwe overheden. Bij elke verschillende interactie ging ik na hoe de combinatie van hun huidskleur, geslacht en klasse hun positie in de maatschappij al dan niet veranderde.
Het resultaat is een opvallende wisselwerking. De macht en privileges die hun huidskleur, geslacht en klasse met zich meebrachten, waren erg afhankelijk van de sociale plek waar Floris en Maria zich op dat moment bevonden. Bijvoorbeeld binnen de beveiligde context van zijn bedrijf behield Floris de typische ‘witte’ privileges van oud-kolonialen uit het verleden. Maar op andere plekken in de samenleving was die macht helemaal niet meer zo vanzelfsprekend en moesten ze zich voortdurend aanpassen. Het is een dynamiek die blootlegt hoe beginnende structurele maatschappelijke veranderingen hand in hand gingen met hardnekkige koloniale of discriminerende tradities.
Voor dit onderzoek zijn verschillende officiële documenten en foto’s uit de periode teruggevonden. Maar de belangrijkste bron is de reeks interviews die in 2025 en 2026 werden afgenomen met Floris en Maria. De interviews legden hun verhalen over hun verblijf in Congo en Burundi vast. De opnames maakten het mogelijk om ook de manier waarop ze hun verhaal vertelden te bestuderen. Taal is daarbij een heel belangrijke ‘verklikker’. Die maakt het mogelijk zowel bewuste als onbewuste Europese ideeën en vooroordelen over de regio en bevolking op te sporen. Zo bleek dat er in de jaren zestig een belangrijke verandering, die raciale profilering begon af te keuren, aan de gang was. Tegelijkertijd bleven die raciale vooroordelen onbewust sterk aanwezig.
Nog een voorbeeld: een belangrijk deel van Floris’ leven in Afrika bestond uit zijn werk. Tijdens de interviews praat hij vaak over de bedrijfscontext. Deze bestond uit witte leidinggevenden en zwarte arbeiders. Hijzelf koppelt dit aan ‘deskundigheid’, maar onbewust en a.d.h.v. zijn taal wordt duidelijk dat die ‘deskundigheid’ heel nauw samenhangt met ‘witheid’:
“Wij gingen naar een onafhankelijk land en in onze geest was dat al zo.”
“Hun kleur, dat was minder belangrijk op het werk.”
“Niet omdat ze zwart waren, maar omdat ze nog niet in staat waren om zo'n leiding te nemen.”
Die onbewuste manier waarop hij die raciale vooroordelen ervaart bij de arbeiders is compleet verschillend van wanneer het gaat over de ‘nieuwe’ Congolese overheid. Na de onafhankelijkheid ontstond er een raciale concurrentie, waarbij ‘witheid’ en ‘hogere klasse’ voor mannen als Floris niet langer gelijk stonden aan meer privileges:
“Dat is natuurlijk een verschil als jij tot de leidinggevende en de bezittende klasse behoort, dan heb je een andere positie als wanneer je in een keer van die ‘piédstal’ moet afkomen en moet toegeven dat anderen het voor het zeggen hebben.”
“Dat werden natuurlijk zwarten, die in één keer verantwoordelijk waren voor posities waar ze eigenlijk nog niets van kennen.”
De kant van de Hutu’s of de Tutsi’s?
Op 20 november 1969 kwam er op brute wijze een einde aan het Afrikaanse verhaal van Floris en Maria. Burundi kende in deze periode grote politieke onrust door verschillende samenzweringen tegen de Tutsi-regering. Dit was het gevolg van een eeuwenoud conflict tussen, voornamelijk, twee etnische groepen: de Tutsi’s, een minderheid, en de Hutu’s, een meerderheidsgroep in Burundi.
Gedurende de periode van 1968 tot 1969 had Floris contact met de Burundese overheid via Barnabé Kanyaruguru, de Hutu minister voor openbare werken. Maar Kanyaruguru werd in september 1969 ter dood veroordeeld wegens samenzwering tegen de overheid. Door Floris’ nauwe contacten met deze minister werd ook hij verdacht, en samen met Maria het land uitgezet.
De geografische toevoeging van Burundi en de analyses ervan tonen de complexe spanningen en relaties tussen wit en zwart. Dit zet de raciale concurrentie in Congo extra in de verf, terwijl in Burundi het etnische conflict tussen de Hutu’s en de Tutsi’s de overhand nam.
Maria als vrouw of witte migrant?
Floris en Maria zijn mijn grootouders langs mijn vaderskant. Een onderzoek naar je eigen familie kan moeilijk zijn, maar zorgt voor belangrijk vertrouwen. Daardoor kon ik de gedetailleerde verhalen vastleggen over hun alledaagse leven in deze niet-Europese samenlevingen. Emoties, persoonlijke beleving en het alledaagse zijn vaak zaken die in officiële instellingen en archieven niet aan bod komen. De interviews vormen zo een belangrijke bijdrage aan een schaars bronnencorpus.
Maria’s perspectief in de interviews is een extra bijzondere toevoeging. In de officiële bronnen in archieven blijft de informatie over aanwezige vrouwen beperkt. Zo komt Maria in de geschreven bronnen zelden aan bod of slechts als “Floris’ vrouw”. Zij biedt op deze manier ook een stem voor vrouwen en hun belevingen.
Tegelijkertijd bevond Maria zich in Congo en Burundi op een bizar kruispunt. Haar identiteit als vrouw maakte haar eerder ondergeschikt binnen de samenleving, terwijl haar witte huidskleur haar hogerop plaatste. 5 jaar lang leefde ze in een wereld waarin de zwarte bevolking de koloniale hiërarchieën probeerde om te gooien. Ze kwam soms in gevaarlijke situaties terecht, waarbij specifiek haar verhouding tot zwarte mannen complex was. Deze complexiteit zorgde voor een gelijkere positie binnen de expatgemeenschap. Als witte minderheid in een zwarte samenleving werd er minder onderscheid gemaakt tussen een witte man of vrouw dan ze op dat moment gewoon was in België.
“Alles anders dan in België”
“We worden een deel van de omstandigheden.”
Door in te zoomen op het dagelijkse leven van Floris en Maria wordt een complexe geschiedenis plots heel tastbaar. Hun verhalen tonen een periode van intense maatschappelijke verschuivingen, waarin oude vooroordelen en nieuwe realiteiten met elkaar botsten. Maria’s perspectief en de regio van Burundi zijn een speciale toevoeging, die een genuanceerder beeld schetsen. Zo werd het toch mogelijk, vertrekkend vanuit één koppel, bredere uitspraken te doen over machtsverschuivingen in de jaren zestig in Congo en Burundi.
Bibliografie
- Bibliografie
-
Literatuur
-
Werken
-
-
Al-Faham Hajer, Davis Angelique M. en Ernst Rose, "Intersectionality: From Theory to Practice", Annual Review of Law and Social Science, 15/1, 2019, 247–265.
Anthias Floya, "Hierarchies of social location, class and intersectionality: Towards a translocational frame", International sociology, 28/1, 2013, 121–138.
Arnold Guy, "The Congo 1960–1965", in: Mercenaries: The Scourge of the Third World, Springer, 1999, 1–17.
Beyen Marnix, De taal van de geschiedenis: hoe historici lezen en schrijven, Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2019, 294.
Biesemans Sam, "50 jaar statuut gewetensbezwaren tegen militaire dienst in België: de lange strijd voor de erkenning van een mensenrecht", Brood & Rozen, 20/4, 2015, 62-72.
Bleyen Jan en Van Molle Leen, Wat is mondelinge geschiedenis?, Leuven: Uitgeverij Acco, 2012, 172.
Bosma Alice, Lauwaert Katrien en Aertsen Ivo, "Confrontatie met koloniaal onrecht. Pacificatie en de moeizame opbouw van een gezamenlijke toekomst", Tijdschrift voor Herstelrecht, 22/2, 2022, 9-17.
Carson Ben, "''A Metamorphosed Language": Tracing Language Attitudes Towards Lubumbashi Swahili and French in the DRC", SOAS Working Papers in Linguistics, 21, 2023, 30–45.
Cassiers Isabelle, De Villé Philippe en Solar Peter, "Economic Growth in Postwar Belgium", in: Economic Growth in Europe Since 1945, Cambridge: Cambridge University Press, 1996, 173–209.
Chrétien Jean-Pierre en Dupaquier Jean-François, Burundi 1972, au bord des génocides, Parijs: Karthala Editions, 2007, 496.
Clark David, Marriage, Domestic Life and Social Change: Writings for Jacqueline Burgoyne, 1944-88, Londen: Routledge, 2019, 267.
Declercq Robrecht, "Economic decolonization and strategies of Belgian business after Congolese independence (1960-1978)", Journal of Belgian history, 53/3, 2023, 74–97.
Doble Josh, White settlers to white Africans? Decolonization and white identity in Kenya and Zambia, University of Leeds, 2019, 389.
Easterly William, "The Ideology of Development", Foreign Policy, 161, 2007, 30–35.
Edwards Laura F., "Gender and the Changing Roles of Women", in: A Companion to 19th‐Century America, Massachusetts: Blackwell, 2001, 223–237.
Etambala Zana A., Congo ‘55-‘65: van koning Boudewijn tot president Mobutu, Tielt: uitgeverij Lannoo, 1999, 317.
Eyletters Lilian, “Indemniser les anciens coloniaux. La Commission d’Indemnisation des Dommages du Congo (1965-1976)”, Revue Belge d'Histoire Contemporaine, 2, 2025, 38-68.
Fisher Josephine Lucy, Pioneers, Settlers, Aliens, Exiles: The decolonisation of white identity in Zimbabwe, Canberra: ANU E Press, 2010, 276.
Foutry Vita en Neckers Jan, Als een wereld zo groot waar uw vlag staat geplant: Kongo 1885-1960, Brussel: BRT-Instructieve Omroep, 1986, 248.
Geeta Chowdhry en Nair Sheila, Power, postcolonialism and international relations: Reading race, gender and class, London: Routledge, 2013, 324.
Gerson Stéphane, "A History from Within: When Historians Write about Their Own Kin", The Journal of Modern History, 94/4, 2022, 898-937.
Gerson Stéphane, Scholars and Their Kin: Historical Explorations, Literary Experiments, University of Chicago Press, 2025, 272.
Grimshaw Patricia, "Settler Anxieties, Indigenous Peoples, and Women's Suffrage in the colonies of Australia, New Zealand, and Hawai'i, 1888 to 1902", Pacific Historical Review, 69/4, 2000, 553–572.
Hudson Heidi en Melber Henning, "Contextualising African Identities, Othering and the Politics of Space", Africa insight, 44/1, 2014, 1–6.
Hughes Matthew, "Fighting for White Rule in Africa: The Central African Federation, Katanga, and the Congo Crisis, 1958–1965", The International History Review, 25/3, 2003, 592–615.
Ifeanyi John Obikwelu, Messina Gérard-Marie en Odumegwu Andy Chukwuemeka, "The Effects of Neocolonialism on Africa’s Development", PanAfrican Journal of Governance and Development (PJGD), 4/2, 2023, 3–35.
Janssens Angélique, "The Rise and Decline of the Male Breadwinner Family? An Overview of the Debate", International Review of Social History, 42/S5, 1997, 1–23.
Jones Alison en Manda Domoka Lucinda, "Violence and ‘othering’ in colonial and postcolonial Africa. Case study: Banda's Malaŵi", Journal of African Cultural Studies, 18/2, 2006, 197–213.
Lauro Amandine, "Women in the Democratic Republic of the Congo", in: Oxford Research Encyclopedia of African History, Oxford University Press, 2020, 1-30.
Levine-Rasky Cynthia, "Intersectionality Theory Applied to Whiteness and Middle-Classness", Social identities, 17/2, 2011, 239–253.
McAlister Melani, "Guess Who's Coming to Dinner: American Missionaries, Racism, and Decolonization in the Congo", Organization of American Historians Magazine of History, 26/4, 2012, 33–37.
Moore David B, "Development Discourse as Hegemony: Towards an Ideological History—1945–1995", in: Debating development discourse: Institutional and popular perspectives, Springer, 1995, 1–53.
Ndimurwimo LA en Mbao MLM, "Challenges of Development in Burundi: A Case Study of Protection of Refugees and IDPs in Post-Conflict Reconciliation and Transitional Justice", US-China L. Rev., 11, 2014, 1095-1113.
Ndimurwimo LA en Mbao MLM, "Rethinking Violence, Reconciliation and Reconstruction in Burundi", Potchefstroom Electronic Law Journal, 18/4, 2015, 847–900.
Nguyen Sarah, "Women Rising from the Depths of Congolese History: The Mobilization and Politicization of the Women of the Congo", The Toro Historical Review, 5/1, 2018, 1-26.
Nguyen Sarah, "Women Rising from the Depths of Congolese History: The Mobilization and Politicization of the Women of the Congo", The Toro Historical Review, 5/1, 2018, 1-26.
Nzongola-Ntalaja Georges, The Congo from Leopold to Kabila: a people's history, New York/ Londen: Bloomsbury Publishing, 2013, 304.
O'Reilly Karen en Benson Michaela, "Lifestyle Migration: Escaping to the Good Life?", in: Lifestyle Migration, Farnham: Ashgate Publishing Limited, 2016, 168, 1–14.
Richards Zoë en Hewstone Miles, "Subtyping and Subgrouping: Processes for the Prevention and Promotion of Stereotype Change", Personality and Social Psychology Review, 5/1, 2001, 52–73.
Saito Osamu, "Historical Origins of the Male Breadwinner Household Model: Britain, Sweden and Japan", Japan labor review, 11/4, 2014, 5–20.
Scott Jacqueline, "Family and Gender Roles: How Attitudes are Changing", Arxius de Ciències Socials, 15, 2006, 143–154.
Sewell William H. JR., Logics of History: Social Theory and Social Transformation, Chicago/ London: University of Chicago Press, 2005.
Stoler An Laura, Carnal Knowledge and Imperial Power: Race and the Intimate in Colonial Rule, Berkeley/ Los Angeles/ London: University of California Press, 2002, 335.
Táíwò Olufemi, "It never existed: The idea of a ‘precolonial’Africa is theoretically vacuous, racist and plain wrong about the continent’s actual history", Aeon Essays, 1, 2023.
Tedeschi Paolo en Tilly Pierre, "Notes on the Economic and Social Impact of the Migration Flows in Belgium from the Post-World War II to the New Millennium: Some case studies", in: Labour Migration in Europe Volume I: Integration and Entrepreneurship among Migrant Workers–A Long-Term View, Palgrave Pivot, 2018, 71–108.
Van Der Aa Jan en Luyckfasseel Margot, "Between Movement and Containment: Forminière, Biopolitics and Labor in Kasaï, Belgian Congo (1910-1940)", TSEG-The Low Countries Journal of Social and Economic History, 22/2, 2025, 31–58.
Van Der Steen Tony voor Het College van de Ombudsmannen voor pensioenen, "Preventieve werking van bemiddeling door Ombudsman Pensioenen, in: Jaarverslag 2024, Brussel: Artoos n.v., 2024, 149, 35-44.
Vervust Petra, De grenzen van koloniale symbolische macht. Etnicisering en racialisering in Rwanda 1890-1960, vakgebied Geschiedenis, Universiteit Gent, 2010.
Viaene Vincent, Ceuppens Bambi en Van Reybrouck David, Congo in België: Koloniale cultuur in de metropool, Leuven: Universitaire Pers Leuven 2009, 352.
Vyas-Doorgapersad Shikha en Lukamba Tshombe M., "The status and political participation of women in the Democratic Republic of Congo (1960–2010): A critical historical reflection", New Contree, 62, 2011, 91-110.
Weisberg Howard L., "Congo Crisis 1964: A Case Study in Humanitarian Intervention", Va. J. Int'l L., 12, 1971, 261-276.
Young Crawford M., "Post-Independence Politics in the Congo", Transition, /26, 1966, 34–41.
-
Universitaire lessen en lezingen
Beyen Marnix, “Les 2: Het Belgische koloniale rijk, 1908-1962 en de impact ervan in de onafhankelijke staten Rwanda en Burundi”, in: Kolonisatie en dekolonisatie: Centraal-Afrika en België, Antwerpen: Universiteit Antwerpen, 21 februari 2025.
Gerson Stéphane, My Grandmother’s Vichy Policeman: Toward a Historical Ethnography of Family Stories 1994-1942, Henri Janne Room (s15.331): Université Libre de Bruxelles, 18 februari 2026, 16-18u.
Luyckfasseel Margot, “Les 6: De postkoloniale situatie en Mobutu’s authenticité”, in: Kolonisatie en dekolonisatie: Centraal-Afrika en België, Antwerpen: Universiteit Antwerpen, 21 maart 2025.
-
Geraadpleegde websites
Spoorwegmaatschappij van Beneden-Congo naar Katanga. BCK, website van het Archief van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika <https://archives.africamuseum.be/agents/corporate_entities/22>, geraadpleegd op 9 maart 2026.
Archives du b.c.k. (compagnie du chemin de fer du bascongo au katanga), devenu en 1961 ancienne compagnie du chemin de fer du bas-congo au katanga s.a., en 1972 gecifer s.a. et en 1978 gecifer-sodecotra s.a.: secrétariat général, website van het Afrikamuseum Archives, <https://www.africamuseum.be/sites/default/files/media/docs/research/collections/archives/archives-empain-bck.pdf>, geraadpleegd op 24 oktober 2025.
-
Bronnen
-
Interviews
-
I#1: Individueel interview met Maria Billet, 1:18:26, Schilde, 30 september 2025.
I#2: Individueel interview met Floris Degreef, 1:33:29, Schilde, 30 september 2025.
I#3: Individueel interview met Maria Billet, 1:15:29, Schilde, 4 november 2025.
I#4: Gezamenlijk interview met Floris Degreef en Maria Billet, 54:59, Schilde, 4 november 2025.
I#5: Individueel interview met Floris Degreef, 1:29:20, Schilde, 4 november 2025.
I#6: Gezamenlijk interview met Floris Degreef en Maria Billet, 55:00, Schilde, 14 april 2026.
-
Familiearchief
-
Tekstuele bronnen
-
Identiteits- en migratie documentatie
FDB#1: Familiearchief Degreef-Billet, “paspoort – koninkrijk België N° 10954”, Floris Degreef, Brussel, 8 juni 1964 – 7 juni 1968.
FDB#2: Familiearchief Degreef-Billet, “paspoort – koninkrijk België N° 648538”, Floris Degreef, Brussel, 18 juni 1968 – 17 juni 1972.
FDB#3: Familiearchief Degreef-Billet, “paspoort – koninkrijk België N° 36773”, Maria Billet, Brussel, 15 juli 1964 – 14 juli 1968.
FDB#4: Familiearchief Degreef-Billet, “paspoort – Koninkrijk België N° 648568”, Maria Billet, Brussel, 29 juli 1968 – 28 juli 1972.
FDB#5: Familiearchief Degreef-Billet, “Attestation D’Immatriculation”, in: fotoalbum augustus 1964 – september 1967, Floris Degreef, Elisabethville: officier de l’immigration, 17 september 1964.
FDB#6: Familiearchief Degreef-Billet, “Attestation D’Immatriculation”, in: fotoalbum augustus 1964 – september 1967, Maria Billet, Elisabethville: officier de l’immigration, 17 september 1964.
Brieven en documenten tewerkstelling Floris
FDB#7: Familiearchief Degreef-Billet, Vroegere werkgevers: BCK, “lettre, le 17 mai 1964”, in: Dossier NR/4: pensioenen en vroegere werkgevers, Leuven: Floris, 17 mei 1964.
FDB#8: Familiearchief Degreef-Billet, Vroegere werkgevers: BCK, “lettre, le 1 juillet 1964”, in: Dossier NR/4: pensioenen en vroegere werkgevers, Leuven: Floris, 1 juli 1964.
FDB#9: Familiearchief Degreef-Billet, Vroegere werkgevers: BCK, “Télégramme, le 6 juillet 1964”, in: Dossier NR/4: pensioenen en vroegere werkgevers, Brussel: Ancienne Compagnie du Chemin de Fer du Bas-Congo au Katanga, 6 juli 1964.
FDB#10: Familiearchief Degreef-Billet, Vroegere werkgevers: BCK, “Contrat de Louage de Services”, in: Dossier NR/4: pensioenen en vroegere werkgevers, Brussel: Nouvelle Compagnie du Chemin de Fer du Bas-Congo au Katanga, 22 juli 1964.
FDB#11: Familiearchief Degreef-Billet, Vroegere werkgevers: BCK, “Télégramme, le 21 février 1967”, in: Dossier NR/4: pensioenen en vroegere werkgevers, Brussel: Ancienne Compagnie du Chemin de Fer du Bas-Congo au Katanga, 21 februari 1967.
FDB#12: Familiearchief Degreef-Billet, Vroegere Werkgevers: SORCA, “Contrat d’Engagement entre la S.A. SORCA et Monsieur Floris Degreef”, in: Dossier NR/4: pensioenen en vroegere werkgevers, Brussel: Societe de Recherche Opérationnelle et d’Economie Appliquee S.A., 17 maart 1967.
FDB#13: Familiearchief Degreef-Billet, Vroegere Werkgevers: SORCA, “lettre, 1 décembre 1967”, in: Dossier NR/4: pensioenen en vroegere werkgevers, Brussel: Societe de Recherche Opérationnelle et d’Economie Appliquee S.A., 17 maart 1967.
Ander
FDB#14: Familiearchief Degreef-Billet, bewaard door Eric Degreef (zoon van Basile Degreef), “Degreef & Heylen. Société de personnes responsabilité limitée. Contrat de société.”, acte notaire, 2 december 1954.
FDB#15: Familiearchief Degreef-Billet, bewaard door Eric Degreef (zoon van Basile Degreef), “Dagvaarding”, Brussel: Gerechtsdeurwaarders Jean Ba[u][t][i][e]r, Lucien De Valck en Jacques Dansard, 13 april 1962.
FDB#16: Familiearchief Degreef-Billet, Huwelijksattest Floris Degreef en Maria Billet, Leuven: Burgerlijke stand der stad Leuven, 8 augustus 1964.
FDB#17: Familiearchief Degreef-Billet, Diploma graad Burgerlijk Bouwkundig Ingenieur, Leuven: Universiteit Leuven, 25 september 1964.
FDB#18: Familiearchief Degreef-Billet, Verhandeling in de Handels- en Consulaire Wetenschappen van Floris Degreef, “Burundi. Een Land met Agrarische Struktuur – een Typisch Ontwikkelingsland”, Antwerpen: Handelshogeschool Antwerpen, Prof. Drs. Van Peteghem, 1973-1974.
-
Beeldmateriaal
Familiearchief Degreef-Billet, Fotoalbum augustus 1964 – september 1967, Schilde: Maria Billet, 28 pagina’s.
Familiearchief Degreef-Billet, Fotoalbum September 1967 – November 1969, Schilde: Maria Billet, 85 pagina’s.
Familiearchief Degreef-Billet, Fotoalbum November 1969 – September 1972, Schilde: Maria Billet, 85 pagina’s.
Opmerking: Binnen deze bibliografie valt op dat er geen bronnen uit publieke archieven opgenomen zijn. Bronnenmateriaal (met betrekking tot deze casus) was schaars voor de postkoloniale periode. De zoekpogingen in het Rijksarchief (Depot Joseph Cuvelier), het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (MRAC) en het Afrika-archief van Buitenlandse Zaken leverden geen bruikbaar materiaal voor dit onderzoek.
