Klank als een kameleon: de veranderlijke wereld van spectrale muziek
Kameleons: meesters der shapeshifting
Als klank een dier was, dan zou het waarschijnlijk een kameleon zijn. Afhankelijk van waar je hem tegenkomt, verandert hij van kleur. Zo werkt het ook met geluid: het is altijd aanwezig, maar klinkt telkens anders, afhankelijk van tijd en plaats. Zit je op de tram in Gent? Dan hoor je het geroezemoes van mensen die hun winkelnamiddag beleven, het schrapen van metaal op de sporen, het ruisen van de wind tussen de gebouwen. Kies je ervoor om jouw avond in de opera door te brengen, dan krijg je misschien Monteverdi’s sierlijke harmonieën te horen, of de rauwe, schurende klanken van Luigi Nono’s Intolleranza 1960.
Klank is overal, maar nooit in dezelfde vorm. Geen wonder dat componisten, namelijk de schilders van de muziek, graag hun eigen draai geven aan dat veelzijdige palet. Want wat gebeurt er als klank zich onderschikt aan zijn eigen akoestiek? Dan wordt niet alleen de toon hoorbaar, maar ook zijn schaduw: de boventonen, de resonanties, de ruimte waarin hij klinkt.
Elke klank krijgt een gelaagdheid die componisten uitnodigt om ermee te spelen, te vervormen, te kleuren, precies zoals een kameleon zichzelf kleurt naargelang de context.
De wereld van spectrale muziek
Stel je een muziekstuk voor waarin geen melodie of ritme herkenbaar is. In plaats daarvan hoor je stilte, ruis en subtiele verschuivingen die langzaam spanning opbouwen. Het geluid vertelt een verhaal, niet met woorden, maar puur met klank. Dat is de wereld van spectrale muziek.
In de jaren ’70 gaven componisten als Gérard Grisey en Karlheinz Stockhausen dit genre een stevige duw. Ze lieten klassieke melodie en harmonie achter zich en werkten rechtstreeks met de interne structuur van klank. Elke toon bestaat immers uit boventonen wat een soort klankpuzzel is die oneindig veel mogelijkheden biedt. Dankzij computers konden ze die spectra analyseren en muziek creëren die intellectuele nieuwsgierigheid koppelde aan artistieke verbeelding. Wetenschap en kunst schudden de hand.
Een nieuwe bril voor analyse: Een brug tussen klank, data en intentie
Maar één probleem bleef: hoe analyseer je zulke muziek? Klassieke muziektheorie kijkt vooral naar toonhoogte en harmonie. Digitale methodes zien enkel cijfers. En de luisterervaring? Die blijft vaak te vaag en subjectief.
Daarom zocht ik in mijn masterproef naar een manier om data en creatieve intentie samen te brengen. Ik werkte samen met componiste Ellen Jacobs (°1996), die spectrale muziek vandaag een nieuwe invulling geeft. Voor haar compositie And In Between, There Is… (2024), uitgevoerd door I Solisti en Spectra Ensemble, combineerde ik drie invalshoeken.
Eerst onderzocht ik de partituur om de muzikale structuur bloot te leggen. Daarna maakte ik digitale spectrogrammen die lieten zien hoe klanken zich over tijd en frequenties verdelen. Tot slot sprak ik Jacobs voor en na mijn analyses, zodat haar creatieve intenties rechtstreeks konden dialogeren met mijn objectieve bevindingen. Op die manier ontstond een analyse die niet alleen de cijfers liet spreken, maar ook de klankwereld en creatieve intentie van de componiste zichtbaar maakte.
“Ik denk niet in noten, maar in lagen van geluid. Het gaat erom hoe een klank zich verhoudt tot een andere, en hoe die relatie verandert in de tijd.” -Jacobs
Een belangrijk begrip in mijn onderzoek is spectrale flux, oftewel de manier waarop een klank verandert door de tijd heen. Een hoge flux wijst op onrust en spanning, een lage flux juist op kalmte en stabiliteit. Door deze waarden per fragment te berekenen kon ik een brug slaan tussen de cijfers en de keuzes van Jacobs. Wat deze methode bijzonder maakt, is de wisselwerking: de data krijgt betekenis dankzij de intenties van de componist, terwijl haar visie tegelijkertijd tastbaarder wordt door de cijfers. Zo ontstaat een analysetool die ook toepasbaar is op andere werken, zonder vast te zitten aan de klassieke theoretische kaders.
Uit mijn grafische analyse blijkt dat Ellen Jacobs de spanning in haar muziek niet uit akkoorden haalt, maar uit de variatie in klank. Haar muziek begint bijna onhoorbaar, alsof je een mistige ruimte binnenstapt, gekenmerkt door een lagere spectrale flux. Daarna dringen steeds scherpere en ruigere klanken binnen, waardoor de spanning toeneemt.
Om dat effect te bereiken gebruikt ze ongewone speelwijzen: een klarinet die fluistert, een contrabas die op andere snaren speelt, slagwerk dat eerder ruis dan ritme voortbrengt. Zo benut ze het volle potentieel van de instrumenten en schept ze een landschap dat voortdurend in beweging is.
Toch blijft er een balans: de muziek golft heen en weer tussen intensiteit en stilte, en behoudt zo een eigen orde.
“Ik werk bewust met zones van densiteit en openheid”- Jacobs
Zoals een kameleon van kleur verandert, verschuift ook de wereld van geluid voortdurend. In de tram of in de opera klinkt alles anders, afhankelijk van tijd, plaats en context. Ellen Jacobs omarmt datzelfde principe in haar muziek: klank beweegt, golft en transformeert. Haar fluisterende klarinet, ruisende contrabas en ongewone slagwerkklanken maken van elke luisterervaring een veranderlijk landschap. Net zoals de geluiden om ons heen nooit precies hetzelfde zijn, blijft ook haar muziek in voortdurende beweging.
Bibliografie
“ABC van muzikale begrippen”. Concertgebouw Brugge, 30 June 2020. Accessed on 19 April 2025. From https://www.concertgebouw.be/nl/abc-van-muzikale-begrippen.
“About Audacity”. Audacity, N.d. Accessed on 27 April 2025. From https://www.audacityteam.org/faq/.
“AI Sound Separation”. Sony, 18 November 2020. Accessed on 5 January 2025. From https://www.sony.com/en/SonyInfo/technology/stories/entries/AI_Sound_Se….
“ambient6.ogg”. Freesound, 16 September 2011. Accessed on 10 April 2025. From https://freesound.org/people/_mysterious_/sounds/128364/.
“Circular Bowing”. The Modern Double Bass, 2020. Accessed on 19 April 2025. From https://www.themoderndoublebass.org.uk/arco--circular.html.
“Find and Download Plugins”. VAMP Plugins, N.d. Accessed on 20 December 2024. From https://www.vamp-plugins.org/download.html.
“Lalal.AI”. Omnisale GmbH, September 2024. https://www.lalal.ai/.
“Spectral Descriptors”. MATLAB Help Center, N.d. Accessed on 27 March 2025. From https://nl.mathworks.com/help/audio/ug/spectraldescriptors.html#Spectra….
“Sul Ponticello”. Classical Voice San Francisco, N.d. Accessed on 19 April 2025. From https://www.sfcv.org/learn/glossary/sul-ponticello.
“The Concept of „Sound Object“(Objet Sonore) by Pierre Schaeffer”. Silent Listening, 9 May 2008. Accessed on 15 February 2025. From https://silentlistening.wordpress.com/2008/05/09/the-concept-of-%e2%80%….
“Tuning IX: Cent deviations”. Carey Beebe Harpsichords, 2011. Accessed on 26 May 2025. From https://www.hpschd.nu/index.html?nav/nav-4.html&t/welcome.html&https://…;
“Wat is klankkleur?”. Preludium. N.d. Accessed 22 April 2025. From https://www.preludium.nl/klankkleur#:~:text=Het%20geluid%20van%20een%20….
“What is a True RMS Measurement?”. SensorLink, 2023. Accessed on 23 April 2025. From https://sensorlink.com/articles/what-true-rms-.
Alessi, Marcus. “Pierre Schaeffer’s Typology of Sound Objects”, Marcus Alessi, N.d. Accessed on 17 February 2025. From https://www.marcusalessi.com/site/htmlarchives/Tartyp.html.
Alluri, Vinoo, and Petri Toiviainen. “Exploring Perceptual and Acoustical Correlates of Polyphonic Timbre”. Music Perception 27, no. 3 (1 February 2010): 223–42. https://doi.org/10.1525/mp.2010.27.3.223.
Bain, Reginald. The Harmonic Series: A Path to Understanding Musical Intervals, Scales, Tuning and Timbre. Columbia, South Carolina: University of South Carolina School of Music, 2003.
Bejarano, Nicolas. “Complete Guide to Playing Mutes on a Trumpet”. Brass Tonebase, 3 May 2024. Accessed on 24 April 2025. From https://brass.tonebase.co/blog/complete-guide-to-playing-mutes-on-a-tru…
Bernier-Robert, A. “Spectral Envelopes”. 6 November 2023. Accessed on 16 February 2025. From https://timbreandorchestration.org/writings/timbre-lingo/spectral-envel….
Bhandari, Pritha. “Centrummaten: Modus, mediaan en gemiddelde | Met voorbeelden”. Scribbr, 21 October 2021. Accessed on 4 May 2025. From https://www.scribbr.nl/statistiek/centrummaten/.
Cannam, Chris, Christian Landone, and Mark Sandler. “Sonic Visualiser”. Queen Mary University London: Centre for Digital Music, 2024.
Emmerson, Simon, and Leigh Landy. “The Analysis of Electroacoustic Music: The Differing Needs of Its Genres and Categories”. In Expanding the Horizon of Electroacoustic Music Analysis, edited by Leigh Landy and Simon Emmerson, 8–28. Cambridge: Cambridge University Press, 2016. https://doi.org/10.1017/CBO9781316339633.002.
Fletcher, Neville H., and Thomas D. Rossing. The Physics of Musical Instruments. Springer Science & Business Media, 2012.
Grisey, Gérard. “Tempus Ex Machina: A Composer’s Reflections on Musical Time”. Contemporary Music Review 2, no. 1 (1 January 1987): 239–75. https://doi.org/10.1080/07494468708567060.
Hatten, Robert S. “A Speculative Hermeneutics for Music Analysis and Interpretation”. The Musical Quarterly 104, no. 1–2 (1 November 2021): 12–32. https://doi.org/10.1093/musqtl/gdab006.
Helmholtz, Hermann von. “Von der Schallempfindung im allgemeinen”. In Die Lehre von den Tonempfindungen als physiologische Grundlage für die Theorie der Musik. Heidelberg: F. Vieweg und Sohn, 1863: 13-39.
Howard, David, and Jamie Angus. “5.2: Acoustics of Timbre”. In Acoustics and Psychoacoustics. 4th ed. New York: Routledge, 2013: 233-34. https://doi.org/10.4324/9780080961873.
Jacobs (composer), Ellen. Interviewed by Margot Meire (student at Ghent University), 21 November 2024.
Jacobs (composer), Ellen. Interviewed by Margot Meire (student at Ghent University), 17 May 2025.
Jacobs, Ellen. And In Between, There Is. Audio recording. 08:14. I SOLISTI and Spectra Ensemble. Leuven: TRANSIT Festival, 2024.
Jacobs, Ellen. And In Between, There Is. 1-14. Leuven: TRANSIT Festival, 2024.
Kursell, Julia. “Experiments on Tone Color in Music and Acoustics: Helmholtz, Schoenberg, and Klangfarbenmelodie”. In Osiris 28, no. 1 (January 2013): 191–211. https://doi.org/10.1086/671377.
Lascabettes, Paul, Carlos Agon, Moreno Andreatta, and Isabelle Bloch. “Computational Analysis of Musical Structures Based on Morphological Filters”. In Mathematics and Computation in Music, edited by Mariana Montiel, Octavio A. Agustín-Aquino, Francisco Gómez, Jeremy Kastine, Emilio Lluis-Puebla, and Brent Milam, 267–78. Cham: Springer International Publishing, 2022. https://doi.org/10.1007/978-3-031-07015-0_22.
Lech, Monika. “Pierre Schaeffer’s Attempt to Create a Method of Electro-Acoustic Music Analysis”. Kwartalnik Młodych Muzykologó w UJ, no. 02 (33) (2017): 100–123.
Liang, Jing. “Harmonizing Minds and Machines: Survey on Transformative Power of Machine Learning in Music”. Frontiers in Neurorobotics 17 (10 November 2023). https://doi.org/10.3389/fnbot.2023.1267561.
Lochhead, Judy. Reconceiving Structure in Contemporary Music: New Tools in Music Theory and Analysis. Abingdon: Routledge, 2020.
Lockwood, Annea. “Special Section Introduction: Sound Explorations: Windows into the Physicality of Sound”. In Leonardo Music Journal 19 (2009): 44–45.
Lorieux, Grégoire. “Analysis of Amers (1992) by Kaija Saariaho.” IRCAM, 2004. Accessed 22 February 2025. From https://brahms.ircam.fr/fr/analyses/amers/.
Mann, Yotam. “Spectromorphology”. 2017-2018. Accessed on 18 February 2025. From https://tambien.github.io/InteractiveMusic/module/spectromorphology.&nb…;
Meire, M. “Overtones as a Structural Basis for Modern Compositions of the 20th Century: Gérard Grisey, Karlheinz Stockhausen and Eliane Radigue”. Bachelor’s dissertation. Ghent University. 2024.
Murail, Tristan. “Spectra and Sprites1”. Contemporary Music Review 24, no. 2–3 (1 April 2005): 137–47. https://doi.org/10.1080/07494460500154806.
Murail, Tristan. “The Revolution of Complex Sounds”. Contemporary Music Review 24, no. 2–3 (1 April 2005): 121–35. https://doi.org/10.1080/07494460500154780.
Oakes, Gregory. “Clarinet Multiphonics”. Gregory Oakes, 2011. Accessed on 22 April 2025. From https://www.gregoryoakes.com/multiphonics/.
Plante, Nathan. “Halve-Valve”. The Modern Trumpet, 21 December 2020. Accessed on 23 April 2025. From https://themoderntrumpet.com/2020/10/20/split-tones/.
Plante, Nathan. “Split-Tones”. The Modern Trumpet, 20 October 2020. Accessed on 23 April 2025. From https://themoderntrumpet.com/2020/10/20/split-tones/.
Quendel, Gregor. “Cinematic Piano Shimmer Soundscape”. Freesound, 1 March 2025. Accessed on 10 April 2025. From https://freesound.org/people/GregorQuendel/sounds/790564/.
Rose, François. “Introduction to the Pitch Organization of French Spectral Music”. Perspectives of New Music 34, no. 2 (1996): 6–39. https://doi.org/10.2307/833469.
Saariaho, Kaija. “Timbre and Harmony: Interpolations of Timbral Structures”. Contemporary Music Review 2, no. 1 (1 January 1987): 93–133. https://doi.org/10.1080/07494468708567055.
Smalley, Denis. “Spectromorphology: Explaining Sound-Shapes”. Organised Sound 2, no. 2 (August 1997): 107–26. https://doi.org/10.1017/S1355771897009059.
Tachibana, Hideyuki, Nobutaka Ono, Hirokazu Kameoka, and Shigeki Sagayama. “Harmonic/Percussive Sound Separation Based on Anisotropic Smoothness of Spectrograms”. IEEE/ACM Transactions on Audio, Speech, and Language Processing 22, no. 12 (December 2014): 2059–73. https://doi.org/10.1109/TASLP.2014.2351131.
Thoresen, Lasse, and Andreas Hedman. “Spectromorphological Analysis of Sound Objects: An Adaptation of Pierre Schaeffer’s Typomorphology”. Organised Sound 12, no. 2 (August 2007): 129–41. https://doi.org/10.1017/S1355771807001793.
Turney, Schaun. “Pearson Correlation Coefficient (r) I Guide & Examples”. Scribbr, 10 February 2024. Accessed on 1 March 2025. From https://www.scribbr.com/statistics/pearson-correlation-coefficient/.&nb…;
Vélez, Daniel V. “Another Timbre: Toward a Critical Phenomenology of Sound”. The Oxford Handbook of the Phenomenology, 20 November 2023.
Vonk, Ron. “Contrabas Flageoletten”. Natuurkunde, N.d. Accessed on 12 December 2024. From https://www.natuurkunde.nl/artikelen/509/contrabas-flageoletten.
Windelinckx, Benjamin. “JACOBS Ellen (1996)”. Matrix Centrum voor Nieuwe Muziek, 2024. Accessed on 20 October 2024. From https://matrix-new-music.be/nl/publicaties/componistenfiches/jacobs-ell…;
Wirasinghe, Sheanna. “Tension and the Cello: Kaija Saariaho’s Petals”. Timbre and Orchestration, 26 April 2023. Accessed on 26 May 2025. From https://timbreandorchestration.org/writings/amazing-moments-in-timbre/2….
