Stadsvernieuwing in Santo Antônio door een vrouwelijke lens
De aandacht voor vrouwveilig stadsontwerp groeit sterk in Europa. Campagnes zoals het recente ‘Ik eis de nacht op’ en de internationale voorganger ‘Reclaim the Night’ willen meer bewustzijn creëren rond de veiligheid van vrouwen in de publieke ruimte. Hoe kan de stedelijke omgeving beter afgestemd worden op de ervaringen en noden van vrouwen zelf? En hoe verschilt deze aanpak in contexten buiten Europa? Dit is wat ik onderzocht in mijn masterthesis: “Stadsvernieuwing in Santo Antônio door een vrouwelijke lens – een participatief actiegericht onderzoek naar de vrouwelijke beleving van de publieke ruimte.”
Santo Antônio
Santo Antônio is een wijk in het centrum van Recife, in het noordoosten van Brazilië. De stad telt ongeveer 1,5 miljoen inwoners; de agglomeratie loopt op tot zo’n 3 miljoen. Toch is het stadscentrum niet zo kleurrijk en levendig als de rest van deze kuststad. De wijk staat bekend om criminaliteit, leegstand, drugsgebruik en veel dakloze personen in het straatbeeld. Donkere, slecht onderhouden straten zijn weinig uitnodigend voor vrouwelijke bewoners en bezoekers, vooral ’s nachts. Angst voor seksueel geweld, berovingen en andere vormen van criminaliteit zorgt ervoor dat vrouwen beperkingen in hun mobiliteit ervaren.
De wijk bevindt zich momenteel op een keerpunt. Stadsvernieuwingsdienst Recentro werkt aan een masterplan, met het aantrekkelijk maken van het centrum als hoogste prioriteit. Er is echter een sterke afhankelijkheid van externe investeerders, die vooral oog hebben voor luxe hotels en tramlijnen. Hierdoor dreigt de herontwikkeling eenzijdig te worden, gericht op midden- en hogere inkomensgroepen. Huidige bewoners zoals daklozen, krakers en anderen uit lagere sociaaleconomische klassen dreigen vergeten te worden. Daarom is het belangrijk om nu te onderzoeken wat zij nodig hebben, zodat hun stem gehoord wordt en invloed kan uitoefenen op de plannen in ontwikkeling.
Leonardo Cisneiros
Het onderzoek is uitgevoerd samen met vrouwelijke bewoners van het gekraakte pand Leonardo Cisneiros. Dit gebouw staat al decennia leeg en wordt sinds vijf jaar gekraakt door de activistische organisatie MLRT. De vrouwen die er wonen—vaak jonge vrouwen of alleenstaande moeders—ervaren een sterke drempel om na 17 uur, wanneer het donker wordt, de straat op te gaan.
Via participatieve methoden is met deze gemeenschap gekeken naar problemen en mogelijke oplossingen. Dit gebeurde in de vorm van wijkwandelingen, workshops en interviews. Daarbij is nagedacht wat de wijk nodig heeft, zowel voor vrouwen als vanuit het perspectief van kinderen en daklozen. Het onderzoek keek naar mobiliteitspatronen, beperkingen, veiligheidsnoden en bewustwording van het bredere netwerk in Recife.
Problemen in de wijk
Tijdens gesprekken en workshops werden mobiliteitspatronen en probleemzones snel duidelijk. De beperkingen in mobiliteit waren vooral te wijten aan de leegte in de wijk. Door een tekort aan sociale controle voelen vrouwen de criminaliteit sterk aan. Het stedelijk weefsel werkt bovendien tegen: veel smalle steegjes bieden weinig zicht en uitwegen.
Agressie tegenover vrouwen, vaak gerelateerd aan prostitutie rond het centrale plein, is een grote oorzaak van angst voor seksueel geweld. Ook het gebruik van openbaar vervoer brengt onzekerheid met zich mee: vrouwen moeten vaak in het donker van de halte naar huis lopen of worden in de bus lastiggevallen. Deze angsten beperken hun bewegingsvrijheid, zeker ’s nachts.
Daarnaast zijn er structurele tekorten: verwaarloosd onderhoud, weinig faciliteiten voor kinderen en een gebrek aan recreatie en activiteiten. Hierdoor voelen de vrouwen uit de krakersbeweging weinig prikkels om de publieke ruimte te gebruiken.
“Voordat ik in het centrum woonde dacht ik bij deze buurt alleen aan shoppen. Nu ik er woon, denk ik alleen maar: rennen!” – Chrissy, 23 jaar
Collages
Een creatieve workshop gaf inzicht in de noden van de vrouwen. Het maken van collages bracht aspecten aan het licht en leidde tot gesprekken. De meeste vrouwen benadrukten de nood aan:
- meer straatverlichting en politietoezicht,
- publieke voorzieningen zoals toiletten en zitbanken,
-
- meer winkels en handelszaken,
- extra speelelementen voor kinderen.
Het belangrijkste doel: het waarborgen van veiligheid, vooral door meer sociale controle en een levendige wijk.
Ela Vai
Om de onderzoeksgroep in contact te brengen met externe partijen zoals de werknemers van Recentro of de lokale universiteit is een grootschalige wijkwandeling georganiseerd. Deze wandeling, genaamd Ela Vai vertaald naar ‘zij gaat’, waarbij meer dan 80 mensen aanwezig waren, was een belangrijke gebeurtenis in de actiefase van het onderzoek. Het doel van de participatieve wandeling was om vrouwen van de krakersbeweging en uit de buurt aan het woord te laten bij verschillende stops in de wijk, om een verhaal te vertellen over hun ervaring als vrouw in deze publieke ruimte. De visie van de daklozengemeenschap werd hier aangesneden, waarbij een dakloze transgender vrouw vertelde over haar ervaring op straat. De vrouwen van de krakersbeweging hebben hun verhalen gedeeld bij plaatsen van recreatie in de wijk, waarbij het vooral draaide om een gemis aan dansavonden en veilige uitgaansplekken en horeca. Een lokale onderneemster in de wijk kwam aan het woord bij het bespreken van haar kokosnotenkiosk in het hart van het centrum. Zij benadrukte hoe straatmeubilair zowel de lokale economie kan aansporen, als sociale controle voor voorbijgangers kan waarborgen. Als laatste kwamen enkele professionals en studenten van de lokale universiteit aan het woord om hun visie van de wijk te delen. De participatieve wandeling had tot doel om een moment van kennisuitwisseling te zijn, waarbij naar elkaars verhalen wordt geluisterd en nieuwe perspectieven aan het licht komen. Dit had tot doel een eerste stap naar inclusieve stadsontwikkeling te zijn, waarbij Recentro is uitgedaagd om de perspectieven van de gebruikers te benaderen.
Het participatief actieonderzoek leidde tot een onvoorspelbaar en divers proces. Centraal stond het versterken van netwerken in Recife en het in contact brengen van verschillende groepen. Het ging niet om een kant-en-klare oplossing, maar om het luisteren naar verhalen, het verbreden van perspectieven en het terugkoppelen van bevindingen naar professionals. Zo kan de stadsvernieuwingsdienst mogelijk de prioriteiten in het masterplan herzien.
De kern: het proces draaide om een inclusieve kijk op stadsontwikkeling. De participatieve wandeling speelde daarbij de hoofdrol en kan in toekomstige projecten een krachtig instrument zijn om steden inclusiever vorm te geven.
Bibliografie
Referenties
Adlakha, D., & Parra, D. C. (2020). Mind the gap: Gender differences in walkability, transportation and physical activity in urban India. Journal of Transport & Health, 18, 100875. https://doi.org/10.1016/j.
jth.2020.100875
Agrawal, H. (2024). Feminist Urbanism: Reframing Urban Planning from a Gender Perspective. In The Urban World Quarterly Publication, vol.16(4)
André, I., Carmo, A., & Abreu, A. (2012). Learning for and from the city: The role of education in urban social cohesion. Belgeo, 2012(4). https://doi.org/10.4000/belgeo.8587
Askari, A. H., & Soltani, S. (2023). CPTED Principles and Preventing Crimes: The Cases from Shiraz City, Iran. Journal Of Design And Built Environment, 23(2), 1–13. https://doi.org/10.22452/jdbe.vol23no2.1
Bassam, N., (z.d) Gendered City: Contextual violence prevention. In FemTransition©. Geraadpleegd op 14 juni 2025, van https://genderedcity.org/femtransition©/f/contextual-violence-prevention
Bleyens, E., (2025) Een transitie-retrofit voor Leonardo Cisneiros (Masterthesis Universiteit Antwerpen).
Borker, G. (2024). Understanding the constraints to women’s use of urban public transport in developing countries. World Development, 180, 106241. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2024.106241
Bryman, A., (2012) Social Research Methods, Engeland: Oxford University Press.
Budig, K., Diez, J., Conde, P., Sastre, M., Hernán, M., & Franco, M. (2018). Photovoice and empower-ment: Evaluating the transformative potential of a participatory action research project. BMC Public Health, 18(1), Artikel 432. https://doi.org/10.1186/s12889-018-5335-7
Carbado, D. W., Crenshaw, K. W., Mays, V. M., & Tomlinson, B. (2013). Intersectionality: Mapping the movements of a theory. Du Bois Review: Social Science Research on Race, 10(2), 303–312. https://doi. org/10.1017/S1742058X13000349
Carneiro, G. (2022, 8 maart). Mulheres ocupam casa para criar centro de acolhimento para mulheres vítimas de violência no Recife. Marco Zero Conteúdo. https://marcozero.org/mulheres-ocupam-casa-pa-ra-criar-centro-de-acolhi…
Ceccato, V. (2012). The Urban Fabric of Crime and Fear. In Springer eBooks. https://doi.
org/10.1007/978-94-007-4210-9
Corradi, S. (2023). Walkscape as a non-formal education practice for grassroots urban actions. In Pro-ceedings of the 13th Edition of the International Conference: The Future of Education. Filodiritto Editore. https://conference.pixel-online.net/files/foe/ed0013/FP/6590-ESOC6050-F…
Col·lectiu Punt 6. (2024). Nocturnas: La vida cotidiana de las mujeres que habitan y transitan en horario nocturno [PDF]. https://www.punt6.org/wp-content/uploads/2024/10/nocturnas_eng.pdf geraadpleegd op 2-06-2025
Cozens, P., Saville, G., & Hillier, D. (2005). Crime prevention through environmental design (CP-
TED): A review and modern bibliography. Property Management, 23(5), 328–356. https://doi.
org/10.1108/02637470510631483
Crenshaw, K. (1991). Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Wo-men of Color. Stanford Law Review, 43(6), 1241. https://doi.org/10.2307/1229039
Diário de Pernambuco. (2024, 20 februari). Bilhete único nos ônibus: Veja reação do sindicato das empresas de transporte ao plano do Governo de Pernambuco. Diário de Pernambuco, https://www.dia-riodepernambuco.com.br/noticia/vidaurbana/2024/02/bilhe…
Fals Borda, O. (2006). Participatory (action) research in social theory: Origins and challenges. In P. Rea-son & H. Bradbury (Eds.), Handbook of action research: Concise paperback edition (pp. 27–37). Sage.
Farina, L. (2019) Women’s safety at night: Insights into the perception of safety and travel decision making of women from Brussels and Recife. [Masterthesis Vrije Universiteit Brussel]. Brussels Centre for Urban Studies, database https://urbanstudies.brussels/sites/default/files/2020-11/2019_Farina.p… geraadpleegd op 19-5-2025
Gwiazdzinski, L., Maggioli, M., Straw, W., (2018) Geographies of the night. From geographical object
to Night Studies. Bollettino della Società Geografica Italiana, 14, 9-22, https://doi.org/10.13128/bsgi. v1i2.514
IBGE (2022) Censo 2022 Panorama, https://censo2022.ibge.gov.br/panorama/ geraadpleegd op 20-5-2025
IBGE (2010). Censo 2010, https://censo2010.ibge.gov.br/ geraadpleegd op 20-5-2025
IBGE (z.j). Cor ou raça. IBGE Educa. https://educa.ibge.gov.br/jovens/conheca-o-brasil/popula-
cao/18319-cor-ou-raca.html geraadpleegd op 23-6-2025
Interdisciplinary Studio for Territories in Transition. (z.d.). Methodologie. In ISTT. Geraadpleegd op 18 augustus 2025, van https://www.istt.be/nl/methodology
Instituto Patricia Galvão & Locomotiva. (2019). Segurança das mulheres no transporte. https://dossies. agenciapatriciagalvao.org.br/dados-e-fontes/pesquisa/seguranca-das-mulheres-no-transporte-institu-to-patricia-galvao-locomotiva-2019/ geraadpleegd op 2-6-2025
Istoriou, T., & Pozoukidou, G. (2024). Understanding placemaking in the context of spatial planning: insights from a literature review. Journal of Urbanism International Research on Placemaking and Urban Sustainability, 1–18. https://doi.org/10.1080/17549175.2024.2415632
Jacobs, J., (1961) The Death and Life of Great American Cities, (eerste editie). Vintage.
Kern, L. (2020). Feminist city: Claiming space in a man-made world. Verso Books.
Kindon, S., Pain, R., & Kesby, M. (Eds.). (2007). Participatory action research approaches and methods: Connecting people, participation and place. Routledge.
Lacerda, V. (2022, 21 juni). Casa de acolhimento para mulheres vítimas de violência sofre despejo. Terra, Alma Preta. https://www.terra.com.br/nos/casa-de-acolhimento-para-mulheres-vitimas-…;
Lefebvre, H. (1996). Writings on Cities. Oxford: Blackwell.
Lefebvre, H. (2004). Rhythm Analysis : Space, Time and Everyday life. https://doi.
org/10.5040/9781472547385
Lindqvist, A., Gustafsson Sendén, M., & Renström, E. A. (2021). What is gender, anyway: A review of the options for operationalising gender. Psychology & Sexuality, 12(4), 332–344. https://doi.org/10.1080/194 19899.2020.1729844Marco Zero Conteúdo. (z.d.). Vagas em habitacional causam racha entre os sem-teto de ocupação do edifício do INSS, no centro do Recife. Marco Zero Conteúdo. https://marcozero.org/vagas-em-habitaci-onal-causam-racha-entre-os-sem-…
Medeiros, M. A. (2021). Chapter 9: Intersectionality and normative masculinity in Northeast Brazil. In N. T. Fernandez & K. Nelson (Red.), Gendered lives: Global issues (Hoofdstuk 9). SUNY Geneseo. https://milnepublishing.geneseo.edu/genderedlives/chapter/chapter-9-int…
Mehan, A. (2024). Informal feminist placemaking: a new perspective on urban activism and gender equa-lity. Journal of Urbanism International Research on Placemaking and Urban Sustainability, 17(2), 225–236. https://doi.org/10.1080/17549175.2024.2340563
Melbin, M., (1987) Night as Frontier: Colonizing the World after Dark. New York: Free Press
Ministerie van Steden en Huisvesting. (2024, 28 augustus). Minha Casa, Minha Vida prioriza mulheres chefes de família e vítimas de violência. Ministério das Cidades. https://www.gov.br/cidades/pt-br/ass-untos/noticias-1/minha-casa-minha-…
Moore, S., & Shepherd, J. P. (2006). The cost of fear: shadow pricing the intangible costs of crime. Ap-plied Economics, 38(3), 293–300. https://doi.org/10.1080/00036840500367781
Navarrete-Hernandez, P., Luneke, A., Truffello, R., & Fuentes, L. (2023). Planning for fear of crime reducti-on: Assessing the impact of public space regeneration on safety perceptions in deprived neighborhoods. Landscape And Urban Planning, 237, 104809. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2023.104809
Palmeira, B. (2025). Cartographies of the (in)visible: The urban marks of women in the resistance of Reci-fe [Doctoral dissertation, Universidade Federal de Pernambuco].
Penrith City Council. (z.d.). Crime prevention through environmental design control plan. https://www. penrithcity.nsw.gov.au/images/documents/services/health-safety/Crime_Prevention_Through_Environ-mental_Design_Control_Plan.pdf
Pereira, A., & Malcata Rebelo, E. (2024). Women in public spaces: Perceptions and initiatives to promote gender equality. Cities, 154, 105346. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105346
Roy, S., Bailey, A., & van Noorloos, F. (2024). Understanding the barriers affecting women’s mobility in the first- and last-mile stretches in low- and middle-income countries: A systematic review. Journal of Transport Geography, 121, 103874. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2024.103874
Sadeghi, A. R., Mousavi Sarvine Baghi, E. S., Shams, F., & Jangjoo, S. (2023). Women in a safe and healthy urban environment: Environmental top priorities for the women’s presence in urban public spa-ces. BMC Women’s Health, 23, Article 179. https://doi.org/10.1186/s12905-023-02281-8
Sandström, I., Ericsson, S., & Hedvall, P.-O. (2024). Gendered sustainability: Are public spaces desig-ned for girls good for everyone? Examining female participation as a strategy for inclusive public space. Cities, 149, 104906. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.104906
Scarponi, L., Abdelfattah, L., Gorrini, A., Valenzuela Cortés, C., Carpentieri, G., Guida, C., Zucaro, F., Andreola, F., Muzzonigro, A., Da Re, L., Gargiulo, E., Cañas, C., Walker, J., & Choubassi, R. (2023). Thematic review on women’s perception of safety while walking in public space: The STEP UP project. Sustainability, 15(21), Article 15636. Sobral, B. M. C. (2021). Feminist activation of urban spaces: Support prototype at bus stops as a way to confront gender violence [Niet-gepubliceerde master’s thesis]. Catholic University of Pernambuco.
Sobreira, V. (2024, 20 augustus). Em 2024, Pernambuco tem média de 439 denúncias de violência contra mulheres por mês só no Ligue 180. Brasil de Fato. https://www.brasildefato.com.br/2024/08/20/em-2024-pernambuco-tem-media…
Soto, J., Orozco-Fontalvo, M., & Useche, S. A. (2021). Public transportation and fear of crime at BRT Systems: Approaching to the case of Barranquilla (Colombia) through integrated choice and latent varia-ble models. Transportation Research Part a Policy and Practice, 155, 142–160. https://doi.org/10.1016/j. tra.2021.11.001
Transformative Urban Coalitions. (2024, 16 mei). Female empowerment and children engaged in Recife’s Urban Lab. Geraadpleegd op 19 mei 2025, van https://urbancoalitions.org/en/news-events/female-em-powerment-and-chil…
Tribouillard, C., & González-Mahecha, E. (2020, 3 februari). The challenge of innovating in social housing initiatives and community urbanization: The proposals of João Pessoa, Brazil. Ciudades Sostenibles. Inter-American Development Bank. Geraadpleegd van https://blogs.iadb.org/ciudades-sostenibles/en/challenge-innovating-soc…
Van Liempt, I., Van Aalst, I., & Schwanen, T. (2014). Introduction: Geographies of the urban night. Urban Studies, 52(3), 407–421. https://doi.org/10.1177/0042098014552933
Whitehead, J., & McNiff, J. (2006). Action research: Living theory. SAGE Publications.
Williams, R.W., (2008) Night spaces: Darkness, deterritorialization, and social control. Space and Culture, 11(4): 514–532. Crossref.
Wilson, E. (1991). The Sphinx in the City: Urban Life: Control and Disorder of Women. London: Virago Press.
World bank (2023) Gender-Based Violence country profile BRAZIL, https://documents1.worldbank.org/curated/en/099071723163037876/pdf/P176… geraadpleegd op 2-6-2025
World Health Organization (2012) Understanding and addressing violence against women: Femicide, htt-ps://iris.who.int/bitstream/handle/10665/77421/WHO_RHR_12.38_eng.pdf geraadpleegd op 23-6-2015
