Stilte in de storm: jongeren vinden veerkracht met meditatie

Stilstaan om vooruit te gaan. Meditatie helpt jongeren in de jeugdhulp om stress te verminderen en veerkracht op te bouwen, zelfs in de meest eenvoudige vorm.

In een wereld die steeds sneller draait, lijkt stilstaan bijna een luxe. Toch kan dat net zijn wat jongeren het hardst nodig hebben. Dat onderzocht Isa Vanderseijpen in haar bachelorproef binnen opleiding Orthopedagogie aan Odisee. Haar onderzoek toont dat meditatie een verrassend laagdrempelig en efficiënt hulpmiddel is om stress te verminderen en veerkracht op te bouwen bij jongeren in de jeugdhulp en wat jeugdhulpverleners hiervoor nodig hebben.

Jongeren onder druk

Jongeren tussen 14 en 18 jaar staan voor heel wat uitdagingen: hun brein is volop in ontwikkeling, ze zoeken hun identiteit en krijgen tegelijk te maken met prestatiedruk, sociale media en persoonlijke problemen. Uit het onderzoek van Vanderseijpen blijkt dat 80 procent van hen regelmatig stress ervaart. Hun veerkracht – het vermogen om met tegenslagen om te gaan – komt daardoor vaak onder druk te staan.

In de jeugdhulpverlening ligt de nadruk vooral op gesprekken, activiteiten en begeleiding. Meditatie wordt zelden ingezet, terwijl wetenschappelijke studies aantonen dat het stress kan verlagen, emoties helpt reguleren en jongeren sterker maakt. De vraag is vervolgens hoe meditatie een laagdrempelige plaats krijgen binnen de jeugdhulp, en wat kan het betekenen voor jongeren.

Een persoonlijke zoektocht

Vanderseijpen vertrok vanuit haar persoonlijke ervaring. Als tiener kreeg ze zelf te maken met een ingrijpende gebeurtenis die haar veerkracht op de proef stelde. Meditatie hielp haar opnieuw houvast te vinden bij zichzelf. Tijdens haar stage als Orthopedagoge bij vzw Wereld van Indra, een organisatie die kwetsbare jongeren ondersteunt, zag ze datzelfde gemis bij anderen. Dit bracht haar tot de vraag “Hoe kan meditatie een laagdrempelige plek krijgen in de jeugdhulp?”

De psychische, fysieke en sociale impact van stress

Vanderseijpen zocht een antwoord op deze vraag aan de hand van een uitgebreide literatuurstudie, enquêtes en interviews.

Wetenschappelijke onderzoeken tonen aan hoe stress invloed heeft op ons volledige systeem – psychologisch, fysiek en sociaal – en hoe stress werkt, wat veerkracht betekent, welke meditatievormen bewezen doeltreffend zijn en hoe het huidige jeugdhulplandschap werkt. De inzichten van dokters en neurologen tonen aan hoe meditatie zorgt voor fysiologisch herstel en emotionele regulatie. Vooral liefdevolle-aandachtsmeditatie en ademhalingsoefeningen sprongen eruit als doeltreffende methodes om stress te verlagen en veerkracht te vergroten. Bovendien vulden professionals aan dat deze meditatievormen geen grote voorkennis of opleidingen vereisen.

Meer dan ontspanning

Meditatie blijkt veel meer te doen dan enkel kalmeren. Wetenschappelijke studies tonen effecten op geheugen, slaap, concentratie, zelfvertrouwen en algemene levenskwaliteit. Voor jongeren kan het zelfs een krachtig middel zijn om sociale verbondenheid en zingeving te vinden.

Met liefdevolle-aandachtsmeditatie leren jongeren mild te zijn voor zichzelf. Ademhalingsoefeningen helpen hen om spanning los te laten en opnieuw veiligheid te ervaren in hun eigen lichaam.

De stem van de jongeren en hulpverleners

In haar praktijkonderzoek ging Vanderseijpen vervolgens te rade bij 38 jongeren en 41 jeugdhulpverleners. 80% van de jongeren gaf aan stress te ervaren. Meer dan de helft van de jongeren stond open voor meditatie, op voorwaarde dat het eenvoudig wordt aangeboden. Van de hulpverleners zag 90% potentieel in meditatiemethodieken. Ze wezen daarbij wel op obstakels zoals tijdsdruk en gebrek aan kennis.

Ze sprak daarnaast ook met professionals van Art of Living, een internationale organisatie die al jaren meditatie inzet bij jongeren. Zij gaven concrete adviezen rond hoe meditatie in de jeugdhulp ingezet kan worden en benadrukten het belang om in deze werkvormen ook rekening te houden met de cultuur en context waarin jongeren leven.

“Wat je adem geeft, leeft”

De inzichten uit theorie, onderzoek en praktijk kwamen samen in een praktische en laagdrempelige meditatietool: een kaartenset voor jeugdhulpverleners, met oefeningen rond ademhaling, aandacht en verbinding. De tool “Wat je adem geeft, leeft” bestaat uit korte, eenvoudig toepasbare meditaties die geen speciale voorkennis vragen van deelnemers én begeleiders. De tool omvat ademhalingstechnieken, visualisaties, liefdevolle-aandachtsmeditatie en creatieve opdrachten met muziek en klank.

De oefeningen zijn flexibel inzetbaar: individueel of in groep, binnen of buiten, met respect voor culturele en religieuze achtergronden.

De tool werd getest bij Wereld van Indra en kreeg positieve reacties. Jongeren vertelden dat ze zich rustiger voelden, “alsof het even stil werd vanbinnen”, en dat ze beter voelden “waar ze stonden”. Hulpverleners noemden de oefeningen veilig, eenvoudig en makkelijk te integreren in hun dagelijkse werking.

Persoonlijke én maatschappelijke meerwaarde

Het onderzoek toont aan dat meditatie niet enkel een persoonlijke maar ook een maatschappelijke meerwaarde kan hebben. Enerzijds is het voor jongeren een zelfhulpmiddel dat ze ook buiten de jeugdhulp kunnen gebruiken. Anderzijds biedt het aan hulpverleners een laagdrempelige, wetenschappelijk onderbouwde tool zonder hoge kosten of moeilijke opleidingen.

Vanderseijpen hoopt met haar onderzoek ook een impact te kunnen hebben op welzijnsbeleid. De scriptie opent de deur naar structurele integratie van meditatie in jeugdhulp én onderwijs. Net zoals sport standaard een plek heeft om fysieke gezondheid te bevorderen, zou meditatie dat kunnen doen voor mentaal welzijn.

Meer impact met stilte

Wat deze bachelorproef bijzonder maakt, is dat ze wetenschap en praktijk samenbrengt. Ze vertrekt vanuit een persoonlijk verhaal, maar mondt uit in een onderbouwde en bruikbare tool die direct inzetbaar is. En ze biedt een oplossing voor een actueel, groeiend probleem in de jeugdhulp: het mentaal welzijn van jongeren.

“In een sector waar de werkdruk hoog is en middelen schaars zijn, is dit een aanpak die makkelijk te implementeren is, niets kost, en direct resultaat oplevert. Met deze bachelorproef wil ik laten zien dat stilte en aandacht soms krachtiger zijn dan woorden. Als we jongeren leren stilstaan, geven we hen de kracht om verder te gaan”, aldus Vanderseijpen.