Door de Alpen in 25 minuten?
“Dit is één van de meest controversiële projecten in heel Italië, het is de Alpen aan het vernietigen.” Zo klinkt het in een gesprek met een student Biologie in Milaan. Het gaat over een constructie dat de toekomst van Europa moet vormgeven, maar tegelijk symbool staat voor de spanningen tussen economische groei, ecologische grenzen en de vraag wat duurzaamheid vandaag écht betekent.
De Alpen zijn meer dan een geliefde vakantiebestemming. Ze doet dienst als water- en energieleverancier voor een groot deel van Europa, maar de imposante bergen vormen tegelijk een barrière in onze hedendaagse onafgebroken stroom van goederen en diensten. Juist hier worden de gevolgen van globalisering meer zichtbaar. Verkeer stapelt zich op in smalle dalen, luchtvervuiling stijgt en bewoners kampen met gezondheidsproblemen.
Dit is onder meer het geval op de Brennerpas, een bergpas op de grens van Oostenrijk met Italië dat jaarlijks minstens zo’n twee miljoen vrachtwagens moet verwelkomen. “We noemen de Brennerpas de parking voor vrachtwagens” vertelt een bewoner me al lachend. Toch wordt die toenemende drukte een ernstig probleem. Begin jaren 2000 werd de regio van Zuid-Tirol al formeel aangeduid als luchtsaneringsgebied. Het Alpenecosysteem staat onder druk, niet alleen door het huidige verkeer maar ook door de voortdurende uitbreiding van infrastructuur. Wegen, tunnels en toeristische voorzieningen moeten de toegankelijkheid vergroten, maar ontwrichten tegelijk een fragiel en belangrijk landschap. De Alpen worden een spiegel van onze tijd. Terwijl economie en bevolking onverminderd de lucht blijven ingaan, verdwijnen biodiversiteit en leefgebieden in versneld tempo.
De belofte van de tunnel
In dit spanningsveld ontstond de introductie van de Brenner Basistunnel (BBT), een 64km lange spoorwegtunnel die Oostenrijk en Italië zal verbinden. De belofte is groot: een duurzaam transport dat de vrachtwagens uit de valleien moet halen en de reistijd drastisch zal inkorten. Waar de huidige bovengrondse spoorlijn uit 1867 nog steile hellingen kent en 80 minuten nodig heeft om de Brennerpas te kruisen, zou de nieuwe route de rit in een halfuur klaren en hellingen reduceren waardoor goederen efficiënter vervoerd kunnen worden.
De BBT maakt bovendien deel uit van een groter, continentaal plan. Het Europese TEN-T netwerk, dat tegen 2050 een grensoverschrijdend, geïntegreerd vervoerssysteem moet opleveren. De tunnel wordt zowel lokaal, en als schakel van dit netwerk voorgesteld als dé cruciale stap naar de modal shift. Vrachtwagens gaan weg, richting ondergrondse treinen. Een groener, sneller, moderner Europa.
Longitudinale doorsnede van de BBT, Eigen verwerking - Bron: BBT SE
Groen en Noodzakelijk?
Spoorwegen worden vandaag vaak voorgesteld als hét duurzame transportalternatief. We omarmen nieuwe spoorwegprojecten als de logische volgende stap in de klimaatstrijd, ook ik behoorde tot deze groep. Maar de realiteit is complexer. Dit omdat iets dat als ‘groen en noodzakelijk’ gepresenteerd wordt, tegelijkertijd een enorme destructieve ecologische voetafdruk achterlaat. De aanleg van tunnels en spoorlijnen vernietigt habitats, veroorzaakt gigantische CO₂-uitstoot en vraagt energie-intensieve materialen.
De paradox is er: spoorwegen verminderen afhankelijkheid van auto’s en vliegtuigen, maar de bouw ervan opent tegelijk nieuwe deuren voor extractie, handel en consumptie. Iets dat ‘groen en noodzakelijk’ is, blijkt volgens deze thesis ingebed in een kapitalistisch systeem waarin economische groei, winst en snelheid prioriteit krijgen boven het algemeen belang en de ecologische duurzaamheid.
Onderzoekers als Flyvbjerg en Gardner wijzen in ‘How Big Thing Get Done’ eveneens op de link van megaprojecten met geld, reputaties en politiek. Deadlines en budgetten worden overschreden, alternatieven genegeerd. Ondanks evidente risico’s zet men door, voorbij het punt van redelijkheid omdat niemand nog terug durft.
Protest en verzet
Het is geen verrassing dat de BBT vanaf het begin dan ook op tegenstanders stuitte. Ca. 2010 werden er burgerprotesten georganiseerd om de bouw van de tunnel koste wat het kost te verhinderen. Ze sluiten aan bij de bredere ‘NO TAV’-beweging, die zich over Italië verzet tegen soortgelijke projecten zoals de Lyon-Turijn spoorverbinding. Het gaat voor de burgers ook om meer dan de ecologische vernietiging die onvermijdelijk gepaard gaat met de aanleg. Waarom gaat de prioriteit van miljarden naar een transnationale tunnel, als dat geld ook besteed kan worden aan werkgelegenheid, lokaal vervoer, pensioenen of jongerenbeleid?
Een aanblijvend argument is dat de tunnel onnodig is, want minstens de helft van het verkeer over de Brennerpas zou bestaan uit omgeleid verkeer. Wanneer in 2014 een acht jaar lang achterhouden studie vrij werd gegeven, sloeg een nieuwe golf van verontwaardiging toe. De studie was in opdracht van de projectgroep BBT SE maar had niet de gewenste resultaten. Het concludeert dat de positieve milieueffecten van de spoorwegtunnel verwaarloosbaar zouden zijn, omdat een ware modal shift niet te bevestigen is. Politici, media en actiegroepen haalden het onderzoek aan en opiniestukken met titels als “de BBT is nutteloos en schadelijk” werden gepubliceerd.
Ondanks het aanhoudend protest werd de BBT datzelfde jaar officieel opgenomen in het TEN-T akkoord. Daarmee werd het project een Europese kwestie, onderdeel van één van de negen toekomstige hoofdlijnen. Voorstanders wezen erop dat Europa groots moet durven denken, tegenstanders zagen het als een voorbeeld van hoe men ondanks serieuze bezwaren blind blijft investeren in prestigeprojecten.
Een dure en verwoestende illusie?
“Als de tunnel alleen geen invloed kan hebben op de vermindering van het verkeer, kan de basis van het project wegvallen […] In dat geval zouden we eigenaar worden van het duurste en minst nuttige spoorwegwerk ter wereld, en zouden we het risico lopen dat we de berg niet meer hebben, en er nog steeds vrachtwagens rondrijden.” Zo verwoordde C. Campedelli, woordvoerder van de NO BBT-beweging, het dilemma in l’Espresso.
Recente studies blijven de twijfel voeden. Het Eurac-onderzoekscentrum in Bolzano analyseerde in 2024 de CO₂-impact van de bouw. Hun conclusie? Enkel bij een onmiddellijke en sterke modal shift zou de ecologische kost op termijn gecompenseerd kunnen worden. Iets wat volgens deze thesis een enorme uitdaging zal blijken. Zonder die directe verschuiving zal de BBT echter een blijvend negatief klimaateffect hebben.
Infrastructuur als ideologie
De casus van de Brenner Basistunnel toont dat infrastructuur geen louter technische, neutrale ingreep is. Het is een ideologische praktijk die diep ingrijpt in ecologische, sociale en politieke structuren. De kernvraag blijft, rechtvaardigt het doel de middelen? Kunnen we bouwen zonder af te breken? Of is de BBT vooral een toonbeeld van hoe Europa, in haar streven naar snelheid en groei, voorbijgaat aan de grenzen van haar landschap?
De Alpen zijn een testgebied geworden in de laatste decennia. Voor verkeer, voor klimaat, voor politiek. Nu krijgt het een nieuwe rol, voor de vraag welke toekomst we eigenlijk willen bouwen.
Bibliografie
A. Burga, C., Ritter, M., Vogt, G. & Weingartner, R. (2021). Solid, Fluid, Biotic - Changing Alpine Landscapes (T. Kissling, Ed.). Lars Müller Publishers.
AAI. (2015). No al BBT, un migliaio in corteo a Trento contro l’Alta Velocità . Alto Adige Innovazione. https://www.altoadigeinnovazione.it/no-al-bbt-un-migliaio-in-corteo-a-t…
Abram, D. (2012). On Being Human in a More-Than-Human World. Center for Humans & Nature. https://humansandnature.org/to-be-human-david-abram/
Alto Adige. (2017, 20. October). Acqua sporca a Fortezza, Bbt ha disposto le analisi. https://www.altoadige.it/cronaca/bressanone/acqua-sporca-a-fortezza-bbt…
Apostolopoulou, E. (2020). Nature Swapped and Nature Lost Biodiversity Offsetting, Urbanization and Social Justice. https://doi.org/10.1007/978-3-030-46788-3
Apostolopoulou, E. & Adams, W. M. (2017). Biodiversity offsetting and conservation: Reframing nature to save it. In ORYX (Vol. 51, Issue 1, pp. 23–31). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/S0030605315000782
Armitage, K. B. (2013). Climate change and the conservation of marmots. Natural Science, 05(05), 36–43. https://doi.org/10.4236/ns.2013.55A005
BBT SE. (2003a). Non technical summary of the EIA.
BBT SE. (2003b). Non-technical Summary of the Environmental Impact Assessment of the Project.
BBT SE. (2016, 15. June). Torbiera boscosa Tantegert. https://www.bbt-se.com/it/informazione/news/dettaglio/news/torbiera-bos…
BBT SE. (2019a). The Brenner Base Tunnel - a new link through the Alps. www.bbt-se.com
BBT SE. (2019b, 26. September). Misure di compensazione BBT: difesa dalle piene nei Comuni di Vipiteno e Val di Vizze. https://www.bbt-se.com/it/informazione/news/dettaglio/news/misure-di-co…
BBT SE. (2020). LA TUTELA DELL’AMBIENTE E misure di compensazione. www.bbt-se.com
BBT SE. (2021a). BILANCIO DI ESERCIZIO AL 31 DICEMBRE 2021.
BBT SE. (2021b, 4. October). Inaugurato l’impianto di teleriscaldamento di Fortezza. https://www.bbt-se.com/it/informazione/news/dettaglio/news/inaugurato-l…
BBT SE. (2022a). LA GALLERIA DI BASE DEL BRENNERO - un nuovo collegamento attraverso le Alpi. www.bbt-se.com
BBT SE. (2022b, 7. December). Fondi di compensazione ambientale BBT: consegna del nuovo Bacino di Raccolta ad Aica/Naz-Sciaves. https://www.bbt-se.com/it/informazione/news/dettaglio/news/fondi-di-com…
BBT SE. (2023, 8. September). Sostenibilità ambientale: come BBT SE protegge le risorse ambientali nell’area di progetto. https://www.bbt-se.com/it/informazione/news/dettaglio/news/sostenibilit…
BBT SE. (2024, 7. August). Tubbing ring production in the BBT project: a model of environmental sustainability. https://www.bbt-se.com/en/information/news/detail/news/die-tuebbinghers…
BBT SE. (2025). Brenner Base Tunnel. https://www.bbt-se.com/en/
BBT SE & BMVIT. (2008). UMWELTVERTRÄGLICHKEITSPRÜFUNG - Ausbau der Brennerachse.
Bélanger Pierre. (2017). Landscape as Infrastructure. Routledge.
BMVIT. (2009). Brenner Basistunnel BBT SE UVP und teilkonzentriertes Genehmigungsverfahren Genehmigungsbescheid. https://www.yumpu.com/de/document/read/110811/genehmigungsbescheid-bbt
Bona, M. (2015, 10. November). I Verdi: il Bbt? Paura per falde e cantieri. Alto Adige . https://www.altoadige.it/cronaca/bolzano/i-verdi-il-bbt-paura-per-falde…
Boschi, M. (2019, 2. March). Un pezzo di Calabria in Alto Adige: viaggio tra i lavoratori che scavano il tunnel del Brennero. Alto Adige Innovazione. https://www.altoadigeinnovazione.it/viaggio-tunnel-bbt/
Brock, A. (2018). Conserving nature power: An exploration of biodiversity offsetting in Europe and beyond. University of Sussex.
Brock, A. (2023a). A green extractivist railway? Exploring the political ecology of Europe’s largest infrastructure project. Journal of Political Ecology, 30. https://doi.org/10.2458/jpe.5637
Brock, A. (2023b). Securing accumulation by restoration – Exploring spectacular corporate conservation, coal mining and biodiversity compensation in the German Rhineland. Environment and Planning E: Nature and Space, 6(4), 2134–2165. https://doi.org/10.1177/2514848620924597
Camera dei deputati. (2025). FERROVIE / Galleria di Base del Brennero. SILOS Sistema Informativo Legge Opere Strategiche. https://silos.infrastrutturestrategiche.it/Home/Scheda/8
CIPE. (2004). Approvazione progetto preliminare.
CIPE. (2009). Delibera Cipe II progetto definitivo genehmigung des bauprojekts.
CIPRA. (2014, 13. May). Nessun miglioramento per l’uomo e la natura dal tunnel di base del Brennero. CIPRA. https://www.cipra.org/it/notizie/nessun-miglioramento-per-l2019uomo-e-l…
Clement, M. (2023, 28. September). They kill their own parents, children and neighbours. Now life is even worse for the vicious alpine marmot. The Guardian. https://www.theguardian.com/environment/2023/sep/28/they-kill-their-own…
Clementi, F. (2024, 7. June). La battaglia di un agricoltore: ‘Non mi interessano i 25 milioni, rivoglio la mia terra’. RaiNews TGR. https://www.rainews.it/tgr/bolzano/articoli/2024/06/la-battaglia-di-un-…
Coco, E. (2018, 14. June). Toninelli e l’apertura al Bbt che spiazza i grillini locali Gaianigo: restano criticità. Corriere Dell’ Alto Adige. https://www.pressreader.com/italy/corriere-dellalto-adige/20180614/2815…
Cognetti, P. (2025. February). Fiore Mio.
Coppes, J., Westhauser, A., Schroth, K. E., Braunisch, V., Förschler, M. I. & Suchant, R. (2021). Small-scale habitat use of Capercaillie Tetrao urogallus broods in the Black Forest, Germany. Bird Study, 68(1), 66–75. https://doi.org/10.1080/00063657.2021.1966739
Cordellini, U. (2020, 22. February). La primavera anticipata minaccia molte specie . Giornale Trentino. https://www.giornaletrentino.it/cronaca/trento/la-primavera-anticipata-…
correspondentie met BBT SE. (2024). correspondentie met BBT SE.
Danneels, K. (2024). Compensation landscapes.
Debyser, A., Polluveer, K. & Kuzhym, O. (2024). Trans-European Networks – guidelines. https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/135/trans-european-n…
E-6432/2007. (2007). Parliamentary question _ Brenner base tunnel (BBT) and environmental impact assessment (EIA).
E-6432/2007. (2008). Answer given by Mr Barrot on behalf of the Commission Parliamentary question-E-6432/2007(ASW) Written question. https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-6-2007-6432-ASW_EN.html
EC. (2008). KEY ISSUES ON THE IMPLEMENTATION OF TEN-T PRIORITY PROJECTS.
EC. (2014, 6. June). Halting biodiversity loss – the EU no net loss initiative. Press Release. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_14_645
EC. (2018). Beheer van Natura 2000-gebieden: De bepalingen van artikel 6 van de habitatrichtlijn (92/43/EEG).
EC. (2025a). Vervoer. https://commission.europa.eu/topics/transport_nl
EC. (2025b). Environmental Impact Assessment. https://environment.ec.europa.eu/law-and-governance/environmental-asses…
EC. (2025c). Nature Restoration Regulation. https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/nature-…
EC. (2025d). Trans-European Transport Network (TEN-T). Transport . https://transport.ec.europa.eu/transport-themes/infrastructure-and-inve…
EEA. (2023a). Net land take in cities and commuting zones in Europe. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/net-land-take-in-citie….
EEA, E. E. A. (2023b, 28. February). The Natura 2000 protected areas network. https://www.eea.europa.eu/themes/biodiversity/natura-2000/the-natura-20…
EIB. (2009, 17. June). Brenner Base Tunnel – Italian Financing. https://www.eib.org/en/projects/pipelines/all/20090170
EIB. (2010). Brenner Base Tunnel, Austria. https://www.eib.org/en/about/accountability/complaints/cases/brenner-ba…
EU. (n.d.). European Union Index. Retrieved 19 March 2025, from https://european-union.europa.eu/index_en
Europese Raad. (2024). Trans-Europees vervoersnetwerk (TEN-T): Raad definitief akkoord met nieuwe verordening. https://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2024/06/13/tran…
Europese Rekenkamer. (2021). Het EU-kader voor grote vervoersinfrastructuurprojecten: een internationale vergelijking - Analyse nr.05.
Femern A/S. (2025). Fehmarnbelt tunnel. https://femern.com/the-tunnel/fehmarnbelt-tunnel/
Ferrari Albino, M., Bätzing, W., Cognetti, P., Dematteis, M., De Rossi, A., Susteric, A., Lacasella, P., Moulin, M., Sereni, D., Torretta, A. & Trossier, V. (2024). The Passenger - Alpi .
Flyvbjerg, B. & Gardner, D. (2023). HOW BIG THINGS GET DONE: The Surprising Factors Behind Every Successful Project, from Home Renovations to Space Exploration (1st edition). Macmillan UK.
Ganambarr, R., Ganambarr-Stubbs, M., Ganambarr, B., Maymuru, D., Marshall, U. B., Smith, A. S., Smith, N., Wright, S., Daley, L., Lloyd, K., Suchet-Pearson, S. & Hodge, P. (2024). More-than-human. In Introducing Human Geographies (pp. 88–101). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429265853-9
GBIF. (2025). GBIF species . https://www.gbif.org/species/search?q=
Gil, J. A., Gómez-Serrano, M. Á. & López-López, P. (2020). Population Decline of the Capercaillie Tetrao urogallus aquitanicus in the Central Pyrenees. Ardeola, 67(2), 285. https://doi.org/10.13157/arla.67.2.2020.ra4
Gov it, M. (2025). Brenner Base Tunnel. Documents of the Environmental Impact Assessment. https://va.mite.gov.it/en-GB/Oggetti/Documentazione/37/51
Grosso, L. (2014, 14. July). Brennero, l’altra Tav che non fa rumore. L’Espresso. https://lespresso.it/c/inchieste/2014/7/16/brennero-laltra-tav-che-non-…
GT. (2012, 5. May). No-Tav, corteo senza incidenti. Giornale Trentino. https://www.giornaletrentino.it/cronaca/trento/no-tav-corteo-senza-inci…
Guerzoni-Verschuere, C. (2025). ‘To Hear a Mountain Weep’.
Haraway, D. J. (2016). Staying with the Trouble. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9780822373780
Heiss, H. (2006). Triumph der Provinz? Südtirol als europäische Modellregion. Historische Sozialkunde, 2(Regionalisierung), 19–28.
Hribernik, V. (2024). Young people’s demands for a good life in the Alps. CIPRA. https://www.cipra.org/en/news/young-people2019s-demands-for-a-good-life…
iNaturalist. (2025). iNaturalist observations. https://www.inaturalist.org/observations
Informeel gesprek met BBT-medewerker op bezoek. (2025, 7. April). Informeel gesprek met BBT medewerker op sitebezoek.
Ingenio. (2021, 24. May). No a ritardi tunnel del Brennero: obiettivo è far passare il traffico merci e persone su rotaia. https://www.ingenio-web.it/articoli/no-a-ritardi-tunnel-del-brennero-ob…
Interv. met Foppa. (2025, 9. April). Interview met Brigitte Foppa in Bolzano.
Interv. met Heiss. (2025, 23. April). Interview met Hans Heiss.
ISPRA. (2025). Valutazione di Impatto Ambientale (VIA). ISPRA Ambiente Gov. It. https://www.isprambiente.gov.it/it/attivita/autorizzazioni-e-valutazion…
Josefsson, J., Widenfalk, L. A., Blicharska, M., Hedblom, M., Pärt, T., Ranius, T. & Öckinger, E. (2021). Compensating for lost nature values through biodiversity offsetting – Where is the evidence? In Biological Conservation (Vol. 257). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2021.109117
Koumoundouros, T. (2024). This Species Is Slowly Becoming Nocturnal For a Very Disturbing Reason. https://www.sciencealert.com/this-species-is-slowly-becoming-nocturnal-…
Lacoere, P. (2023). Van Groei naar Grens: Ruimteneutraliteit en Bouwshift als doelstellingen van duurzaam landgebruik. Gompel & Svacina Bv.
Lave, R. & Doyle, M. (2021). Streams of Revenue: The Restoration Economy and the Ecosystems It Creates. The MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/12870.001.0001
Lave, R., Doyle, M. & Robertson, M. (2012). Fields and Streams. The University of Georgia Press.
Mabilde, J. (2018). Hier kan over gepraat worden - Onderhandelingsstedenbouw . Planning En Praktijk - Vlaams Bouwmeester .
MASE. (2021, 22. October). La Valutazione di Incidenza (VIncA). Ministero Dell’Ambiente e Della Sicurezza Energetica. https://www.mase.gov.it/portale/web/guest/la-valutazione-di-incidenza-v…-
MATT. (2002). Parere- Potenziamento asse Monaco-Verona Galleria di Base Brennero.
MATTM. (2008). Verifica di Ottemperanza ‘Progetto Definitivo della Galleria di Base del Brennero’,Trasmissione parere n. 80.
MATTM. (2016). Commissione Tecnica di Verifica dell’ Impatto Ambientale - VIA e VAS- Galleria di Base del Brenenro - progetto esecutivo del tratto di cunicolo esplorativo Periadriatica.
MATTM. (2017). Commissione Tecnica di Verifica dell’ Impatto Ambientale - VIA e VAS - Galleria di Base del Brenenro - progetto esecutivo del tratto di cunicolo esplorativo Aica-Mules.
Meert, F. (2022). Compensatienatuur in Vlaanderen.
Meletti, G. (2014). ‘Il Tav brennero è inutile’ lo dice lo studio secretato. Il Fatto Quotidiano. https://www.notav.info/post/il-tav-brennero-e-inutile-lo-dice-lo-studio…
Misrach, R. & Orff, K. (2014). Petrochemical America (Illustrated edition). Aperture.
Moore, C. (2021). Brenner Base Tunnel | Geological challenges of building the world’s longest railway tunnel. New Civil Engineer. https://www.newcivilengineer.com/latest/brenner-base-tunnel-geological-…
Moss, R., Leckie, F., Jones, S. & Kortland, K. (2024). Disturbance-related redistribution of western capercaillie Tetrao urogallus away from woodland tracks. Wildlife Biology, 2024(4). https://doi.org/10.1002/wlb3.01151
Mumelter, G. (2019, 8. April). Viaggio nella città nascosta sotto al tunnel del Brennero. Internazionale . https://www.internazionale.it/reportage/gerhard-mumelter/2019/04/08/tun…
Olugbenga, O., Kalyviotis, N. & Saxe, S. (2019). Embodied emissions in rail infrastructure: A critical literature review. In Environmental Research Letters (Vol. 14, Issue 12, pp. 0–21). Institute of Physics Publishing. https://doi.org/10.1088/1748-9326/ab442f
OTS. (2008, 15. October). Brenner Basistunnel: Größte UVP Österreichs biegt auf die Zielgerade. https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20081015_OTS0151/brenner-basist…
Provinz BZ. (2014, 19. December). Biotop Kircher Au in der Gemeinde Freienfeld wird revitalisiert. Autonome Provinz Bozen - Südtirol. https://www.provinz.bz.it/news/de/rss.asp?news_action=4&news_article_id…
Provinz BZ. (2018, 17. April). Galleria di base del Brennero, modifiche alle compensazioni ambientali. Provincia Autonoma Di Bolzano - Alto Adige. https://www.provinz.bz.it/news/it/rss.asp?news_action=4&news_article_id…
Provinz BZ. (2021, 5. May). Compensazioni ambientali BBT, via libera alle misure. Provincia Autonoma Di Bolzano - Alto Adige. https://news.provincia.bz.it/it/news-archive/655468
RaiNews. (2019). 3.000 gegen den BBT. RaiNews TGR. https://www.rainews.it/tgr/tagesschau/articoli/2019/01/tag-Verkehr-BBT-…
RaiNews. (2024a). Protest gegen BBT-Zulaufstrecke. RaiNews TGR. https://www.rainews.it/tgr/tagesschau/articoli/2024/03/protest-gegen-bb…
RaiNews. (2024b, 2. March). „Der BBT braucht die Zulaufstrecken“. RaiNews TGR. https://www.rainews.it/tgr/tagesschau/articoli/2024/03/der-bbt-braucht-…
Redazione. (2012, 5. May). Protesta No Tav-Kein Bbt: in corteo per dire no all’alta velocità. Trento Today. https://www.trentotoday.it/cronaca/corteo-no-tav-trento-5-maggio-2012.h…
Redazione. (2018, 28. June). Asse del Brennero: allarme della Corte dei Conti europea per i ritardi in Germania. Il Nordest Quotidiano. https://www.ilnordestquotidiano.it/2018/06/28/asse-del-brennero-allarme…
Redazione. (2019, 19. October). Werkzaamheden langs de Schindlergraben in Fortezza afgerond. La Voce Di Bolzano. https://www.lavocedibolzano.it/conclusi-i-lavori-lungo-lo-schindlergrab…
Redazione. (2020, 18. February). Naz-Sciaves, via alla convenzione per la zona ricreativa sull’areale ex Nato. La Voce Di Bolzano. https://www.lavocedibolzano.it/naz-sciaves-via-alla-convenzione-per-la-…
Rega, C. (2013). Ecological compensation in spatial planning in Italy. Impact Assessment and Project Appraisal, 31(1), 45–51. https://doi.org/10.1080/14615517.2012.760228
Rehnus, M., Bollmann, K., Schmatz, D. R., Hackländer, K. & Braunisch, V. (2018). Alpine glacial relict species losing out to climate change: The case of the fragmented mountain hare population (Lepus timidus) in the Alps. Global Change Biology, 24(7), 3236–3253. https://doi.org/10.1111/gcb.14087
Rehnus, M., Wehrle, M. & Palme, R. (2014). Mountain hares - Lepus timidus and tourism: Stress events and reactions. Journal of Applied Ecology, 51(1), 6–12. https://doi.org/10.1111/1365-2664.12174
RFI. (2021). Publication of EC proposal for the revision of the TEN-T Regulation 1315/2013. https://www.rfi.it/en/Network/in-europe/top-stories/publication-of-ec-p…
Riba, S. & Cirilli, F. (2025). Durchgangsland_Terradipassaggio. In Foto Forum.
Rösner, S., Schabo, D. G., Palme, R., Lorenc, T., Mussard-Forster, E., Brandl, R. & Müller, J. (2023). High-quality habitats and refuges from tourism reduce individual stress responses in a forest specialist. Wildlife Research, 50(12), 1071–1084. https://doi.org/10.1071/WR21162
Roveri, G., Crespi, A., Eisendle, F., Rauch, S., Corradini, P., Steger, S., Zebisch, M. & Strapazzon, G. (2024). Climate change and human health in Alpine environments: an interdisciplinary impact chain approach understanding today’s risks to address tomorrow’s challenges. In BMJ Global Health (Vol. 8). BMJ Publishing Group. https://doi.org/10.1136/bmjgh-2023-014431
Sacchi, P. (2023, 29. May). Ritardi ed extracosti si abbattono sul tunnel del Brennero. Trasporto Europa. https://www.trasportoeuropa.it/notizie/ferrovia/ritardi-ed-extracosti-s…
Schmutzler, H. (2022). Contested Land Grabbing in Belgium. KU Leuven.
Silvast, A. & Virtanen, M. J. (2019). An assemblage of framings and tamings: multi-sited analysis of infrastructures as a methodology. Journal of Cultural Economy, 12(6), 461–477. https://doi.org/10.1080/17530350.2019.1646156
Smith, A. T. & Johnston, C. H. (2018). Lepus timidus, Mountain Hare. In IUCN Red List of Threatened Species. https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2019-1.RLTS.T11791A45177198.en
Sticcotti, L. (2014, 5. May). #NoTavBrennero - 63 miliardi per un’opera inutile. SALTO Umwelt. https://salto.bz/de/article/05052014/notavbrennero-63-miliardi-unopera-…
Stoiber, T. (2007). Sustainability of Alpine railway tunnel projects-an analysis of the Brenner Base Tunnel. Institute of Mountain Research, 2, 137–144.
Taubmann, J., Kämmerle, J. L., Andrén, H., Braunisch, V., Storch, I., Fiedler, W., Suchant, R. & Coppes, J. (2021). Wind energy facilities affect resource selection of capercaillie Tetrao urogallus. Wildlife Biology, 2021(1). https://doi.org/10.2981/wlb.00737
Think Wildlife Foundation. (2022, 28. September). The Stunning Recovery of the Alpine Ibex. https://thinkwildlifefoundation.com/alpine-ibex-came-back-from-the-brin…
125
Tötsch, A. (2025, 21. March). Die „Angst“ vor dem BBT. SALTO Chronik. https://salto.bz/de/article/21032025/angste-abbauen
Umweltbundesamt. (2025). UVP - Umweltschutz durch Umweltvorsorge. Umbeltbundesamt Gesellschaft. https://www.umweltbundesamt.at/umweltthemen/uvpsup/uvpoesterreich
Vaccaro, R., Maino, F., Zubaryeva, A. & Sparber, W. (2024). The environmental impact in terms of CO₂ of a large-scale train infrastructure considering the electrification of heavy-duty road transport. IScience, 27(10), 0–16. https://doi.org/10.1016/j.isci.2024.110987
Van Dale, W. der N. T. (2008). compensatie.
Van Dale, W. der N. T. (2024). natuurcompensatie.
Van Damme, A. (2012). Habitat banking: De compensatie van schade aan natuurgebieden. Universiteit Gent.
Van Weenen, R. L., Burgess, A. & Francke, J. (2016). Study on the Implementation of the TEN-T Regulation - The Netherlands Case. Transportation Research Procedia, 14, 484–493. https://doi.org/10.1016/j.trpro.2016.05.101
Vancura, V. (2024). Western Capercaillie is a mystical bird . European Wilderness Society. https://wilderness-society.org/western-capercaillie-is-a-mystical-bird/….
VAP. (2025). Financing . Verband Der Verladenden Wirtschaft. https://cargorail.ch/en/financing/
Vianini, L. (2017). Presentatie van ‘Un viaggio che non promettiamo breve’. https://www.mixcloud.com/Radio_Vostok/un-viaggio-che-non-promettiamo-br…
WWF. (2024). LIVING PLANET REPORT A System in Peril.
WWF Italia ETS, Antonelli, M., Aveta, S., Bacchi, A., Bianchi, C., Caserta, D., Catullo, G., Ferroni, F., Galaverni, M., Giovannetti, C., Iemma, A., Ludovici, A. A., Montesano, J., Nevola, E., Pintore, L., Pollutri, A., Pratesi, I., Prato, G. & Zanella, A. (2023). Biodiversità fragile - maneggiare con cura. https://doi.org/10.2779/677548
