Wat Marvel, The Hunger Games en Pokémon ons kunnen leren over lezen

Vraag vandaag aan een leerkracht of jongeren nog lezen, en de bezorgde blik volgt meteen. De Vlaamse leesprestaties dalen, de motivatie om langer-dan-gemiddelde teksten te lezen zakt weg, en in veel klaslokalen voelt literatuur als een last. Klassiekers als Kruistocht in Spijkerbroek of Romeo and Juliet raken jongeren nauwelijks nog. Maar wie buiten de schoolmuren kijkt, ziet een verrassend ander beeld: online ontstaan gemeenschappen waar jongeren verhalen schrijven en delen over hun favoriete Marvel-helden, Hunger Games-personages of avonturen in de nieuwste Pokémon game. Ze lezen langere teksten, reageren, herschrijven en discussiëren. De literaire vaardigheden die we in de klas zo graag zouden zien, bloeien daar spontaan op. Maar kan deze digitale leescultuur onze analoge leescrisis oplossen en leerlingen weer korter bij literaire teksten brengen? 

Fanfiction: de literaire speeltuin van Gen Z 

Fanfiction klinkt misschien als een nichehobby voor internetnerds, maar het idee is verrassend eenvoudig: fans nemen een bestaand verhaal, personage of universum en vragen zich af wat als? Wat als Iron Man een andere beslissing had genomen? Wat als Katniss Everdeen nooit de plaats van haar zusje had ingenomen? Wat als Ash Ketchum een andere starter had gekozen? 

Die vraag wordt het startpunt voor nieuwe verhalen. Jongeren herschrijven scènes, verzinnen alternatieve eindes omdat ze het niet eens zijn met wat de auteur bedacht, geven personages een ander verleden of gender, of laten werelden samensmelten. Andere fans lezen mee, reageren, geven feedback en bouwen verder. Zo ontstaat een sociale, creatieve leesomgeving waarin jongeren bezig zijn met perspectief, plot, karakterontwikkeling en interpretatie. 

Opvallend aan deze formule? Gebruikers doen het vrijwillig. Aan de succesformule van fanfiction zit geen puntensysteem verbonden, geen boekverslag of geen leerkracht die hen zegt hoeveel pagina’s ze exact moeten lezen. Wel werken ze aan cruciale lees- en literaire vaardigheden die voorop worden gesteld in het Vlaamse onderwijs: jongeren treden in dialoog met een werk en met anderen, maar drukken ook hun eigen beleving en interpretatie van een werk uit. 

Wat gebeurt er als je fanfiction naar de klas brengt? 

Met die cruciale vraag begon mijn onderzoek: kan fanfiction leerlingen in de derde graad van het secundair onderwijs motiveren om een canonieke literaire tekst te lezen? Daarom voerde ik een interventiestudie uit bij 49 leerlingen uit de doorstroom- en dubbele finaliteit tijdens de lessen Engels. De experimentele groep werkte drie lessen met fanfiction als toegangspoort tot een canoniek werk, terwijl de controlegroep dezelfde tekst benaderde via meer klassieke lees- en verwerkingsopdrachten uit het literatuuronderwijs. Met behulp van de Intrinsic Motivation Inventory mat ik vervolgens vijf dimensies van intrinsieke leesmotivatie: plezier, competentie, waarde, verbondenheid en autonomie. Want motivatie gaat veel verder dan plezier alleen.

Op papier lijkt fanfiction veel van die vakjes af te vinken. Je werkt met verhalen die jongeren kennen, je geeft hun ruimte om zelf keuzes te maken, en je laat hen samenwerken en ideeën uitwisselen. Maar in de praktijk bleek het complexer: de leerlingen die met fanfiction werkten, ervaarden minder plezier en minder autonomie dan de leerlingen die de traditionele lessen volgden. 

Het open karakter van fanfiction, dat online zo vanzelfsprekend lijkt, bleek voor de leerlingen in het onderzoek een valkuil. Autonomie ervaren is niet hetzelfde als vrijheid krijgen. Jongeren botsten op vragen als: Wat moet ik precies bedenken? Wanneer is mijn idee goed genoeg? Waar begin ik? De ruimte om zelf keuzes te maken voelde voor velen eerder onzeker dan motiverend.

Soms moet je een leerling niet eerst overtuigen om een onbekende wereld binnen te stappen. Soms moet je eerst vertrekken vanuit de wereld waarin die leerling al thuis is.

Toch was het experiment geen mislukking. In interviews vertelden leerlingen dat ze de lessen wél leuk vonden, vooral omdat ze eindelijk konden praten over hun interesses en passies. Het klasgesprek over de literaire tekst zorgde voor opvallend veel enthousiasme. Leerlingen haalden vertrouwen uit de reacties van hun klasgenoten en voelden zich competenter wanneer hun vraag de groep aan het denken zette.

Daarmee verschuift de vraag: gaat het enkel maar om wat ze lezen en hun motivatie hiervoor, of gaat het ook over hoe we hen hierover laten praten? 

Jongeren lezen wél

Mijn onderzoek toont niet aan dat fanfiction de oplossing is voor de leescrisis, daarvoor was het onderzoek te kleinschalig. Het tovert ook onwillige lezers niet om in enthousiaste boekwurmen, en het verhoogt niet automatisch de motivatie. Maar misschien hoeft dat ook niet. De resultaten suggereren immers dat motiverend literatuuronderwijs niet noodzakelijk afhangt van een specifieke werkvorm, maar van de ruimte die leerlingen krijgen om actief met teksten in dialoog te gaan.

Veel jongeren komen vandaag dagelijks in contact met verhalen via films, series, games, sociale media en online gemeenschappen. Ze analyseren personages, voorspellen plotwendingen, bespreken interpretaties en bouwen soms zelfs verder aan bestaande fictieve werelden. Natuurlijk betekent dit niet dat alle jongeren regelmatig langere verhalende teksten lezen. Juist daarom blijft leesbevordering een belangrijke opdracht voor het onderwijs. Tegelijk rijst de vraag waarom we zo weinig aansluiten bij de verhaalculturen die voor veel leerlingen al een betekenisvolle plaats innemen. Als die digitale lees- en schrijfcultuur zo'n groot deel van hun leefwereld vormt, waarom zou die dan binnen de schoolpoort plots irrelevant zijn?

Fanfiction en het grote web aan verhalen die jongeren online consumeren kunnen een vertrekpunt worden om de dialoog over perspectief, personage, plot en betekenis aan te wakkeren. Het hoeft de canon niet te vervangen, maar het kan wel een brug vormen. Een manier om jongeren vanuit hun eigen wereld naar literatuur te leiden, in plaats van hen onmiddellijk naar de literatuur te leiden. Want misschien is dat de kern: soms moet je een leerling niet eerst overtuigen om een onbekende wereld binnen te stappen. Soms moet je eerst vertrekken vanuit de wereld waarin die leerling al thuis is.