Kostbaar zwart? Ebbenhoutimitatie in Antwerpse kabinetten

Hoe zeker ben je dat je ziet wat je denkt te zien? Bij onderzoek naar kunstobjecten is het oog verrassend gemakkelijk te misleiden. In dit geval gaat het over imitatie: iets dat zich anders voordoet dan het in werkelijkheid is. Om het volgende verhaal goed te begrijpen, keren we eerst terug naar het 17de-eeuwse Antwerpen. Tijdens deze periode was Antwerpen een van de belangrijkste productie- en handelscentra van hoogwaardige luxegoederen in Europa. Een goed voorbeeld van zo’n luxegoed zijn de Antwerpse kabinetten. Dit zijn decoratieve zwarte kasten die verder fungeerden als meubel: het zijn echte kunstwerken waarin de meest luxueuze materialen en technieken werden samengebracht en die de toeschouwers moesten verwonderen. Ze zijn versierd met Vlaamse barokschilderijen, goudborduurwerk, glinsterend lakwerk en exclusieve materialen zoals schildpad en ivoor. De kasten bevatten uitgewerkte laden, deurtjes, opbergvakken en geheime ruimtes die op ingenieuze manieren verborgen zijn. Deze luxueuze objecten stonden in de kamers van de rijkere klasse en etaleerden de welvaart van de eigenaar. Vandaag de dag kunnen we deze objecten bewonderen in Vlaamse, nationale en internationale musea. Wie op zoek gaat, ontdekt ze in allerlei vormen en maten.

Maar sommige van deze kabinetten bevatten mogelijk een eeuwenoud, verborgen geheim: ebbenhoutimitatie. Ebbenwat? Ebbenhout is een harde tropische houtsoort met een natuurlijke diepzwarte kleur. Die zwarte kleur was in de 17de eeuw bijzonder geliefd, omdat ze werd geassocieerd met rijkdom en perfect contrasteerde met andere kostbare materialen zoals goud. Maar ebbenhout was en is niet eenvoudig te verkrijgen. Het is een zeldzame houtsoort die slechts in enkele tropische gebieden groeit. Bovendien bevat niet elke ebbenboom het gewilde zwarte kernhout. Daar komt bij dat het hout nog naar Europa moest worden verscheept, wat een onzekere en dure investering was. Ebbenhout was dus bijzonder kostbaar, en dat zette ambachtslieden er mogelijk toe aan om op zoek te gaan naar een goedkoper alternatief.

Ambacht en imitatie

Het ingevoerde ebbenhout werd in Vlaanderen verwerkt door gespecialiseerde ebbenhoutwerkers. Uit archiefdocumenten blijkt dat de spanningen tussen verschillende ebbenhoutwerkers in Antwerpen opliepen. Sommige van deze ambachtslieden slaagden erin goedkopere Europese houtsoorten zodanig zwart te kleuren dat deze nauwelijks te onderscheiden waren van het zwarte tropische ebbenhout. Om eerlijke concurrentie en het vertrouwen van kopers te beschermen, werd er een regel ingevoerd: meubels met imitatie-ebbenhout moesten worden gemerkt met het slagmerk ‘S’. Het niet naleven van de regel werd bestraft met inbeslagname van het meubel en de ebbenhoutwerker kreeg een geldboete opgelegd. Maar er is één probleem: tot op heden is het ‘S’-merk nog niet aangetroffen.

Hoe maakte men imitatie-ebbenhout?

Om na te gaan hoe ebbenhout werd geïmiteerd, werden 17de- en 18de-eeuwse geschreven bronnen geraadpleegd. In deze historische recepten wordt beschreven hoe verschillende houtsoorten, zoals kersen- en perenhout, konden worden behandeld om op ebbenhout te lijken. Er bestonden verschillende technieken. Men kon hout zwart schilderen of lakken, het chemisch donker kleuren door middel van beitsen, of het gecontroleerd verhitten, waardoor het oppervlak verkoolde (carboniseren). Daarna kon het hout worden gepolijst of vernist om de typische glans van ebbenhout te evenaren. Hieronder staan twee plankjes afgebeeld, één ervan is ebbenhout en de andere is een imitatie volgens een historisch recept. Kan jij zien welke?

Het onderzoek

Om meer te weten te komen over het gebruik van ebbenhoutimitatie, werden voor deze masterthesis zeven 17de-eeuwse Antwerpse kabinetten uit Vlaamse en Brusselse musea onderzocht. Met moderne analysetechnieken werd geprobeerd te achterhalen welke houtsoorten en kleurtechnieken werden gebruikt. Daarnaast werden historische bronnen en testpanelen bestudeerd. De resultaten waren opvallend: in drie van de zeven onderzochte kabinetten werden aanwijzingen gevonden dat hout chemisch zwart was gekleurd. In dezelfde drie kabinetten waren er ook aanwijzingen voor het gebruik van perenhout in plaats van ebbenhout. Het onderzoek toont aan dat verschillende analysetechnieken elkaar kunnen aanvullen en samen een duidelijker beeld geven. Toch zijn er nog beperkingen. Bij historische objecten is het soms moeilijk te bepalen welke materialen origineel zijn en welke later tijdens restauraties zijn toegevoegd. Daarnaast waren de houtstalen te klein voor een volledige identificatie van de houtsoort. Ook konden de kleuranalyses slechts bepaalde kleurtechnieken aantonen, waardoor andere technieken niet konden worden uitgesloten.

Conclusies en relevantie

Zoals de voorafgaande testbank aantoonde, is ebbenhout goed te imiteren op basis van historische materialen en technieken. De rechterplank was namelijk een stuk gebeitst pruimenhout. Verder wijst deze thesis erop dat ebbenhoutimitatie werd toegepast in de 17de eeuw, hoewel zeven onderzochte kabinetten een beperkte steekproef blijft. Toekomstig onderzoek is nodig om de beweegredenen achter ebbenhoutimitatie beter te begrijpen. Was het een oplossing voor de beperkte beschikbaarheid en hoge prijs van ebbenhout? Was het een vorm van bewuste misleiding om hogere winsten te creëren? Voor vandaag blijft dit onderzoek waardevol. Het helpt musea, onderzoekers en restauratoren om historische objecten beter te begrijpen:

• Een kabinet waarin artificieel zwart gekleurd hout aanwezig is, is mogelijks origineel en is dus niet noodzakelijkerwijs gerestaureerd.
• Imitaties zijn zo verfijnd dat ze zonder moderne analyses soms nauwelijks te onderscheiden zijn van echt ebbenhout.
• Een combinatie van verschillende analysetechnieken geeft de beste inzichten in deze historische materialen.
• De studie toont bovendien aan dat sommige methodes eeuwenlang succesvol zijn gebleven. Ze kunnen vandaag inspiratie bieden voor duurzamere alternatieven waarbij minder beroep wordt gedaan op bedreigde houtsoorten, zowel binnen de restauratie als binnen de bredere houtsector.