Wat als de sleutel tot een cold case bij een vrijwilliger ligt?
“Het spijt ons, maar zolang we geen nieuwe aanwijzingen ontdekken, kunnen we niet verder met het onderzoek. Alle sporen die we tot nu toe onderzochten, hebben nergens toe geleid.”
Dat is wat nabestaanden meestal te horen krijgen, wanneer het onderzoek naar een levensdelict vastloopt. Meestal is dat het eindpunt van een dossier dat daarna jarenlang in de koelkast belandt, een cold case. De zaak blijft officieel open, maar er worden geen actieve onderzoekshandelingen meer verricht tot er nieuwe tips opduiken of nieuwe onderzoekstechnieken zijn.
Hoewel de huidige onderzoekstechnieken, zoals DNA-analyse, de laatste decennia veel verfijnder zijn geworden, leiden ze niet in elk dossier tot een doorbraak. Nochtans behoort België tot de wereldtop als het gaat om DNA-onderzoek en forensische genetica. Hoe kan het dan, dat zelfs in ons land niet alle zaken opgelost geraken?
Het antwoord daarop is even simpel als hartverscheurend: het is niet omdat de wetenschap iets mogelijk maakt, dat dit ook bij wet geregeld is.
Wanneer er geen identieke DNA-match is
Op de plaats delict zoekt men DNA van de dader. Dat haalt men uit menselijk materiaal zoals bloedsporen, haarstalen en zaad- en eicellen. Het DNA-profiel wordt vergeleken met dat van potentiële verdachten en DNA uit de
nationale DNA-databanken, die onder meer het DNA-profiel van eerder veroordeelden bewaren.
Zit de dader niet in die databanken en kwam hij nooit als verdachte in beeld, dan blijft een DNA-match uit. Zijn er geen andere aanwijzingen, dan loopt de zaak vast. Precies op dat punt begint het wachten voor de nabestaanden
Dat is iets waar ook doctor Sofie Claerhout, de eerste Belgische doctor binnen de forensische genetica, frequent mee geconfronteerd wordt. Met haar onderzoeksgroep CSY aan de KU Leuven bestudeert ze al jarenlang het Y-chromosoom, een specifiek stukje binnen het mannelijk DNA, dat tot op veertig generaties terug bijna identiek wordt doorgegeven van vader op zoon. Zo kan men zoeken naar een gedeeltelijke DNA-match met een familielid van de dader om via stamboomonderzoek de dader te vinden.
Voor haar wetenschappelijk onderzoek bouwde doctor Claerhout een eigen Y-chromosoomdatabank op, gevuld met Y-chromosoomprofielen van mannen die deze vrijwillig aan haar doneren. Vandaag dient de databank zuiver wetenschappelijke doeleinden. Veel van die vrijwilligers gaven aan dat hun Y-chromosoomprofiel ook mag worden ingezet voor forensisch onderzoek. Daaruit ontstond het idee om de profielen van vrijwilligers die daarmee instemmen, op te slaan in een aparte databank voor forensisch onderzoek: de CSY-databank. Toestemming zonder meer veronderstellen kan niet, de deelnemers stemden daar immers nooit expliciet op rechtsgeldige wijze mee in.
De lacune in de DNA-wet
De centrale vraag van mijn bachelorproef was dus: hoe kan het forensisch gebruik van de CSY-databank juridisch mogelijk worden gemaakt binnen het Belgische wettelijk kader? Met een concreet doel, namelijk een informed-consentformulier (toestemmingsformulier) ontwikkelen dat die toestemming rechtsgeldig vastlegt.
Daarvoor onderzocht ik de evolutie van de DNA-wetgeving, van de oorspronkelijke wet van 1999 tot de meest recente update van 2024. Daarnaast analyseerde ik honderden pagina’s aan relevante wetsvoorstellen en -ontwerpen, adviezen, een omzendbrief en het Wetboek van Strafvordering. Daaruit bleek dat de wet het gebruik van DNA in strafonderzoeken regelt, maar geen expliciete grondslag voorziet voor vrijwillige burgerparticipatie. Dus bestudeerde ik de mogelijkheden binnen het wettelijk kader om vrijwillige deelname toch te kunnen realiseren.
Ik vergeleek de CSY-databank met een hangend wetsvoorstel over de facilitering van grootschalig DNA-onderzoek. Ook het advies van de Orde van Vlaamse Balies daarover nam ik onder de loep. Daaruit bleek dat het wetsvoorstel drie fundamentele principes onvoldoende waarborgt. Zo moet het onderzoek in verhouding staan tot het doel, enkel de minst ingrijpende methode mag worden ingezet en willekeurige grote groepen mensen aanschrijven is verboden. Ik toetste de CSY-databank aan deze principes en kwam tot de conclusie dat deze aan alle drie voldoet. Het staat in verhouding tot het doel om cold cases, levensdelicten en zedenzaken op te lossen, het wordt enkel gebruikt wanneer alle andere mogelijkheden uitgeput zijn en het werkt uitsluitend met mensen die zichzelf vrijwillig aanmelden. De CSY-databank respecteert dus de grenzen die de wetgever wil bewaken.
Wat met de privacywetgeving?
De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) legt in principe een verbod op voor de verwerking van genetische gegevens, maar voorziet enkele uitzonderingsgronden. Eén daarvan is cruciaal voor dit onderzoek: de uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene voor welbepaalde doeleinden. Dat is dé juridische grondslag, waarop mijn informed-consentformulier gebaseerd is.
De toestemming moet in heldere taal zijn opgesteld, het moet mogelijk zijn om de toestemming in te trekken en enkel de strikt noodzakelijk gegevens mogen worden verwerkt. Daarnaast moet er een verwerkingsverantwoordelijke voor deze gegevens worden aangesteld. Als aan deze vier voorwaarden is voldaan, vormt de AVG geen obstakel voor de vrijwillige deelname.
Voor de ontwikkeling van mijn informed-consentformulier ontleedde ik vier bestaande toestemmingsverklaringen. Eén daarvan is het informed-consentformulier uit de Vaatstra-zaak in Nederland, de eerste cold case ter wereld die werd opgelost met behulp van het Y-chromosoom. Wat mij bij deze vier documenten opviel was de weinige, soms onvolledige informatie die de deelnemer krijgt. Dat wilde ik volledig anders aanpakken.
Dat brengt me tot bij de kern van mijn onderzoek. Op basis van alle wetgeving en de informed-consentsystemen ontwikkelde ik een eigen CSY-informed-consentformulier.
Het formulier is onderdeel van een bundel bestaande uit drie delen. De informatiebrief legt in begrijpelijke taal uit hoe vrijwillige deelname voor een doorbraak kan zorgen in vastgelopen zaken en welke rechten en risico’s eraan verbonden zijn. Het gegevensformulier verzamelt de nodige identiteits- en contactgegevens van de vrijwilliger. Het informed-consentformulier somt elke vorm van verwerking op waarmee de vrijwilliger instemt.
Antwoorden voor zij die wachten
Mijn informed-consentformulier zorgt ervoor dat vrijwilligers in de toekomst hun Y-chromosoom zouden kunnen doneren aan onderzoeksgroep CSY voor forensisch onderzoek.
Op die manier kunnen nabestaanden langverwachte antwoorden krijgen en slachtoffers gerechtigheid. In de hoop dat er in de toekomst geen enkele nabestaande ooit nog die ene hartverscheurende zin hoort en in onwetendheid verder moet.
Want zeg nu zelf…Y not?
Bibliografie
Wetgeving
Interne normen
Wet 13 juni 1986 betreffende het wegnemen en transplanteren van organen, BS 14 februari 1987, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1986/06/13/1987009088/justel.
Wet 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-analyse in strafzaken, BS 20 mei 1999, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1999/03/22/1999009419/justel.
Wet 28 december 2006 houdende instemming met het verdrag van 27 mei 2005 tussen het Koninkrijk België, de Bondsrepubliek Duitsland, het Koninkrijk Spanje, de Republiek Frankrijk, het Groothertogdom Luxemburg, het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Oostenrijk inzake de intensivering van de grensoverschrijdende samenwerking, in het bijzonder ter bestrijding van het terrorisme, de grensoverschrijdende criminaliteit en de illegale migratie, en met de bijlagen, BS 30 maart 2007, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2006/12/28/2007015003/staatsb….
Wet 7 november 2011 houdende wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA onderzoek in strafzaken, BS 30 november 2011, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2011/11/07/2011009773/justel.
Wet 21 december 2013 tot wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken, met het oog op de oprichting van een DNA-gegevensbank “Vermiste personen (1)”, BS 30 januari 2014, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2013/12/21/2014009023/justel.
Wet van 17 mei 2017 tot wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken, met het oog op de oprichting van een DNA-gegevensbank " Intervenanten ", BS 31 mei 2017, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2017/05/17/2017012254/justel.
Wet 30 juli 2018 betreffende de bescherming van natuurlijke personen met betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens, BS 5 september 2018, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2018/07/30/2018040581/justel.
Wet 7 maart 2024 houdende wijziging van het wetboek van strafvordering, van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken en van de wet van 5 augustus 1992 op het politieambt, BS 14 maart 2024, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/2024/03/07/2024002110/justel.
Wet van 24 november 2011 tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering en de Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden in verband met de introductie van DNA-verwantschapsonderzoek en DNA-onderzoek naar uiterlijk waarneembare persoonskenmerken van het onbekende slachtoffer en de regeling van enige andere onderwerpen, Stb. 2011, 555.
KB 17 juli 2013 tot uitvoering van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken en tot bepaling van de datum van inwerkingtreding van de wet van 7 november 2011 houdende wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken, BS 12 augustus 2013, https://www.ejustice.just.fgov.be/eli/besluit/2013/07/17/2013009383/jus….
MINISTER VAN JUSTITIE, Verslag aan de koning over het KB van 17 juli 2013 tot uitvoering van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken en tot bepaling van de datum van inwerkingtreding van de wet van 7 november 2011 houdende wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken, BS 12 augustus 2013.
Omz. COL 21/2013, 19 december 2013 betreffende DNA – identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken, 41, https://www.om-mp.be/nl/omzendbrieven.
Voorbereidende documenten
Wetsvoorstel betreffende de identificatieprocedure via genetische analyses in strafzaken, KAMER, 1996-1997, 14 mei 1997, nr. 49-1047/001.
Wetsontwerp houdende wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken, KAMER, 2010-2011, 26 mei 2011, nr. 53-1504/001.
MvT bij wetsvoorstel tot wijziging van de wet van 22 maart 1999 betreffende de indentificatieprocedure via DNA-onderzoek in strafzaken, met het oog op de oprichting van een DNA-gegevensbank “Intervenanten”, KAMER, 2016-2017, 12 oktober 2016, nr. 54-2087/001.
Wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering ter facilitering van grootschalig DNA-onderzoek in België, KAMER, 2020-2021, 21 januari 2021, nr.55-1756/001.
Wetsontwerp houdende wijziging van het Wetboek van strafvordering en van de wet van 22 maart 1999 betreffende de identificatieprocedure via DNA onderzoek in strafzaken, KAMER, 2023-2024, 18 oktober 2023, nr. 55-3620/001.
Wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van strafvordering ter facilitering van grootschalig DNA-onderzoek in België, KAMER, 2024, 11 september 2024, nr. 56-0219/001.
Advies
ORDE VAN VLAAMSE BALIES, Advies Grootschalig DNA-onderzoek onder dwang stuit op grenzen rechtsstaat, 2 februari 2021, https://www.ordevanvlaamsebalies.be/nl/kennisbank/standpunten/strafrech… (geraadpleegd op 17 februari 2026).
Europese normen
Besluit 2008/615/JBZ van 23 juni 2008 van de Raad inzake de intensivering van de grensoverschrijdende samenwerking, in het bijzonder ter bestrijding van terrorisme en grensoverschrijdende criminaliteit, Pb.L. 6 augustus 2008, http://data.europa.eu/eli/dec/2008/615/oj.
Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming), Pb.L. 4 mei 2016, http://data.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj.
Richtlijn (EU) 2016/680 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens door bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Kaderbesluit 2008/977/JBZ van de Raad, Pb.L. 4 mei 2016, https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2016/680/oj/nld.
Rechtsleer
AERTS B., ‘Onderzoek over gebruik dna-analyse in strafonderzoeken legt pijnpunten bloot’, Juristenkrant 2018/379, 8.
M’CHAREK A. en DE KNIJFF P., ‘Commerciële DNA-databanken: een mixed blessing of een bedreiging voor de forensische praktijk’, Justitiële Verkenningen 2021/1, (9) 16, DOI: https://doi.org/10.5553/JV/016758502021047001002.
DE SMET B., ‘Deskundigenonderzoek in bijzondere materies binnen strafzaken’ in in LYSENS T., DE BUYST D. en RONSE C. (eds.), Deskundigenonderzoek in strafzaken, Wolters Kluwer 2024, (847) 865.
MEULENBROEK L. en ABEN D., ‘Grootschalig DNA-verwantschapsonderzoek’, Expertise en Recht 2019/1, 3.
Media en podcasts
VERHEIJEN T., ‘School ‘t Klavertje reageert geschokt nu blijkt dat ex-leerling zorgjuf Mieke doodgestoken heeft: “Tijd genomen om de leerlingen op de hoogte te brengen”’, Het Laatste Nieuws 14 maart 2022, https://www.hln.be/herentals/school-t-klavertje-reageert-geschokt-nu-bl… (geraadpleegd op 25 november 2025).
HELSEN M. en KLIFMAN M., ‘Oud-leerling (37) bekent moord op juf Mieke omdat speurders hem tot DNA-afname verplichten: “Moeilijk om in zijn ziel te kijken”’, Het Nieuwsblad 14 maart 2022, https://www.nieuwsblad.be/binnenland/oud-leerling-37-bekent-moord-op-ju… (geraadpleegd op 25 november 2025).
LEMMENS L., ‘België krijgt DNA-databank ‘Intervenanten’’, Polinfo 6 juni 2024, https://polinfo.kluwer.be/newsview.aspx?contentdomains=POLINFO&id=VS300530145&lang=nl (geraadpleegd op 26 maart 2026).
VAN DEN BERGHE C., ‘Wie heeft zorgjuf Mieke Verlinden (59) in Noorderwijk vermoord? Speurders zoeken man met orthopedische schoenen’, VRT NWS 24 december 2020, https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/24/wie-heeft-zorgjuf-mieke-verlind… (geraadpleegd op 26 maart 2026).
VAN NOOTEN J., ‘Bijna alle 150 mannen staan DNA af in onderzoek naar moord met 101 messteken op juf Mieke: gelijkaardig onderzoek leidde al tot ontmaskering van Kempense serieverkrachter’, Het Laatste Nieuws 30 juli 2021,
https://www.hln.be/herentals/bijna-alle-150-mannen-staan-dna-af-in-onde… (geraadpleegd op 26 maart 2026).
COMMUNICATIECEL PARKET ANTWERPEN, ‘Persbericht – Herentals – Internering voor moordenaar van Juf Mieke’, OM 29 maart 2024, https://www.om-mp.be/nl/artikel/persbericht-herentals-internering-voor-… (geraadpleegd op 26 maart 2026).
X, ‘Ontmaskerde serieverkrachter uit Mol pleegt zelfmoord’, Het Laatste Nieuws 20 mei 2011, https://www.hln.be/binnenland/ontmaskerde-serieverkrachter-uit-mol-plee… (geraadpleegd op 11 april 2026).
X, ‘OM en NFI starten pilot met genealogische DNA-databanken’, Openbaar Ministerie Nederland 6 maart 2023, https://www.om.nl/actueel/nieuws/2023/03/06/om-en-nfi-starten-pilot-met… (geraadpleegd op 3 mei 2026).
Internetbronnen
NICC, ‘Nationale DNA-databanken’, https://nicc.fgov.be/nationale-dna-databanken-0 (geraadpleegd op 28 november 2025).
X, ‘Eliminatiedatabank’, Nederlands Forensisch Instituut, https://dnadatabank.forensischinstituut.nl/dna-databanken/eliminatiedat… (geraadpleegd op 18 februari 2026).
X, ‘ISO/IEC 17025 - Kwaliteitsmanagement van labo’s’, NBN https://www.nbn.be/management-systemen/iso-iec-17025 (geraadpleegd op 6 april 2026).
X, ‘ISO/IEC 17025:2017’, ISO, https://www.iso.org/standard/66912.html (geraadpleegd op 6 april 2026).
Wetenschappelijke bronnen
GEDMATCH, ‘GEDmatch Raw DNA Upload Utility’, https://www.gedmatch.com/ (geraadpleegd op 18 februari 2026).
TJIO J. en LEVAN A., ‘The chromosome number of man’, Hereditas 1956/42, 2, DOI: 10.1111/j.1601-5223.1956.tb03010.x.
CLAERHOUT S., New Insights on Human Y-chromosomal Variation for Forensic Familial Searching, doctoraat KU Leuven, 2020, https://lirias.kuleuven.be/3095744.
BALLANTYNE KN, RALF A. en ABOUKHALID R., ‘Toward Male Individualization with Rapidly Mutating Y-Chromosomal Short Tandem Repeats’, Human mutation 2014/35.8, (1021) 1022, DOI: 10.1002/humu.22599.
BALLANTYNE KN, KEERL V. en WOLLSTEIN A., ‘A new future of forensic Y-chromosome analysis: rapidly mutating Y-STRs for differentiating male relatives and paternal lineages’, Forensic Science International: Genetics 2012/6, 208. DOI: 10.1016/j.fsigen.2011.04.017.
MENDEL Y., KAISERMANN J. en PAWLOWSKI M., Medical Genetics 1, Cambridge Stanford Books 2019, 142.
SLOOTEN K., ‘Kansrekening in forensisch DNA-onderzoek’, Nieuw Archief voor Wiskunde 2022/13, 31-32, https://www.nieuwarchief.nl/.
MEULENBROEK A.J., De Essenties van biologisch forensisch onderzoek: Humane biologische sporen en DNA, Uitgeverij Paris, 2009.
CLAERHOUT S., Dader onbekend: Het Y-chromosoom als sleutel tot onopgeloste moordzaken, Uitgeverij Lannoo 2024, 283.
QUINTANA-MURCI L. en FELLOUS M., ‘The Human Y Chromosome: The Biological Role of a “Functional Wasteland”’, Journal of Biomedicine and biotechnology 2001/1, 18, DOI: 10.1155/S1110724301000080.
LARMUSEAU M.H.D., VAN GEYSTELEN A., KAYSER M., ‘Towards a consensus Y-chromosomal phylogeny and Y-SNP set in forensics in the next-generation sequencing era’, Forensic Science International: Genetics 2015/15, 39-42.
CLAERHOUT S., VAN DER HAEGEN M., VANGEEL L., ‘A game of hide and seq: identification of parallel Y-STR evolution in deep-rooting pedigrees’, European Journal of Human Genetics 2018/27, 637.
WICKENHEISER R., ‘Forensic genealogy, bioethics and the Golden State Killer case’, Forensic Science International: Synergy 2019/1, (114) 115, DOI: https://doi.org/10.1016/j.fsisyn.2019.07.003.
