Lege borden, droge kranen: een stille vorm van genocide?
Kan de vernietiging van een leefomgeving genocide zijn?
Door Matteo Marsala
Stel je voor dat er geen water meer uit de kraan komt. Landbouwgrond wordt vernietigd, voedsel raakt op en het gebied waarin je woont, wordt langzaam onbewoonbaar. Niemand hoeft je rechtstreeks te doden om je overlevingskansen te verliezen.
Dat scenario is niet alleen hypothetisch. In Gaza zijn waterinstallaties, landbouwgronden en voedselvoorzieningen op grote schaal beschadigd of vernietigd. In Darfur werden waterputten vergiftigd en voedselbronnen vernield. Kan zulke milieuvernietiging ook genocide zijn?
Genocide zonder onmiddellijke moord
Het Genocideverdrag kijkt verder dan het rechtstreeks doden van een volk. Na de genocide in Rwanda oordeelde het voormalig Rwanda-tribunaal dat ook uithongering, systematische verdrijving en het terugbrengen van medische zorg tot onder het noodzakelijke minimum een groep fysiek kunnen vernietigen.
Die redenering maakt het verdrag ook relevant voor milieuschade. Mensen zijn afhankelijk van de bodem waarop zij voedsel telen, het water dat zij drinken en het gebied waarin zij wonen. Wie waterbronnen vergiftigt, landbouwgrond verwoest of een gebied onbewoonbaar maakt, beschadigt daarom niet alleen de natuur. Hij ontneemt een groep de middelen om te blijven bestaan.
Genocide is niet hetzelfde als ecocide
Milieuvernietiging kan een groep haar overlevingsmiddelen ontnemen, maar is daarom nog niet automatisch genocide. Denk aan Tsjernobyl: de kernramp maakte een enorm gebied onbewoonbaar, maar was niet bedoeld om een bevolkingsgroep te vernietigen. Verwoestende gevolgen alleen volstaan dus niet.
Daarom is het onderscheid met ecocide belangrijk. Ecocide draait om uitzonderlijk ernstige schade aan het milieu zelf. Genocide draait om de fysieke vernietiging van een nationale, etnische, raciale of religieuze groep. De twee kunnen elkaar overlappen, maar zijn niet uitwisselbaar.
Een olieramp kan enorme ecologische schade veroorzaken zonder genocide te zijn. Omgekeerd kan de gerichte vernietiging van enkele cruciale waterbronnen onder de definitie van genocide vallen wanneer die bedoeld is om een beschermde groep fysiek te vernietigen. Het verschil ligt dus niet alleen in de omvang van de schade, maar vooral in wie of wat het doelwit is.
Vijf drempels
Om te bepalen wanneer die grens wordt overschreden, vergeleek mijn onderzoek het Genocideverdrag met uitspraken van vier internationale rechtbanken: het Internationaal Gerechtshof, het Internationaal Strafhof en de tribunalen voor Rwanda en voormalig Joegoslavië. Daaruit volgen vijf voorwaarden die samen vervuld moeten zijn.
1. Eerst moet er werkelijk sprake zijn van ernstige vernietiging of aantasting van de leefomgeving. Denk aan waterinstallaties, landbouwgrond, vee, voedselbronnen of bewoonbaar gebied.
2. Vervolgens moet die schade de basisvoorwaarden van het leven raken. Een vernield bos is dus niet genoeg omdat het een bos is; het wordt juridisch relevant wanneer een bevolking daardoor bijvoorbeeld geen voedsel, water of beschutting meer heeft.
3. Ten derde moet de schade zo zwaar zijn dat ze het fysieke voortbestaan bedreigt. Honger, verplaatsing of menselijk lijden zijn op zichzelf niet automatisch genocide. De omstandigheden moeten het overleven van de groep onmogelijk kunnen maken.
4. Ten vierde moet het gaan om een groep die door het Genocideverdrag wordt beschermd: een nationale, etnische, raciale of religieuze groep. Schade die burgers willekeurig of als onbedoeld gevolg van een oorlog treft, volstaat niet.
5. Tot slot is er de moeilijkste voorwaarde: de dader moet de specifieke bedoeling hebben om de groep geheel of gedeeltelijk fysiek te vernietigen. Men noemt dat ‘genocidale intentie’. Het is niet genoeg dat iemand weet dat mensen waarschijnlijk zullen sterven. Hun vernietiging moet het beoogde resultaat zijn.
“Niet de omvang van de milieuschade alleen, maar het doel waarmee ze wordt aangericht, bepaalt of genocide in beeld komt.”
Waarom bewijs zo moeilijk is
Die laatste voorwaarde verklaart waarom het label genocide zo moeilijk toe te passen is. Milieuschade ontstaat tijdens oorlogen vaak naast militaire operaties. Een staat kan beweren dat een waterleiding, dam of akker om een strategische reden werd aangevallen. Zelfs wanneer de gevolgen voor burgers rampzalig zijn, moet nog worden bewezen dat de aanval bedoeld was om de groep zelf te vernietigen.
Van Darfur tot Gaza
Daders kondigen zelden aan dat zij een groep willen vernietigen. Rechters moeten die bedoeling daarom afleiden uit het geheel van de feiten: welke middelen worden aangevallen, hoe systematisch gebeurt dat, wie wordt getroffen en welke verklaringen leggen politieke of militaire leiders af?
Darfur toont hoe zo’n patroon eruit kan zien. Onder het bewind van de voormalige Soedanese president Omar al-Bashir werden dorpen aangevallen, waterputten vergiftigd en voedselbronnen vernietigd. Volgens het Internationaal Strafhof waren er redelijke gronden om aan te nemen dat die campagne gericht was tegen de Fur, Masalit en Zaghawa. De aanvallen troffen niet alleen hun woningen, maar er was ook een focus op alles wat een terugkeer en verder leven moeilijk tot onmogelijk maakte.
Ook in Gaza vormt de schade aan waterinstallaties, landbouwgrond, voedselvoorzieningen en bewoonbare gebieden geen reeks losstaande incidenten. De juridische discussie draait daarom ook om het ruimere patroon waarin die vernietiging plaatsvindt. Wijst dat patroon op militaire oorlogsvoering met verwoestende gevolgen of op een beleid dat het voortbestaan van de Palestijnse bevolking zelf raakt?
Op die vraag bestaat voorlopig geen eenvoudig antwoord. Gaza toont vooral hoe rechters uit duizenden afzonderlijke feiten één bedoeling moeten proberen af te leiden en hoe bepalend, maar ook hoe moeilijk, dat bewijs is.
De kraan als waarschuwing
De kern van mijn onderzoek is daarom dubbel. Het bestaande Genocideverdrag is ruim genoeg om ook moderne, indirecte vernietigingsmethoden te omvatten. Een groep kan worden aangevallen via de bodem waarop ze voedsel teelt, het water dat ze drinkt en het gebied waarin ze woont. Tegelijk blijft de juridische drempel bewust bijzonder hoog: niet elke oorlogsmisdaad, humanitaire ramp of milieuramp is genocide.
Wanneer de kraan droogvalt, vertelt dat dus niet alleen een verhaal over water. Soms vertelt ze ook iets over de manier waarop een groep haar toekomst wordt ontnomen. Pas wanneer dat precies de bedoeling is, kan de vernietiging van een leefomgeving ook de vernietiging van een volk worden.
Bibliografie
Legislation
Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (adopted 9 December 1948, entered into force 12 January 1951) 78 UNTS 277
Convention on the Prohibition of Military or Any Other Hostile Use of Environmental Modification Techniques (opened for signature 18 May 1977, entered into force 5 October 1978) 1108 UNTS 151
Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I) (adopted 8 June 1977, entered into force 7 December 1978) 1125 UNTS 3
Rome Statute of the International Criminal Court (adopted 17 July 1998, entered into force 1 July 2002) 2187 UNTS 90
Statute of the International Court of Justice (adopted 26 June 1945, entered into force 24 October 1945) 1 UNTS XVI
Vienna Convention on the Law of Treaties (adopted 23 May 1969, entered into force 27 January 1980) 1155 UNTS 331
Official documents
ILC, Draft Conclusions on Identification and Legal Consequences of Peremptory Norms of General International Law (jus cogens) UN Doc A/77/10 (18 April 2022)
ILC, Draft Conclusions on Identification of Customary International Law with Commentaries UN Doc A/73/10 (2018)
International Criminal Court, Elements of Crimes (ICC-ASP/1/3, 2002)
Office of the Prosecutor, Policy on Addressing Environmental Crimes under the Rome Statute (International Criminal Court 2023)
UN General Assembly, The Crime of Genocide UNGA Res 96(I) (11 December 1946)
Case law
PCIJ
The Case of the SS Lotus (France v Turkey) (Judgment) PCIJ Rep Series A No 10
ICJ
Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v Serbia and Montenegro) (Judgment) [2007] ICJ Rep 43
Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v Serbia) (Judgment) [2015] ICJ Rep 3
Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Preliminary Objections) [1996] ICJ Rep 595
Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v Israel) (Application Instituting Proceedings) (29 December 2023)
Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v Israel) (Order on Provisional Measures) [2024] ICJ General List No 192
Application of the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (Armenia v Azerbaijan) (Order) [2023] ICJ Rep 619
Armed Activities on the Territory of the Congo (Democratic Republic of the Congo v Uganda) (Judgment) [2005] ICJ Rep 168
Barcelona Traction, Light and Power Company Ltd (Belgium v Spain) (Judgment) [1970] ICJ Rep 3
Competence of the General Assembly for the Admission of a State to the United Nations (Advisory Opinion) [1950] ICJ Rep 4
Dispute regarding Navigational and Related Rights (Costa Rica v Nicaragua) (Judgment) [2009] ICJ Rep 213
Fisheries Case (United Kingdom v Norway) (Judgment) [1951] ICJ Rep 116
Kasikili/Sedudu Island (Botswana v Namibia) (Judgment) [1999] ICJ Rep 1045
Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons (Advisory Opinion) [1996] ICJ Rep 226
Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v Bahrain) (Jurisdiction and Admissibility) [1995] ICJ Rep 6
Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v United States of America) (Merits) [1986] ICJ Rep 14
North Sea Continental Shelf Cases (Federal Republic of Germany v Denmark; Federal Republic of Germany v Netherlands) (Judgment) [1969] ICJ Rep 3
Oil Platforms (Islamic Republic of Iran v United States of America) (Preliminary Objections) [1996] ICJ Rep 803
Questions relating to the Obligation to Prosecute or Extradite (Belgium v Senegal) (Judgment) [2012] ICJ Rep 422
Sovereignty over Pulau Ligitan and Pulau Sipadan (Indonesia v Malaysia) (Judgment) [2002] ICJ Rep 625
Territorial Dispute (Libyan Arab Jamahiriya v Chad) (Judgment) [1994] ICJ Rep 6
Whaling in the Antarctic (Australia v Japan: New Zealand intervening) (Judgment) [2014] ICJ Rep 226
ICTY
Blagojević and Jokić (Judgment) IT-02-60-T (17 January 2005)
Brđanin (Judgment) IT-99-36-T (1 September 2004)
Jelisić (Appeal Judgment) IT-95-10-A (5 July 2001)
Jelisić (Judgment) IT-95-10-T (14 December 1999)
Karadžić (Judgment) IT-95-5/18-T (24 March 2016)
Krstić (Judgment) IT-98-33-T (2 August 2001)
Mladić (Judgment) IT-09-92-T (22 November 2017)
Sikirica et al (Judgment on Defence Motions to Acquit) IT-95-8-T (3 September 2001)
Stakić (Judgment) IT-97-24-T (31 July 2003)
ICTR
Akayesu (Judgment) ICTR-96-4-T (2 September 1998)
Kayishema and Ruzindana (Appeal Judgment) ICTR-95-1-A (1 June 2001)
Kayishema and Ruzindana (Judgment) ICTR-95-1-T (21 May 1999)
Musema (Judgment and Sentence) ICTR-96-13-T (27 January 2000)
Nahimana, Barayagwiza and Ngeze (Judgment and Sentence) ICTR-99-52-T (3 December 2003)
Niyitegeka (Judgment and Sentence) ICTR-96-14-T (16 May 2003)
Rutaganda (Judgment and Sentence) ICTR-96-3-T (6 December 1999)
ICC
Al Bashir (Prosecutor’s Application for a Warrant of Arrest) ICC-02/05-157-AnxA (14 July 2008)
Omar Hassan Ahmad Al Bashir (Second Decision on the Prosecution’s Application for a Warrant of Arrest) ICC-02/05-01/09 (Pre-Trial Chamber I, 12 July 2010)
ECtHR
Perinçek v Switzerland App no 27510/08 (ECtHR, 15 October 2015)
Vasiliauskas v Lithuania App no 35343/05 (ECtHR, 20 October 2015)
European Union
Arne Mathisen AS v Council (T-344/99) [2002] ECR II-2905
Other international tribunals
Western Front, Aerial Bombardment and Related Claims (Eritrea’s Claim 26 v Ethiopia) (Partial Award) EECC (19 December 2005)
Jurisprudence
Handbooks
Ambos K, Treatise on International Criminal Law: Volume II: The Crimes and Sentencing (Oxford University Press 2022)
Austin JE and Bruch CE, The Environmental Consequences of War: Legal, Economic, and Scientific Perspectives (Cambridge University Press 2000)
Cassese A, International Law (2nd edn, Oxford University Press 2005)
Cassese A, Acquaviva G, Fan M and Whiting A, International Criminal Law: Cases & Commentary (Oxford University Press 2011)
Dinstein Y, The Conduct of Hostilities under the Law of International Armed Conflict (3rd edn, Cambridge University Press 2016)
Dixon M, Textbook on International Law (Blackstone Press 2000)
Dixon M, McCorquodale R and Williams S, Cases and Materials on International Law (Oxford University Press 2011)
Gardiner R, Treaty Interpretation (2nd edn, Oxford University Press 2015)
Henckaerts J-M and Doswald-Beck L, Customary International Humanitarian Law (Cambridge University Press 2005)
Hernandez G, International Law (Oxford University Press 2025)
Hulme K, War Torn Environment: Interpreting the Legal Threshold (Martinus Nijhoff 2004)
Kaczorowska-Ireland A, Public International Law (Routledge 2015)
Kemp G, Criminal Law in South Africa (Oxford University Press 2015)
Kourtis D, Genocide and the Right to Exist (TMC Asser Press 2024)
Lattimer M, Genocide and Human Rights (Ashgate Publishing 2007)
Lemkin R, Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress (Carnegie Endowment for International Peace 1944)
Meron T, The Humanization of International Law (Martinus Nijhoff Publishers 2006)
Nersessian DL, Genocide and Political Groups (Oxford University Press 2010)
Nollkaemper A, Kern van het internationaal publiekrecht (Boom Juridisch 2019)
Novic E, The Concept of Cultural Genocide: An International Law Perspective (Oxford University Press 2016)
Ratner S and Abrams J, Accountability for Human Rights Atrocities in International Law: Beyond the Nuremberg Legacy (Clarendon Press 1997)
Rothwell DR, Kaye S, Akhtarkhavari A, Davis R and Saunders I, International Law: Cases and Materials with Australian Perspectives (Cambridge University Press 2018)
Sands P, East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity (Weidenfeld & Nicolson 2016)
Schabas WA, Genocide in International Law: The Crime of Crimes (2nd edn, Cambridge University Press 2009)
Schabas WA, Genocide in International Law (3rd edn, Cambridge University Press 2025)
Shaw M, International Law (9th edn, Cambridge University Press 2021)
Shelton D, Jus Cogens (Oxford University Press 2021)
Tan Y, The Rome Statute as Evidence of Customary International Law (Meijers-reeks 2019)
Werle G, Principles of International Criminal Law (TMC Asser Press 2005)
Zierler D, The Invention of Ecocide: Agent Orange, Vietnam, and the Scientists Who Changed the Way We Think About the Environment (University of Georgia Press 2011)
Contributions to anthologies
Drumbl MA, ‘Waging War Against the World: The Need to Move from War Crimes to Environmental Crimes’ in Dinstein Y and Tabory M (eds), International Law at a Time of Perplexity (Martinus Nijhoff 1989)
Fitzmaurice M, ‘The Practical Working of the Law of Treaties’ in Evans MD (ed), International Law (5th edn, Oxford University Press 2018)
Kaul H-P, ‘The International Criminal Court and the Crime of Genocide’ in Gaeta P (ed), The UN Genocide Convention: A Commentary (Oxford University Press 2009)
Roberts A and Sivakumaran S, ‘The Theory and Reality of the Sources of International Law’ in Evans MD (ed), International Law (Oxford University Press 2018)
Shany Y, ‘The Road to the Genocide Convention and Beyond’ in Gaeta P (ed), The UN Genocide Convention (Oxford University Press 2009)
Articles
Al-Zubi A, ‘The Extent of Adopting a Hierarchical Interpretive Structure by the ILC in Arts 31- 2 of the VCLT to Remove the Legal Uncertainty from Treaty Interpretation’ (2017) 59 Journal of Law, Policy and Globalization 191
Bagheri S and Kemp G, ‘Damage to and Destruction of the Natural Environment: Terraforming Warfare in Gaza and Accountability for Ecocentric Crimes’ (2024) Journal of International Criminal Justice
Bothe M, Bruch C, Diamond J and Jensen D, ‘International Law Protecting the Environment during Armed Conflict: Gaps and Opportunities’ (2010) 92 International Review of the Red Cross 569
Chakhmakhchyan S and Meyroyan E, ‘Slow-Burn Destruction: Reading “Conditions of Life” into Twenty-First Century Genocide’ (2025) 10 International Journal of Armenian Genocide Studies 102
Croitor V, ‘The Interpretation of Treaties According to the Vienna Convention on the Law of Treaties’ (2015) 3 Moldoscopie 54
Eichler LJ, ‘Ecocide Is Genocide: Decolonizing the Definition of Genocide’ (2020) 14 Genocide Studies and Prevention 104
Fitzmaurice G, ‘The Law and Procedure of the International Court of Justice, 1951–54: General Principles and Sources of Law’ (1953) 30 BYIL 1
Higgins P, Short D and South N, ‘Protecting the Planet: A Proposal for a Law of Ecocide’ (2013) 59 Crime, Law and Social Change 251
Jacobs FG, ‘Varieties of Approach to Treaty Interpretation: With Special Reference to the Draft Convention on the Law of Treaties before the Vienna Diplomatic Conference’ (1969) 18 International and Comparative Law Quarterly 318
Knox JH, ‘Linking Human Rights and Climate Change at the United Nations’ (2009) 33 Harvard Environmental Law Review 477
Kreß C, ‘The Crime of Genocide under International Law’ (2006) 6 International Criminal Law Review 461
Luban D, ‘A Theory of Crimes Against Humanity’ (2010) 29 Yale Journal of International Law 85
Pocar F, ‘To What Extent Is Protocol I Customary International Law?’ (2002) 78 International Law Studies 337
Radhakrishnan A, ‘An Inherent Right to Health: Reviving Article II(c) of the Genocide Convention’ (2020) Columbia Human Rights Law Review
Sadat LN and Carden R, ‘The New International Criminal Court: An Uneasy Revolution’ (1999) 88 Georgetown Law Journal 381
Schmitt MN, ‘Green War: An Assessment of the Environmental Law of International Armed Conflict’ (1997) 22 Yale Journal of International Law 1
Short D, ‘Re-theorising the Genocide–Ecocide Nexus: Raphael Lemkin and Ecocide in the Amazon’ (2016) 20 The International Journal of Human Rights 1005
Tournaye C, ‘Genocidal Intent before the ICTY’ (2003) 52 International and Comparative Law Quarterly 447
Zarbiyev F, ‘“A Perverse Version of the Nobel Prize”: The Symbolic Power of the Label of “Genocide”’ (2025) Global Challenges
News Articles
Abdulrahim R and Abu Elouf S, ‘Thirst and Hunger Grow in Besieged Gaza Amid Israeli Bombardment’ The New York Times (27 October 2023) https://www.nytimes.com/2023/10/25/world/middleeast/gaza-food-water-sie…
Millar L, ‘Has the ICC just Advanced Accountability for Wartime Environmental Damage?’ CEOBS (8 December 2025) https://ceobs.org/has-the-icc-just-advanced-accountability- for-wartime…;
Turns A, ‘The Toxic Legacy of the Ukraine War’ BBC News (21 February 2023) https://www.bbc.com/future/article/20230221-the-toxic-legacy-of-the-ukr…;
Reports and Institutional Documents
Amnesty International, ‘You Feel Like You Are Subhuman’: Israel’s Genocide Against Palestinians in Gaza (Amnesty International 2024)
Independent Expert Panel for the Legal Definition of Ecocide, Commentary and Core Text (Stop Ecocide Foundation 2021)
ICRC, Commentary on the Additional Protocols of 8 June 1977 to the Geneva Conventions of 12 August 1949 (ICRC 1987)
ICRC, Guidelines on the Protection of the Natural Environment in Armed Conflict (ICRC 2020)
UNEP, Environmental Impact of the Escalation of Conflict in the Gaza Strip: Second Assessment of Environmental Damage and Recommendations for Recovery and Reconstruction Planning (2025)
UNEP, Protecting the Environment During Armed Conflict: An Inventory and Analysis of International Law (UNEP 2009)
UNEP, Rapid Environmental Assessment of Kakhovka Dam Breach, Ukraine 2023 (UNEP 2023)
UNOCHA, ‘Humanitarian Situation Update #179 | Gaza Strip’ (14 June 2024)
WHO, ‘Conflict in Israel and the occupied Palestinian territory’ (World Health Organization)
