Het zachte antwoord op harde pijn: verpleegkundigen in de zorg
Hoe complementaire zorg en empathie het lijden van kankerpatiënten kan verzachten
Moira Forêt
“Mijn pijn is een 8,” zei ze. Toch zat ze rustig televisie te kijken en glimlachte ze zelfs even. Een uur later gaf ze over en belde ze. Het leek tegenstrijdig, maar ik voelde meteen: haar pijn zat dieper dan ik kon zien. Tijdens een stage op de afdeling hematologie van UZ Leuven ontmoette ik een patiënte die ondanks maximale pijnstilling bleef lijden onder haar pijnbeleving. Dat moment zette me aan het denken: hoe kunnen wij als verpleegkundigen meer doen dan enkel medicatie toedienen. Hoe kunnen we hun leven aangenamer maken?
Pijn is meer dan fysiek ongemak
Bij oncologische patiënten is pijn vaak rauw, onvoorspelbaar en persisterend. Zelfs met zware pijnmedicatie blijft het voor velen een dagelijkse strijd. Voor mijn bachelorproef onderzocht ik hoe verpleegkundig pijnmanagement de levenskwaliteit van oncologiche patiënten kan verbeteren. Mijn motivatie hiervoor was niet enkel die ene stage- ervaring, maar ook de confronterende cijfers in wetenschappelijk onderzoek: zo’n 80% van de kankerpatiënten ervaart pijn tijdens hun ziekteproces. In de palliatieve en terminale fase ervaart deze populatie pijn vaak als nog zwaarder (Orujlu et al., 2021; Baalann et al., 2024). Toch is pijn niet altijd iets zichtbaars & lichamelijks. Angst, eenzaamheid, depressie en verlies van zingeving kunnen de pijnbeleving sterk beïnvloeden, en hier wil ik juist verandering in brengen.
Total pain: meer dan een symptoom
Tijdens mijn onderzoek ondekte ik het model van “Total pain” geïntroduceerd door Cicely Saunders. Dit model benadrukt dat pijn veel meer is dan lichamelijk alleen: het bevat ook psychisch, spiritueel en sociaal lijden. Precies hier ligt de kracht van een verpleegkundige: wij staan namelijk dicht bij de patiënt. Wij luisteren, observeren, voelen en bieden steun op manieren die verder reiken dan een pijnscore of voorschrift (‘Total Pain’ Theory: Cicely Saunders And The Rise Of The Hospice Movement | Living With Dying, 2021; Ong & Forbes, 2005).
Figuur 1 Model total pain 'Cicely Saunders" (Palliative Care Network of Wisconsin, 2024)
Meer dan pillen: de rol van complementaire zorg
De kracht van verpleegkundigen gaat verder dan alleen medicatie uitdelen. We zijn luisteraars, begeleiders en vaak de eerste die subtiele signalen opmerken. Uit mijn onderzoek bleek dat eenvoudige, niet-medicamenteuze interventies een groot verschil kunnen maken. Denk daarbij aan ademhalingsoefeningen, aromatherapie met lavendel, mindfulness, muziektherapie en zelfs virtual reality. Deze technieken verlichten niet enkel de pijn die men ervaart tijdens het ziekteproces, maar verbeteren ook de slaapkwaliteit, mobiliteit en mentaal welzijn. Verder zijn ze goedkoop, makkelijk inzetbaar en veilig, maar worden ze door tijdsgebrek en kennistekort nog te weinig ingezet in de praktijk.
De Calm & comfort box
Om dit praktisch te vertalen, ontwierp ik de “Calm & comfort box”: een kleine doos met lavendelolie, mini-aromadifuser, een QR- code naar een playlist met rustgevende muziek, stressbal, kaartjes met ademhalingsoefeningen. Het idee achter deze doos is heel eenvoudig, namelijk een moment van rust en comfort bieden, zelfs op de moeilijkste momenten. Hiermee zetten we vol vertrouwen een stap in de goede richting om meer warme en mensgerichte zorg te creeëren.
Resultaten die spreken
Mijn literatuuronderzoek bekrachtigd dat een multidimensionele aanpak werkt. Door medicatie te gaan combineren met complementaire zorg kunnen verpleegkundigen de levenskwaliteit van oncologische patiënten behoorlijk verbeteren. Zeker binnen de palliatieve fase, waar comfortzorg een centraal doel is. Hier maken empathie en communicatie het verschil. Een verpleegkundige die echt luistert en de mens achter de pijn ziet, kan meer betekenen dan morfine of eender welke pijnstilling alleen.
De mens achter de pijn
Tussen mijn onderzoek en cijfers door bleef er ook een heel persoonlijke ervaring nazinderen, die me nog steeds inzicht geeft in hoe ik naar pijnzorg kijk.
Wat mij het meest bijbleef is dat pijn veel meer is dan een symptoom. Het is een verhaal dat elke patiënt op zijn eigen manier ondergaat en naar voor brengt. Als zorgverleners hebben wij de verantwoordelijkheid om elk verhaal ernstig te nemen. Met kennis, aandacht en creativiteit kunnen we het verschil maken tussen de draaglast van patiënten en hun draagkracht.
Dat besef liet me niet meer los. Ik merkte hoe sterk ik geraakt werd door het lijden van patiënten te zien en hoe machteloos ik me vaak voelde door enkel maar naar pijnmedicatie te grijpen en ik niets meer kon bieden op deze momenten. Ik begon me af te vragen: wat als zorg méér is dan het lichamelijke? Wat als er ook ruimte is voor emoties, angsten en het verhaal van patiënten?
Precies door deze interesse is mijn zoektocht begonnen, in het verlangen om meer betekenis te geven aan mijn rol als verpleegkundige. Het is het stukje menselijkheid dat me aantrok om dit onderwerp te gaan onderzoeken. Ik wilde begrijpen hoe we met kleine, maar oprechte handelingen de beleving van pijn kunnen verzachten. Niet enkel omdat het in de theorie waardevol klinkt, maar omdat ik het zelf gezien en gevoeld heb, het verschil tussen louter behandelen en echt nabij zijn.
Deze ervaring heeft me gevormd, niet enkel als student, maar ook als persoon. Het leerde me dat zorg voor oncologische patiënten vaak begint waar woorden tekortschieten, namelijk bij het aanwezig zijn, het luisteren en bij het zien van de persoon in zijn geheel achter de pijn.
Een blik vooruit
Mijn bachelorproef toont vooral dat pijnzorg breder moet worden benaderd. Als complementaire zorg systematisch ingezet zou worden, krijgen patiënten niet enkel pijnverlichting, maar ook meer rust, weerbaarheid en waardigheid. Wat ik hoop, dat ziekenhuizen een cultuur ontwikkelen waarin comfortzorg vanzelfsprekend is in combinatie met complementaire zorg. Dat mijn werk inspireert en dat collega-verpleegkundigen nadenken over hun aanpak. Dat men ziet hoeveel kracht er schuilt achter het toepassen van kleine interventies, laten we als zorgverleners het verschil maken en patiënten laten voelen dat ze niet alleen patiënt zijn maar ook mens.
Bibliografie
- Literatuurlijst
Baalann, K. P., Joseph, D., Bhandari, A., Kulkarni, P., Agarwal, G., & Agarwal, S. (2024). Oncology Nurses’ Knowledge, Attitudes, and Factors in Cancer Pain – A Systematic Review. The Malaysian Journal Of Nursing, 15(04), 196–212. https://doi.org/10.31674/mjn.2024.v15i04.021
Bouya, S., Balouchi, A., Maleknejad, A., Koochakzai, M., AlKhasawneh, E., & Abdollahimohammad, A. (2018). Cancer Pain Management Among Oncology Nurses: Knowledge, Attitude, Related Factors, and Clinical Recommendations: a Systematic Review. Journal Of Cancer Education, 34(5), 839–846. https://doi.org/10.1007/s13187-018-1433-6
Esmo. (2018). Clinical Practice Guidelines – Management of cancer pain. ESMO. https://www.esmo.org/guidelines/guidelines-by-topic/esmo-clinical-pract…
Ghavami, T., Kazeminia, M., & Rajati, F. (2022). The effect of lavender on stress in individuals: A systematic review and meta-analysis. Complementary Therapies in Medicine, 68, 102832. https://doi.org/10.1016/j.ctim.2022.102832
Hedman, C., Fürst, P., Strang, P., Schelin, M. E., Lundström, S., & Martinsson, L. (2024). Pain prevalence and pain relief in end-of-life care – a national registry study. BMC Palliative Care, 23(1). https://doi.org/10.1186/s12904-024-01497-1
Leppink, I. J. C., Te Boveldt, N. D., Engels1, Dr. Y. M. P., Drossaert2, Dr. C. H. C., & Taal2, Dr. E. (z.d.). Patient empowerment in cancer pain management. In Patient Empowerment in Cancer Pain Management. https://essay.utwente.nl/63527/1/Leppink%2C_I.J.C._-_s0189790_%28versla…
Mestdagh, F., Steyaert, A., & Lavand’homme, P. (2023). Cancer Pain Management: A Narrative Review of Current Concepts, Strategies, and Techniques. Current Oncology, 30(7), 6838–6858. https://doi.org/10.3390/curroncol30070500
Multidimensionale benadering van pijn. (z.d.). Richtlijnen Palliatieve Zorg. https://palliaweb.nl/richtlijnen-palliatieve-zorg/richtlijn/pijn-bij-pa…
Nijs, J. (2021). Pijneducatie: een praktische handleiding voor (para)medici ((3e, herziene druk)). Academia Press.
Oliveira, K. G., Von Zeidler, S. V., Podestá, J. R., Sena, A., Souza, E. D., Lenzi, J., Bissoli, N. S., & Gouvea, S. A. (2014). Influence of pain severity on the quality of life in patients with head and neck cancer before antineoplastic therapy. BMC Cancer, 14(1). https://doi.org/10.1186/1471-2407-14-39
Ong, C., & Forbes, D. (2005). Embracing Cicely Saunders’s concept of total pain. BMJ, 331(7516), 576.5-577. https://doi.org/10.1136/bmj.331.7516.576-d
Orujlu, S., Hassankhani, H., Rahmani, A., Sanaat, Z., Dadashzadeh, A., & Allahbakhshian, A. (2021). Barriers to cancer pain management from the perspective of patients: A qualitative study. Nursing Open, 9(1), 541–549. https://doi.org/10.1002/nop2.1093
Palliative Care Network of Wisconsin. (2024, 11 november). FF #417 Total Pain | Palliative Care Network of Wisconsin. Palliative Care Network Of Wisconsin. https://www.mypcnow.org/fast-fact/total-pain/
Park, S., Sato, Y., Takita, Y., Tamura, N., Ninomiya, A., Kosugi, T., Sado, M., Nakagawa, A., Takahashi, M., Hayashida, T., & Fujisawa, D. (2020). Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Psychological Distress, Fear of Cancer Recurrence, Fatigue, Spiritual Well-Being, and Quality of Life in Patients With Breast Cancer—A Randomized Controlled Trial. Journal Of Pain And Symptom Management, 60(2), 381–389. https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2020.02.017
Rennie, C., Irvine, D. S., Huang, E., & Huang, J. (2022). Music Therapy as a Form of Nonpharmacologic Pain Modulation in Patients with Cancer: A Systematic Review of the Current Literature. Cancers, 14(18), 4416. https://doi.org/10.3390/cancers14184416
‘Total Pain’ Theory: Cicely Saunders and the rise of the hospice movement | Living With Dying. (2021, 4 oktober). Copyright (C)2025 Living With Dying. All Rights Reserved. https://livingwithdying.leeds.ac.uk/2021/10/04/total-pain-theory-cicely…
Uysal, D. A., Aykar, F. Ş., & Uyar, M. (2024). The effects of aromatherapy and music on pain, anxiety, and stress levels in palliative care patients. Supportive Care in Cancer, 32(10). https://doi.org/10.1007/s00520-024-08837-0
Van Veen, S., Drenth, H., Hobbelen, H., Finnema, E., Teunissen, S., & De Graaf, E. (2024). Non-pharmacological interventions feasible in the nursing scope of practice for pain relief in palliative care patients: a systematic review. Palliative Care And Social Practice, 18. https://doi.org/10.1177/26323524231222496
Wang, B., Tao, X., Zhao, J., & Liu, X. (2023). A prospective randomized controlled study of the effect of standardized nursing intervention for cancer pain on the quality of life of patients. International Journal For Quality in Health Care, 35(2). https://doi.org/10.1093/intqhc/mzad017
Wang, H., Liu, X., Wang, T., Tan, J., & Huang, H. (2022). Breathing Exercises for Pain Management in Cancer Survivors: A Systematic Review. Pain Management Nursing, 24(3), 299–310. https://doi.org/10.1016/j.pmn.2022.11.003
Warth, M., Zöller, J., Köhler, F., Aguilar-Raab, C., Kessler, J., & Ditzen, B. (2020). Psychosocial Interventions for Pain Management in Advanced Cancer Patients: a Systematic Review and Meta-analysis. Current Oncology Reports, 22(1). https://doi.org/10.1007/s11912-020-0870-7
What is Cancer Pain? (2021). In ESMO Patient Guide Series. https://www.esmo.org/content/download/211169/3738827/file/EN-Cancer-Pai…
Wu, L., Li, J., Jia, S., & Guo, Y. (2024). The effect of narrative nursing on improving the negative emotions and quality of life of patients with moderate to severe cancer pain. Clinical & Translational Oncology. https://doi.org/10.1007/s12094-024-03549-7
Wu, Y., Wang, N., Zhang, H., Sun, X., Wang, Y., & Zhang, Y. (2023). Effectiveness of Virtual Reality in Symptom Management of Cancer Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal Of Pain And Symptom Management, 65(5), e467–e482. https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2023.01.023
Zinn, J. K. (2023). PHD Mindfull mediteren tegen pijn [PHD].
