Persistent genital arousal disorder bij vrouwen: een systematische literatuurstudie

Ina Van Ransbeeck
In deze masterproef wordt het voorkomen van ‘persistent genital arousal disorder’ (PGAD) bij vrouwen belicht. PGAD is een voorbeeld waarbij er een dissociatie bestaat tussen de genitale en psychologische seksuele respons. Dit heeft vaak fysieke en psychologische gevolgen en dus een negatieve invloed op het welzijn van de vrouw. In mijn scriptie ga ik op zoek naar de oorzaken van deze aandoening waarover consensus bestaat binnen de literatuur, alsook naar mogelijke behandelingen.

Onder het motto: het lichaam van de vrouw verdient meer aandacht.

We leven nog al te vaak in een mannenwereld en dat is ook te merken binnen onderzoek. Er zijn ontelbare artikels verschenen over problemen waarmee mannen te maken krijgen en dat is voor seksuele disfuncties niet anders. Mede daardoor zijn er voor mannen ook vaker oplossingen beschikbaar. Problemen om een erectie te krijgen? Neem een pilletje en de kans is groot dat je geholpen bent. 

Wanneer een vrouw met allerlei problemen kampt op seksueel vlak is dit vaak iets complexer en zijn oplossingen minder makkelijk voor handen. 

Vanuit het idee dat het lichaam van de vrouw meer aandacht verdient, ging ik op zoek naar een onderwerp voor mijn scriptie. Zo kwam ik bij Persistent Genital Arousal Disorder (PGAD) terecht, een aandoening waarbij een vrouw genitaal opgewonden is, zonder zich daarbij mentaal opgewonden te voelen. Eenvoudig gezegd: je bent heel vaak vochtig en voelt tintelingen daar beneden, maar toch heb je geen zin in seks. Met andere woorden: je hoofd zegt ‘nee’. Fysiek zijn er dus tekenen van opwinding aanwezig, maar er is geen seksueel verlangen. Het probleem wordt meestal ook niet (of slechts tijdelijk) verholpen door het krijgen van een orgasme en het wordt door de vrouw als ongewenst en onprettig ervaren. Vaak heeft dit ook psychologische en fysieke gevolgen voor de vrouw. De moeite waard dus om te onderzoeken. 

“Zo kwam ik bij Persistent Genital Arousal Disorder (PGAD) terecht, een aandoening waarbij een vrouw genitaal opgewonden is, zonder zich daarbij mentaal opgewonden te voelen”

Ik vroeg me bij de start van mijn onderzoek vooral af wat de oorzaak van deze aandoening zou kunnen zijn. Ik ging er vanuit dat bestaande artikels over het onderwerp mij snel duidelijkheid zouden brengen, maar niets was minder waar. Zowat elk artikel kwam met een andere oorzaak aanzetten: het gebruiken van sojaproducten, het nemen van antidepressiva, een zwangerschap, enzovoort. Omdat ik al snel merkte dat er nog niet veel duidelijkheid bestond over deze aandoening en haar oorzaken, besloot ik hiervan mijn missie te maken. Het hoofdopzet van mijn onderzoek bestond er uit om alle oorzaken van PGAD te verzamelen die tot hiertoe zijn verschenen binnen de literatuur.

“Zelfs al studeer je seksuologie, over de vulva en de clitoris valt altijd nog wel iets bij te leren”

Alvorens me specifiek te focussen op de oorzaken, moest ik me eerst nog wat verder verdiepen in de vrouwelijke anatomie en fysiologie. Want zelfs al studeer je seksuologie, over de vulva en de clitoris valt altijd nog wel iets bij te leren. Wist je trouwens dat een clitoris er zo uitziet ? 

Clitoris

Nadien ging ik me specifiek focussen op de aandoening: hoe vaak komt het voor? Wat zijn de symptomen? En komt het ook bij mannen voor? Volgens de literatuur treft PGAD ongeveer 1% van de vrouwelijke bevolking. Ook bij mannen zijn er patiënten bekend, maar in mindere mate. Wat de symptomen betreft zijn deze niet bij elke vrouw hetzelfde. Bij sommigen blijft de opwinding uren of zelfs dagen duren zonder dat deze verdwijnt bij het krijgen van een orgasme. Het gaat meestal om clitorale tintelingen, irritatie, een kloppende pijn, een drukkend gevoel en af en toe komen er ook spontane orgasmes bij kijken. 

De meest voorkomende locaties van de symptomen zijn de clitoris, de vagina, de schaamlippen of een combinatie van de drie. 

Maar hoe komen deze symptomen dan toch tot stand? Deze vraag probeer ik binnen mijn masterproef zo duidelijk mogelijk te beantwoorden aan de hand van een schema. Dit schema geeft een overzichtelijke samenvatting van alle oorzaken binnen de literatuur waarover consensus bestaat. 

Schema

Voor iemand die niet helemaal bekend is met biologie en de werking van de hersenen ziet dit schema er misschien uit zoals een Spaans boek voor iemand die nog nooit eerder Spaans sprak. Geen zorgen, ik probeer het even in mensentaal uit te leggen. 

Schermafbeelding 2019-10-16 om 21.32.36 0Bij PGAD wordt de hypothalamus (een onderdeel van de hersenen) te sterk gestimuleerd door een teveel aan dopamine (het beloningshormoon) en dit kan verschillende oorzaken hebben. 

Eerst en vooral door zaken die rechtstreeks inwerken op de hypothalamus, zoals bijvoorbeeld het nemen van antidepressiva. Daarnaast kan het ook zijn dat de schaamzenuw (een zenuw in het bekken) verkeerde signalen uitstuurt naar de hypothalamus, door bijvoorbeeld de aanwezigheid van een cyste of de aanwezigheid van spataders in het bekken. Ten slotte kan er ook meer bloedstroom naar de geslachtsdelen optreden door een bloedvatmisvorming, de remslaap, chronisch vermoeidheidssyndroom of door het stoppen van antidepressiva.

“Voor iemand die niet helemaal bekend is met biologie en de werking van de hersenen ziet dit schema er misschien uit zoals een Spaans boek voor iemand die nog nooit eerder Spaans sprak”

De afbeelding hieronder geeft het proces op een vereenvoudigde manier weer. Bij PGAD wordt in de hypothalamus te veel dopamine vrijgezet. Hierdoor ontstaat genitale opwinding.

Schermafbeelding 2019-10-16 om 21.32.53

Maar hoe kan dit probleem nu verholpen worden? Er zijn enkele medicijnen op de markt die de dopaminesecretie verlagen waardoor ook de opwinding en andere symptomen vanPGAD zullen verdwijnen. 

Daarnaast is soms ook een oorzakelijke behandeling mogelijk. Zo is een chirurgische behandeling bij cysten effectief om de symptomen van PGAD te verlichten. Wat antidepressiva betreft kunnen de symptomen zelfs helemaal verdwijnen door het stopzetten van de medicatie.

Ook psychotherapie wordt aanbevolen om de impact van PGAD op het psychologische en seksuele welzijn te behandelen. Vrouwen met PGAD ondervinden namelijk vaak moeilijkheden met hun geestelijke gezondheid, hun dagelijkse activiteiten en met hun seksuele functioneren. PGAD wordt geassocieerd met hoge percentages van negatieve emoties, waaronder zorgen, stress en depressie. 

PGAD is met andere woorden een complexe aandoening met meerdere oorzaken waarbij het gaat om een samenspel van biopsychosociale factoren. Doordat de literatuur vooral wordt gekenmerkt door individuele casussen staat het onderzoek nog in zijn kinderschoenen. Er zijn nog veel vragen over de oorzaken, behandeling en de impact van PGAD die onbeantwoord blijven. 

Mijn model kan een mooie aanzet zijn voor verder onderzoek en kan seksuologen en artsen helpen om PGAD beter te begrijpen. Want wat mannen ook mogen beweren, een vrouw (en haar lichaam) begrijpen is zeker niet onmogelijk.

Bibliografie

Abber, J. C., Lue, T. F., Luo, J. A., Juenemann, K. P., & Tanagho, E. A. (1987). Priapism induced by chlorpromazine and trazodone: mechanism of action. Journal of Urology, 137(5), 1039-1042. doi: 10.1016/S0022-5347(17)44355-2

Aerts, L. (2016). Successful management of PGAD and clitorodynia caused by a closed compartment syndrome. Journal of Sexual Medicine, 13(5), S205-S206. doi: 10.1016/j.jsxm.2016.03.284

Ahad, A., Elsayed, M., & Tohid, H. (2015). The accuracy of clinical symptoms in detecting cauda equina syndrome in patients undergoing acute MRI of the spine. Neuroradiology Journal, 28(4), 438-442. doi: 10.1177/1971400915598074

American Psychiatric Association (2000). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (4th ed., text revision). Washington, DC: Author.

American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Washington, DC: Author.

Amsterdam, A., Abu-Rustum, N., Carter, J., & Krychman, M. (2005). Persistent sexual arousal syndrome associated with increased soy intake. Journal of Sexual Medicine, 2(3), 338-340. doi: 10.1111/j.1743-6109.2005.20358.x

Anderson-Hunt, M. & Dennerstein, L. (1994). Increased female sexual response after oxytocin. British Medical Journal, 309(6959), 929.

Anzellotti, F., Franciotti, R., Bonanni, L., Tamburro, G., Perrucci, M. G., Thomas, A., et al. (2010). Persistent genital arousal disorder associated with functional hyperconnectivity of an epileptic focus. Neuroscience, 167(1), 88-96. doi: 10.1016/j.neuroscience.2010.01.050

Aquino, C. C., Mestre, T., & Lang, A. E. (2014). Restless genital syndrome in Parkinson disease. JAMA Neurology, 17(12), 1559-1561. doi: 10.1001/jamaneurol.2014.1326

Aswath, M., Pandit, L. V., Kashyap, K., & Ramnath, R. (2016). Persistent genital arousal disorder. Indian Journal of Psychological Medicine, 38(4), 341-343. doi: 10.4103/0253- 7176.185942

Bancroft, J. (2001). Commentary: Conceptualizing women’s sexual problems. Journal of Sex & Marital Therapy, 27(2), 95-103. doi: 10.1080/00926230152051716

Bancroft, J., Loftus, J., & Long, J. S. (2003). Distress about sex: a national survey of women in heterosexual relationships. Archives of Sexual Behavior, 32(3), 193-208. doi:10.1023/A:1023420431760

Baskin, L. S., Erol, A., Li, Y. W., Liu, W. H., Kurzrock, E., & Cunha, G. R. (1999). Anatomical studies of the human clitoris. Journal of Urology, 162(3), 1015-1020. doi: 10.1016/S0022- 5347(01)68052-2

Basson, R. (2001). Female sexual response. The role of drugs in the management of sexual45

dysfunction. Obstetrics & Gynecology, 98(2), 350-353. doi: 10.1016/S0029-7844(01)01452-1

Basson, R. (2002). Are our definitions of women’s desire, arousal and sexual pain disorders too broad and our definition of orgasmic disorder too narrow? Journal of Sex & Marital Therapy, 28(4), 289-300. doi: 10.1080/00926230290001411

Basson, R., Berman, J., & Burnett, A. (2000). Report of the international consensus development conference on female sexual dysfunction: definitions and classifications.Journal of Urology, 163(3), 888-893. doi: 10.1016/S0022-5347(05)67828-7

Basson, R., Leiblum, S., Brotto, L., Derogatis, L., Fourcroy, J., Fugl-Meyer, K., et al. (2003). Definitions of women's sexual dysfunction reconsidered: Advocating expansion and revision. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynaecology, 24(4), 221-229. doi: 10.3109/01674820309074686

Basson, R., Leiblum, S., Brotto, L., Derogatis, L., Fourcroy, J., Fugl-Meyer, K., et al. (2004). Revised definitions of women’s sexual dysfunction. Journal of Sexual Medicine, 1(1), 40-48. doi: 10.1111/j.1743-6109.2004.10107.x

Battaglia, C. & Venturoli, S. (2009). Persistent genital arousal disorder and trazodone. Morphometric and vascular modifications of the clitoris. A case report. Journal of Sexual Medicine, 6(10), 2896-2900. doi: 10.1111/j.1743-6109.2009.01418.x

BCFI (z.d.). Geraadpleegd van https://www.bcfi.be/nl/start op 18 oktober 2018.

Bedell, S., Goldstein, A. T., & Burrows, L. (2013). A periclitoral mass as a cause of persistent genital arousal disorder. Journal of Sexual Medicine, 11(1), 136-139. doi: 10.1111/j.jsm.12165

Bell, C., Richardson, D., Goldmeier, D., Crowley, T., Kocsis, A., & Hill, S. (2007). Persistent sexual arousal in a woman with associated cardiac defects and raised atrial natriuretic peptide. International Journal of STD & AIDS, 8(2), 130-131. doi: 10.1258/095646207779949592

Binik, Y. M. (2005). Should dyspareunia be retained as a sexual dysfunction in DSM-V? A painful classification decision. Archives of Sexual Behavior, 34(1), 11-21. doi: 10.1007/s10508-005-0998-4

Boora, K, Chiappone, K, Dubovsky, S., & Xu, J. (2010). Ziprasidone-induced spontaneous orgasm. Journal of Psychopharmacology, 24(6), 947-948. doi: 10.1177/0269881108100321

Brady, J. P. (1966). Brevital-relaxation treatment of frigidity. Behaviour Research and Therapy, 4(1-2), 71-77. doi: 10.1016/0005-7967(66)90045-3

Brotto, L. A., Bitzer, J., Laan, L., Leiblum, S. R., & Luria, M. (2010). Women’s sexual desire and arousal disorders. Journal of Sexual Medicine, 7(1), 586-614. doi: 10.1111:j.1743- 6109.2009.01630.x

Carnes, P. (1983). Out of the shadows: understanding sexual addiction. Minneapolis: CompCare Publications.

Image removed.Image removed.Image removed.Image removed.

46

Carvalho, J., Verissimo, A., & Nobre, P. J. (2013). Cognitive and emotional determinants characterizing women with persistent genital arousal disorder. Journal of Sexual Medicine, 10(6), 1549-1558. doi: 10.1111/jsm.12122

Chivers, M. L. (2005). A brief review and discussion of sex differences in the specificity of sexual arousal. Sexual and Relationship Therapy, 20(4), 377-390. doi: 10.1080/14681990500238802

Connell, K., Guess, M. K., La Combe, J., Wang, A., Powers, K., Lazarou, G., et al. (2005). Evaluation of the role of pudendal nerve integrity in female sexual function using noninvasive techniques. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 192(5), 1712-1717. doi: 10.1016/j.ajog.2004.12.040

Curran, K. A. (2019). Case report: persistent genital arousal disorder in an adolescent woman. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 32(2), 186-188. doi: 10.1016/j.jpag.2018.11.009

de Magalhaes, F. & Kumar, M. T. (2015). Persistent genital arousal disorder following selective serotonin reuptake inhibitor cessation. Journal of Clinical Psychopharmacology, 35(3), 352-354. doi: 10.1097/JCP.0000000000000318

Denyer, D. & Tranfield, D. (2006). Using qualitative research synthesis to build an actionable knowledge base. Management Decision, 44(2), 213-227. doi: 10.1108/00251740610650201

Derogatis, L. R. & Conklin-Powers, B. (1998). Psychological assessment measures of female sexual functioning in clinical trials. International Journal of Impotence Research, 10(2), S111- S116.

DiGiorgi, S., Schnatz, P. F., Mandavilli, S., Greene, J. F., & Curry, S. L. (2004). Transitional cell carcinoma presenting as clitoral priapism. Gynecologic Oncology, 93(2), 540-542. doi: 10.1016/j.ygyno.2004.01.046

Dikici, S., Gunal, D. I., Arslan, G., & Kayikci, M. A. (2015). Restless genital syndrome in a male patient relieved by pramipaxol and gabapentin. Neurology Asia, 20(4), 405-406.

Eibye, S. & Jensen, H. M. (2014). Persistent genital arousal disorder: confluent patient history of agitated depression, paroxetine cessation, and a Tarlov cyst. Case Reports in Psychiatry, 2014(529052). doi: 10.1155/2014/529052

Elkins, G., Ramsey, D., & Yu, Y. (2014). Hypnotherapy for persistent genital arousal disorder: a case study. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 62(2), 215-223. doi: 10.1080/00207144.2014.869136

Ellmore, J. & Quattlebaum, J. (1997). Female sexual stimulation during antidepressant treatment. Pharmacotherapy, 17(3), 612-616. doi: 10.1002/j.1875-9114.1997.tb03073.x

Facelle, T. M., Sadeghi-Nejad, H., & Goldmeier, D. (2013). Persistent genital arousal disorder: characterization, etiology and management. Journal of Sexual Medicine, 10(2), 439-450. doi: 10.1111/j.1743-6109.2012.02990.x

47

Feigenbaum, F. & Boone, K. (2015). Persistent genital arousal disorder caused by spinal meningeal cysts in the sacrum: successful neurosurgical treatment. Obstetrics & Gynecology, 126(4), 839-843. doi: 10.1097/AOG.0000000000001060

Ford, B., Louis, E. D., Greene, P., & Fahn, S. (1996). Oral and genital pain syndromes in Parkinson’s disease. Movement Disorders, 11(4), 421-426. doi: 10.1002/mds.870110411

Freed, L. (2005). Persistent sexual arousal syndrome. Journal of Sexual Medicine, 2(5), 743. doi: 10.1111/j.1743-6109.2005.00122.x

Gaines, N., Odom, B. D., Killinger, K. A., & Peters, K. M. (2018). Pudendal neuromodulation as a treatment for persistent genital arousal disorder – a case series. Female Pelvic Medicine & Reconstructive Surgery, 24(4), e1-e5. doi: 10.1097/SPV.0000000000000435

Garvey, L. J., West, C., Latch, N., Leiblum, S. R., & Goldmeier, D. (2009). Report of spontaneous and persistent genital arousal in women attending a sexual health clinic.International Journal of STD & AIDS, 20(8), 519-521. doi: 10.1258/ijsa.2008.008492

Image removed.

& Colditz, G. Image removed.Systematic reviews in health care: aGoethals, K. & Cosyns, P. (2014). Seksuele stoornissen in de DSM-V. Tijdschrift voor

Glasziou, P. P., Irwig, L., Bain, C.,

practical guide
Psychiatrie, 56(3), 196-200.

Goldmeier, D., Sadeghi-Nejad, H., & Facelle, T. M. (2014). Persistent genital arousal disorder. In: Binik, Y. M. & Hall, K. S. K. (Eds.). Principles and practice of sex therapy. New York: Gilford Press, pp. 263-279.

Goldmeier, D., Mears, A., Hiller, J., & Crowley, T. (2009). Persistent genital arousal disorder: a review of the literature and recommendations for management. International Journal of STD & AIDS, 20(6), 373-377. doi: 10.1258/ijsa.2009.009087

Goldstein, I. (2013). Persistent sexual arousal disorder - Update on the monster sexual dysfunction. Journal of Sexual Medicine, 10(10), 2357-2358. doi: 10.1111/jsm.12314

Goldstein, I., De, E. J. B., & Johnson, J. (2006). Persistent sexual arousal syndrome and clitoral priapism. In: Goldstein, I., Meston, C., Davis, S., & Traish, A. (Eds.). Women’s sexual function and dysfunction: study, diagnosis and treatment. London: Taylor and Francis, pp. 674-685.

Goldstein, I., Komisaruk, B. R., Rubin, R. S., Goldstein, S. W., Elliott, S., Kissee, J., et al. (2017a). A novel collaborative protocol for successful management of penile pain mediated by radiculitis of sacral spinal nerve roots from Tarlov cysts. Journal of Sexual Medicine, 5(3), E203-E211. doi: 10.1016/j.esxm.2017.04.001

Goldstein, I., Cataldo, L., Komisaruk, B. R., Winter, A. G., & Pfaus, J. (2017b). Use of zolpidem, a non-benzodiazepine indirect GABA A receptor agonist, for treatment of persistent genital arousal disorder (PGAD): Mechanism of action and preliminary clinical experience. Journal of Sexual Medicine, 14(2) Suppl S, E39-E39. doi: 10.1016/j.jsxm.2016.12.093

(2001).

Image removed.

. Cambridge: Cambridge University Press.

48

Graziottin, A. (2000). Libido: the biologic scenario. Maturitas, 34(1), S9-S16.

Graziottin, A. & Giraldi, A. (2006). Anatomy and physiology of women’s sexual function. In: Porst, H. & Buvat, J. (Eds.). Standard practice in sexual medicine. Oxford: Blackwell Publishing, pp. 289-304.

Graziottin, A. & Gambini, D. (2015). Chapter 4: Anatomy and physiology of genital organs – women. In: Vodusek, D. B. & Boller, F. (Eds.). Handbook of Clinical Neurology, Vol. 130. New York: Elsevier, pp. 39-60.

Greenberg, F. & Jerrold, S. (2010). Exploring the dimension of human sexuality. Sudbury, MA: Jones and Bartlett.

Harrison, W., Stewart, J., McGrath, P. J., & Quitkin, F. (1984). Unusual side effects of clomipramine associated with yawning. Canadian Journal of Psychiatry, 29(6), 546. doi: 10.1177/070674378302800713

Healy, D., Le Noury, J., & Mangin, D. (2018). Enduring sexual dysfunction after treatment with antidepressants, 5α-reductase inhibitors and isotretinoin: 300 cases. International Journal of Risk & Safety in Medicine, 29(3-4), 125-134. doi:10.3233/JRS- 180744

Hiller, J. & Hekster, B. (2007). Couple therapy with cognitive behavioural techniques for persistent sexual arousal syndrome. Sexual and Relationship Therapy, 22(1), 91-96. doi: 10.1080/14681990600815285

Jackowich, R. A., Leah Pink, M. N., Gordon, A., & Pukall, C. F. (2016). Persistent genital arousal disorder: a review of its conceptualizations, potential origins, impact, and treatment.Sexual Medicine Reviews, 4(4), 329-342. doi: 10.1016/j.sxmr.2016.06.003

Jackowich, R. A., Pink, L., Gordon, A., & Pukall, C. F. (2017). Health care experiences of women with symptoms of persistent genital arousal disorder. Journal of Sexual Medicine, 14(6), e369. doi: 10.1016/j.jsxm.2017.04.057

Jackowich, R. A., Pink, L., Gordon, A., Poirier, E., & Pukall, C. F. (2018a). Symptom characteristics and medical history of an online sample of women who experience symptoms of persistent genital arousal. Journal of Sex & Marital Therapy, 44(2), 111–126. doi: 10.1080/0092623X.2017.1321598

Jackowich, R. A., Bienias, S., Chamberlain, S., et al. (2018b). Healthcare experiences of individuals with persistent genital arousal disorder. Manuscript in preparation.

Jannini, E. A., Buisson, O., & Rubio-Casillas, A. (2014). Beyond the G-spot: clitourethrovaginal complex anatomy in female orgasm. Nature Reviews Urology, 11(9), 531- 538.

Kafka, M. (2010). Hypersexual disorder: a proposed diagnosis for DSM-V. Archives of Sexual Behavior, 39(2), 377-400. doi: 10.1007/s10508-009-9574-7

Kamatchi, R. & Ashely-Smith, A. (2013). Persistent genital arousal disorder in a male: a case report and analysis of the cause. British Journal of Medical Practitioners, 6(1), 30-32.

49

Kaplan, H. S. (1977). Hypoactive sexual desire. Journal of Sex & Marital Therapy, 3(1), 3-9. doi: 10.1080/00926237708405343

Kaplan, H. S. & Horwith, M. (1983). The evaluation of sexual disorders: psychological and medical aspects. New York: Brunner/Mazel.

Kaut, O., Asmus, F., & Paus, S. (2012). Spontaneous unwelcome orgasms due to pramipexole and ropinirole. Movement Disorders, 27(10), 1327-1328. doi: 10.1002/mds.25134

Kingsberg, S. A., Althof, S., Simon, J. A., Bradford, A., Bitzer, J., & Carvalho, J. (2017). Female sexual dysfunction: medical and psychological treatments, committee 14. Journal of Sexual Medicine, 14(12), 1463-1491. doi: 10.1016/j.jsxm.2017.05.018

Komisaruk, B. R. & Lee, H. J. (2012). Prevalence of sacral spinal (Tarlov) cysts in persistent genital arousal disorder. Journal of Sexual Medicine, 9(8), 2047-2056. doi: 10.1111/j.1743- 6109.2012.02765.x

Komisaruk, B. R. & Goldstein, I. (2018). Pathophysiology and medical management of persistent genital arousal disorder. In: Goldstein, I., Clayton, A. H., Goldstein, A. T., Kim, N. N., & Kingsberg, S. A. (Eds.). Textbook of female sexual function and dysfunction: diagnosis and treatment. New Jersey: John Wiley & Sons, pp. 161-171.

Korda, J. B., Pfaus, J. G., & Goldstein, I. (2009a). Persistent genital arousal disorder: a case report in a woman with lifelong PGAD where serendipitous administration of varenicline tartrate resulted in symptomatic improvement. Journal of Sexual Medicine, 6(5), 1479-1486. doi: 10.1111/j.1743-6109.2008.01210.x

Korda, J. B., Pfaus, J. G., Kellner, C. H., & Goldstein, I. (2009b). Persistent genital arousal disorder (PGAD): case report of long‐term symptomatic management with electroconvulsive therapy. Journal of Sexual Medicine, 6(10), 2901-2909. doi: 10.1111/j.1743- 6109.2009.01421.x

Korse, N. S., Pijpers, J. A., van Zwet, E., Elzevier, H. W., & Vleggeert-Lankamp, C. L. A. (2017). Cauda equina syndrome: presentation, outcome, and predictors with focus on micturition, defecation, and sexual dysfunction. European Spine Journal, 26(3), 894-904. doi: 10.1007/s00586-017-4943-8

Laan, E. (2003). Wanneer is een seksueel probleem een seksuele disfunctie? Problemen bij de classificatie van seksuele stoornissen van vrouwen. Tijdschrift voor Seksuologie, 27(2), 62-69.

Laan, E. & Everaerd, W. (2012). Determinants of female sexual arousal: psychophysiological theory and data. Annual Review of Sex Research, 6(1), 32-76. doi: 10.1080/10532528.1995.10559901

Image removed.

Krapf, J. M. & Goldstein, A. T. (2013). Two case presentations of profound labial edema

Image removed.

as a presenting symptom of hypermobility-type Ehlers-Danlos syndrome. Journal of

Image removed.

Sexual Medicine, 10(9), 2347-2350. doi: 10.1111/jsm.12229

50

Laan, E. & van Lunsen, R. H. W. (2009). Overactive pelvic floor: Female sexual functioning. In: Padoa, A. & Rosenbaum T. Y. (Eds.). The overactive pelvic floor. Switzerland: Springer, pp. 17-30.

Landry, T., Bergeron, S., Dupuis, M., & Desrochers, G. (2008). The treatment of provoked vestibulodynia: A critical review. The Clinical Journal of Pain, 24(2), 155-171. doi: 10.1097/AJP .0b013e31815aac4d

Latthe, P., Latthe, M., Say, L., Gülmezoglu, M., & Khan, K. S. (2006). WHO systematic review of prevalence of chronic pelvic pain: a neglected reproductive health morbidity. BMC Public Health, 6, 177. doi: 10.1186/1471-2458-6-177

Laumann, E. O., Paik, A., & Rosen, R. C. (1999). Sexual dysfunction in the United States: prevalence and predictors. Journal of the American Medical Association, 281(6), 537-544. doi: 10.1001/jama.281.6.537

Leiblum, S. R. (2001). Commentary: Critical overview of the new consensus-based definitions and classification of female sexual dysfunction. Journal of Sex & Marital Therapy, 27(2), 159-166. doi: 10.1080/00926230152051879

Leiblum, S. R. (2006). Persistent genital arousal disorder: what it is and what it isn’t.Contemporary Sexuality, 8-13.

Leiblum, S. R. (2009). Persistent genital arousal disorder: an update of theory and practice.Female Patient, 34, 19-20.

Leiblum, S. R. & Nathan, S. G. (2001). Persistent sexual arousal syndrome: a newly discovered pattern of female sexuality. Journal of Sex & Marital Therapy, 27(4), 365-380. doi: 10.1080/009262301317081115

Leiblum, S. R. & Nathan, S. (2002). Persistent sexual arousal syndrome in women: A not uncommon but little recognized complaint. Sexual and Relationship Therapy, 17(2), 191- 198. doi: 10.1080/14681990220121301.

Leiblum, S. R. & Chivers, M. L. (2007). Normal and persistent genital arousal in women: new perspectives. Journal of Sex & Marital Therapy, 33(4), 357-373. doi: 10.1080/00926230701385605

Leiblum, S. R. & Goldmeier, D. (2008). Persistent genital arousal disorder in women: case reports of association with anti-depressant usage and withdrawal. Journal of Sex & Marital Therapy, 34(2), 150-159. doi: 10.1080/00926230701636205

Leiblum, S. R. & Seehuus, M. (2009). FSFI scores of women with persistent genital arousal disorder compared with published scores of women with female sexual arousal disorder and healthy controls. Journal of Sexual Medicine, 6(2), 469-473. doi: 10.1111/j.1743- 6109.2008.01077.x

Leiblum, S. R., Brown, C., Wan, J., & Rawlinson, L. (2005). Persistent sexual arousal syndrome: a descriptive study. Journal of Sexual Medicine, 2(3), 331-337. doi:

51

10.1111/j.1743-6109.2005.20357.x

Leiblum, S. R., Seehuus, M., & Brown, C. (2007a). Persistent genital arousal: disordered or normative aspect of female sexual response? Journal of Sexual Medicine, 4(3), 680-689. doi: 10.1111/j.1743-6109.2007.00495.x

Leiblum, S. R., Seehuus, M., Goldmeier, D., & Brown, C. (2007b). Psychological, medical and pharmacological correlates of persistent genital arousal disorder. Journal of Sexual Medicine, 4(5), 1358-1366. doi: 10.1111/j.1743-6109.2007.00575.x

Levin, R. J. (2001). Sexual desire and the deconstruction and reconstruction of the human female sexual response model of Masters & Johnson. In: Everaerd, W., Laan, E., & Both, S. (Eds.). Sexual appetite, desire and motivation: energetics of the sexual system. Amsterdam: Royal Netherlands Academy of Arts & Sciences, pp. 63-93.

Mahakkanukrauh, P., Surin, P., & Vaidhayakarn, P. (2005). Anatomical study of the pudendal nerve adjacent to the sacrospinous ligament. Clinical Anatomy, 18(3), 200-205. doi: 10.1002/ca.20084

Mahoney, S. & Zarate, C. (2007). Persistent sexual arousal syndrome: A case report and review of the literature. Journal of Sex & Marital Therapy, 33(1), 65-71. doi: 10.1080/00926230600998532

Markos, A. R. & Dinsmore, W. (2013). Persistent genital arousal and restless genitalia: sexual dysfunction or subtype of vulvodynia? International Journal of STD & AIDS, 24(11), 852-858. doi: 10.1177/0956462413489276

Masters, W. H. & Johnson, V. E. (1965). Human sexual response. Boston: Little Brown. Maurice-Williams, R. & March, H. T. (1985). Priapism as a feature of claudication of the

cauda equina. Surgical Neurology, 23(6), 626-628. doi: 10.1016/0090-3019(85)90016-3

McLean, D., Forsythe, R. G., & Kaplin, J. A. (1983). Unusual side effects of clomipramine associated with yawning. Canadian Journal of Psychiatry, 28(7), 569-570. doi: 10.1177/070674378302800713

McMullen, R. & Agarwal, S. (2016). Persistent genital arousal disorder - Case report of symptomatic relief of symptoms with transcranial magnetic stimulation. Journal of ECT, 32(3), e9-e10. doi: 10.1097/YCT.0000000000000299

McNamee, J., Flynn, P., O’Leary, S., Love, M., & Kelly, B. (2013). Imaging in cauda equina syndrome – a pictoral review. Ulster Medical Journal, 82(2), 100-108.

Meana, M. & Binik, Y. M. (1994). Painful coitus: A review of female dyspareunia. Journal of Nervous and Mental Disease, 182(5), 264-272. doi: 10.1097/00005053-199405000-00003

Medina, C. (2002). Clitoral priapism: a rare condition presenting as a cause of vulvar pain.Obstetrics & Gynecology, 100(5), 1089-1091. doi: 0.1016/S0029-7844(02)02084-7

Meston, C. M. & Gorzalka, B. B. (1995). The effects of sympathetic activation following acute52

exercise on physiological and subjective sexual arousal in women. Behaviour Research and Therapy, 33(6), 651-664. doi: 10.14288/1.0086861

Meston, C. M., Hull, E., Levin, R. J., & Sipski, M. (2004). Disorders of orgasm in women.Journal of Sexual Medicine, 1(1), 66-68. doi: 10.1111/j.1743-6109.2004.10110.x

Miyake, K., Manabu, T., Shinji, S., Kiyohiro, K., Shinichiro, I., & Norihito, Y. (2018). Restless genital syndrome induced by milnacipran. Clinical Neuropharmacology, 41(3), 109-110. doi:10.1097/WNF.0000000000000279

Nazik, H., Api, M., Aytan, H., & Narin, R. (2014). A new medical treatment with botulinum toxin in persistent genital arousal disorder: successful treatment of two cases. Journal of Sex & Marital Therapy, 40(3), 170-174. doi: 10.1080/0092623X.2013.788109

Nobre, P. J. & Pinto-Gouveia, J. (2008). Differences in automatic thoughts presented during sexual activity between sexually functional and dysfunctional men and women. Cognitive Therapy and Research, 32(1), 37-49. doi: 10.1007/s10608-007-9165-7

O’Connell, H. E., Hutson, J. M., Anderson, C. R., & Plenter, R. J. (1998). Anatomical relationship between urethra and clitoris. Journal of Urology, 159(6), 1892-1897. Doi: 10.1016/S0022-5347(01)63188-4

O’Connell, H. E., Sanjeevan, K. V., & Hutson, J. (2005). Anatomy of the clitoris. Journal of Urology, 174(4), 1189-1195. Doi: 10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd

O’Connell, H. E., Eizenberg, N., Rahman, M., & Cleeve, J. (2008). The anatomy of the distal vagina: towards unity. Journal of Sexual Medicine, 5(8), 1883-1891. Doi: 10.1111/j.1743- 6109.2008.00875.x

Orlin, J. & Klevmark, B. (2008). Successful disc surgery after 17 years of erectile dysfunction caused by a “silent” disc protrusion. Scandinavian Journal of Urology and Nephrology, 42(1), 91-93. Doi: 10.1080/00365590701428467

Ozlem Dede, H., Gurses, C., Ertekin, E., Bebek, N., Baykan, B., & Gokyigit, A. (2018). Persistent genital arousal disorder following right selective hippocampectomy.EPILEPSI, 24(1), 33-36.

Pae, C. U., Kim, T. S., Lee, K. U., Kim, J. J., Lee, C. U, Lee, S. J., et al. (2005). Paroxetine- associated spontaneous sexual stimulation. International Clinical Psychopharmacology, 20(6), 339-341.

Parish, S. J., Goldstein, A. T., Goldstein, S. W., Goldstein, I., Pfaus, J., Clayton, A. H., et al. (2016). Toward a more evidence-based nosology and nomenclature for female sexual dysfunctions – part II. Journal of Sexual Medicine, 13(12), 1888-1906. Doi: 10.1016/j.jsxm.2016.09.020

Person, E. (2003). Feeling strong: How power issues affect our ability to direct our own lives.New York: Harper Paperbacks.

Pescatori, E. S., Engelman, J. C., Davis, G., & Goldstein, I. (1993). Priapism of the clitoris: a53

case report following trazodone use. Journal of Urology, 149(6), 1557-1559. Doi: 10.1016/S0022-5347(17)36450-9

Petrasic, J., Chhabra, A., & Scott, K. M. (2017). Impact of MR neurography in patients with chronic cauda 54 quine syndrome presenting as chronic pelvic pain and dysfunction.American Journal of Neuroradiology, 38(2), 418-422. Doi: 10.3174/ajnr.A4994

Pfaus, J. G. (2017). Persistent genital arousal disorder - Fact or fiction? Journal of Sexual Medicine, 14(3), 318-319. doi: 10.1016/j.jsxm.2017.01.001

Philippsohn, S. & Kruger, T. H. (2012). Persistent genital arousal disorder: successful treatment with duloxetine and pregabalin in two cases. Journal of Sexual Medicine, 9(1), 213-217. doi: 10.1111/j.1743-6109.2011.02518.x

Pink, L., Rancourt, V., & Gordon, A. (2014). Persistent genital arousal in women with pelvic and genital pain. Journal of Obstetrics & Gynaecology Canada, 36(4), 324-330. doi: 10.1016/S1701-2163(15)30608-3

Pukall, C. F. & Cahill, C. M. (2014). New developments in the pathophysiology of genital pain: role of central sensitization. Current Sexual Health Reports, 6(1), 11-19. doi:10.1007/s11930-013-0007-1

Pukall, C. F., Jackowich, R., Mooney, K., & Chamberlain, S. M. (2019). Genital sensations in persistent genital arousal disorder: a case for an overarching nosology of genitopelvic dysesthesias? Sexual Medicine Reviews, 7(1), 2-12. doi: 10.1016/j.sxmr.2018.08.001

Purcell, P. & Ghurye, R. (1995). Trazedone and spontaneous orgasms in an elderly postmenopausal woman: a case report. Journal of Clinical Psychopharmacology, 15(4), 293- 295.

Ramic, M. (2013). A case of persistent genital arousal disorder successfully treated with topiramate in a physically healthy individual. Journal of Clinical Psychiatry, 74(7), 193. doi: 10.4088/JCP .12cr08280

Reading, P. J. & Will, R. G. (1997). Unwelcome orgasms. Lancet, 350(9093), 1746. doi:10.1016/S0140-6736(97)08456-0

Rees, M. A., O’Connell, H. E., Plenter, R. J., & Hutson, J. M. (2000). The suspensory ligament of the clitoris: connective tissue supports of the erectile tissues of the female urogenital region. Clinical Anatomy, 13(6), 397-403. doi: 10.1002/1098- 2353(2000)13:6<397::AID-CA1>3.0.CO;2-2

Riley, A. (1994). Premenstrual hypersexuality. Journal of Sex & Marital Therapy, 9(1), 87-93. doi: 10.1080/02674659408409569

Robboy, S. J., Ross, J. S., Prat, J., Keh, P. C., & Welch, W. R. (1978). Urogenital sinus origin of mucinous and ciliated cysts of the vulva. Obstetrics & Gynecology, 51(3), 347-351.

Rosen, R. C., Brown, C., Heiman, J., Leiblum, S., Meston, C., Shabsigh, R., et al. (2000). The Female Sexual Function Index (FSFI): a multidimensional self report instrument for the

54

assessment of female sexual function. Journal of Sex & Marital Therapy, 26(2), 191-208. doi: 10.1080/009262300278597

Rosenbaum, T. (2010). Physical therapy treatment of persistent genital arousal disorder during pregnancy: a case report. Journal of Sexual Medicine, 7(3), 1306-1310. doi: 10.1111/j.1743-6109.2009.01654.x

Rubin, R. S., Winter, A. G., Minton, J. N., Gagno, C., & Goldstein, I. (2017). Peri-clitoral botulinum toxin as a treatment for persistent genital arousal disorder (PGAD). Journal of Sexual Medicine, 14(6), Suppl. 5, E364. doi: 10.1016/j.jsxm.2017.04.042

Salkovskis, P. M. (1985). Obsessional-compulsive problems; a cognitive behavioral analysis.Behaviour Research and Therapy, 23(5), 571-583. doi: 10.1016/0005-7967(85)90105-6

Salonia, A., Munarriz, R. M., Naspro, R., Nappi, R. E., Briganti, A., Chionna, R., et al. (2004). Women’s sexual dysfunction: a pathophysiological review. BJU International, 93(8), 1156- 1164. doi: 10.1111/j.1464-410X.2004.04796.x

Samenow, C. P. (2011). What you should know about hypersexual disorder. Sexual Addiction & Compulsivity, 18, 107-113. doi: 10.1080/10720162.2011.596267

Schober, J., Cooney, T., Pfaff, D., Mayoglou, L., & Martin-Alguacil, N. (2010). Innervation of the labia minora of prepubertal girls. Journal of Pediatric & Adolescent Gynecology, 23(6), 352-357. doi: 10.1016/j.jpag.2010.03.009

Schober, J., Aardsma, N., Mayoglou, L., Pfaff, D., & Martin-Alguacil, N. (2015). Terminal innervation of female genitalia, cutaneous sensory receptors of the epithelium of the labia minora. Clinical Anatomy, 28(3), 392-398. doi: 10.1002/ca.22502

Serefoglu, E. C. (2016). Restless genital syndrome in a 38-year-old man: a case report.Journal of Sexual Medicine, 13, S210.

Shafik, A., el-Sherif, M., Youssef, A., & Olfat, E. (1995). Surgical anatomy of the pudendal nerve and its clinical implications. Clinical Anatomy, 8(2), 110-115. doi: 10.1002/ca.980080205

Shalev, H., Ben-Zion, I., & Shiber, A. A. (2009). Case of mirtazapine-induced spontaneous orgasms in a female patient. Journal of Psychopharmacology, 23(1), 109-110. doi: 10.1177/0269881107083847

Spoelstra, S. K., Waldinger, M. D., Nijhuis, E. R., & Weijmar Schultz, W. C. M. (2013). Een vrouw met het ‘restless genital’-syndroom: een moeilijk behandelbaar probleem. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 157, A508.

Stoeckart, R., Swaab, D., Gijs, L., de Ronde, P., & Slob, K. (2009). Biologie van de seksualiteit: endocrinologische, anatomische en fysiologische aspecten. In: Gijs, L., Gianotten, W., Vanwesenbeeck, I., & Weijenborg, P. (Eds.). Seksuologie. Houten: Bohn Stafleu van Loghum, pp. 73-126.

Stoléru, S., Fonteille, V., Cornélis, C., Joyal, C., & Moulier, V. (2012). Functional55

neuroimaging studies of sexual arousal and orgasm in healthy men and women: a review and meta-analysis. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 36(6), 1481-1509. doi: 10.1016/j.neubiorev.2012.03.006

Thorne, C. & Stuckey, B. (2008). Pelvic congestion syndrome presenting as persistent genital arousal: a case report. Journal of Sexual Medicine, 5(2), 504-508. doi: 10.1111/j.1743-6109.2007.00666.x

Tranfield, D., Denyer, D., & Smart, P. (2003). Towards a methodology for developing evidence-informed management knowledge by means of systematic review. British Journal of Management, 14(3), 207-222. doi: 10.1111/1467-8551.00375

van Lankveld, J. & Gijs, L. (2012). Cognitiefgedragstherapeutische benaderingen van seksuele problemen en stoornissen: een historische en conceptuele situering. Online tijdschrift uitgeverij Boom, 45, 129-154.

van Lunsen, R. & Laan, E. (2017). Seks! Amsterdam: Prometheus.
Van Rompuy, A. S. (2018). Aanatomie en histologie van de reproductieve organen.

Cursustekst 2de bachelor geneeskunde KU Leuven.
Vermillion, S. T. & Holmes, M. M. (1997). Sexual dysfunction in women. Primary Care

Update for Obstetrics and Gynecology, 4(6), 234-240. doi: 10.1016/S1068-607X(97)00104-2

Villot, A., Thubert, T., Deffieux, X., Jousse, M., Le Breton, F., Lacroix, P., et al. (2016). Perineal neurophysiological assessment in 23 patients suffering from persistent genital arousal disorders: Evidence of pudendal neuropathy? International Journal of Sexual Health, 28(1), 50-54. doi: 10.1080/19317611.2015.1080778

Waldinger, M. D. & Schweitzer, D. H. (2009). Persistent genital arousal disorder in 18 Dutch women: Part II. A syndrome clustered with restless legs and overactive bladder. Journal of Sexual Medicine, 6(2), 482-497. doi: 10.1111/j.1743-6109.2008.01114.x

Waldinger, M. D. & Schweitzer, D. H. (2018). Restless genital syndrome (ReGS) should be distinguished from spontaneous orgasms: a case report of cannabis-induced spontaneous orgasm. Journal of Sex & Marital Therapy, 44(3), 231-235. doi: 10.1080/0092623X.2017.1377130

Waldinger, M. D., Venema, P. L., van Gils, Dave H., & Schweitzer, D. H. (2009a). New insights into restless genital syndrome: static mechanical hyperesthesia and neuropathy of the nervus dorsalis clitoridis. Journal of Sexual Medicine, 6(10), 2778-2787. doi: 10.1111/j.1743-6109.2009.01435.x

Waldinger, M. D., van Gils, A. P., Ottervanger, H. P., Vandenbroucke, W. V. A., & Tavy, D. L. J. (2009b). Persistent genital arousal disorder in 18 Dutch women: Part I. MRI, EEG, and transvaginal ultrasonography investigations. Journal of Sexual Medicine, 6(2), 474-481. doi: 10.1111/j.1743-6109.2008.01113.x

Waldinger, M. D., De Lint, G. J., Venema, P. L., van Gils, P. G., & Schweitzer, D. H. (2010a). Successful transcutaneous electrical nerve stimulation in two women with restless genital

56

syndrome: the role of Aδ‐ and C‐nerve fibers. Journal of Sexual Medicine, 7(3), 1190-1199. doi: 10.1111/j.1743-6109.2009.01578.x

Waldinger, M. D., Venema, P. L., van Gils, P. G., Schutter, M. J., & Schweitzer, D. H. (2010b). Restless genital syndrome before and after clitoridectomy for spontaneous orgasms: a case report. Journal of Sexual Medicine, 7(2), 1029-1034. doi: 10.1111/j.1743- 6109.2009.01571.x

Waldinger, M. D., Venema, P. L., van Gils, A. P., de Lint, G. J., & Schweitzer, D. H. (2011). Stronger evidence for small fiber sensory neuropathy in restless genital syndrome: two case reports in males. Journal of Sexual Medicine, 8(1), 325-330. doi: 10.1111/j.1743- 6109.2010.02079.x

Williams, P. L., Bannister, L. H., Berry, M. M., Collins, P., Dyson, M., Dussek, J., et al. (1995). Gray’s anatomy. New York: Churchill Livingstone.

Wylie, K., Levin, R., Hallam-Jones, R., & Goddard, A. (2006). Sleep exacerbation of persistent sexual arousal syndrome in a postmenopausal woman. Journal of Sexual Medicine, 3(2), 296-302. doi: 10.1111/j.1743-6109.2005.00167.x

Yafi, F. A., April, D., Powers, M. K., Sangkum, P., & Hellstrom, W. J. G. (2015). Penile priapism, clitoral priapism, and persistent genital arousal disorder: a contemporary review.Sexual Medicine Reviews, 3(3), 145-159. doi: 10.1002/smrj.51

Yanik, M. (2004). Spontaneous orgasm started with venlafaxine and continued with citalopram. Canadian Journal of Psychiatry, 49(11), 786.

Yero, S. A., McKinney, T., Petrides, G., Goldstein, I., & Kellner, C. H. (2006). Successful use of electroconvulsive therapy in 2 cases of persistent sexual arousal syndrome and bipolar disorder. Journal of ECT, 22(4), 274-275. doi: 10.1097/01.yct.0000244247.33038.26

Yeung, J. & Pauls, R. N. (2016). Anatomy of the vulva and the female sexual response.Obstetrics & Gynecology Clinics of North America, 43(1), 27-44. doi: 10.1016/j.ogc.2015.10.011

Yildirim, E. A., Hacioglu, M., Essizoglu, A., & Kucukparlak, I. (2013). Persistent genital arousal disorder misdiagnosed because of Islamic religious bathing rituals: a report of three cases. Journal of Sex & Marital Therapy, 38(5), 436-444. doi: 10.1080/0092623X.2011.606888

Universiteit of Hogeschool
Master in de seksuologie
Publicatiejaar
2019
Promotor(en)
prof. dr. Ludwig Missiaen
Kernwoorden
Share this on: