Mannen blijven de baas en vrouwen blijven thuis: de representatie van gender in schoolboeken
De meeste jongeren in Vlaanderen brengen meer dan dertig uur per week binnen de schoolmuren door. Daarbinnen blijven schoolboeken een cruciaal, al dan niet nog steeds het belangrijkste, medium voor het overbrengen van kennis. Naast feitelijke kennis bevatten schoolboeken echter ook onderliggende normen en waarden, zoals genderstereotypen. Daarbij worden kenmerken, activiteiten of rollen toegekend aan personages op basis van hun gender. Een evenwichtige en niet-stereotiepe representatie van mannen en vrouwen is echter essentieel aangezien genderstereotypen een negatieve invloed kunnen hebben op het welzijn en de toekomstvisies van jongeren.
Talrijke eerdere studies naar media zoals radio, televisie en reclame toonden alvast patronen van ongelijke representaties van mannen en vrouwen aan. Dit onderzoek dook in een onderbelicht gebied in de wetenschappelijke literatuur, namelijk de evolutie van genderrepresentatie in Nederlandstalige schoolboeken, specifiek die bestemd voor de middelbare school. De resultaten toonden aan dat er nog een lange weg te gaan is naar een evenwichtige representatie van mannen en vrouwen.
De schadelijke invloed van genderstereotypen op jongeren
De adolescentie, die ongeveer de leeftijd van tien tot negentien jaar omvat, is een periode waarin de identiteitsontwikkeling centraal staat. Jongeren verkennen hun eigen waarden, ontwikkelen eigen morele principes en een kritisch denkvermogen en ontdekken vaak nieuwe interesses en talenten via de middelbare school. Al die ingrijpende veranderingen worden echter sterk beïnvloed door genderstereotypen.
Onderzoek toont aan dat genderstereotypen invloed hebben op hoe jongeren zichzelf en anderen beoordelen als mannelijk of vrouwelijk. Die oordelen, zowel over zichzelf als leeftijdsgenoten, kunnen leiden tot negatieve gevolgen. Jongeren die als genderatypisch bestempeld worden, en dus niet voldoen aan het stereotiepe beeld van een man of vrouw, lopen een groter risico op pesterijen of zelfs agressie. Daarnaast sturen genderstereotypen ook de ambities en levensdoelen die jongeren nastreven. Ze bepalen namelijk mee welke resultaten als succesvol beschouwd worden en kunnen zo de doelen van individuen ondermijnen.
Daarbovenop ervaren meisjes die traditionele vrouwelijkheidsideologieën omarmen, die passiviteit, zorgzaamheid en schoonheid representeren, vaker symptomen van depressie en angst en hebben ze vaker een lager zelfbeeld. Voor jongens kan een strikte naleving van traditionele rollen leiden tot een verhoogde neiging tot risicovol gedrag, zoals alcohol- en drugsgebruik en onveilig seksueel gedrag.
De schadelijke invloeden van genderstereotypen op zowel de identiteitsontwikkeling als het welzijn van jongeren onderstrepen het belang van onderzoek naar de representatie van gender in schoolboeken aangezien die een centrale rol hebben in de opvoeding.
Hoe is het onderzocht?
Om evolutie van genderrepresentatie te onderzoeken, werd een kwantitatieve inhoudsanalyse uitgevoerd op 615 zinnen uit elf verschillende schoolboeken die bestemd waren voor het vierde, vijfde en zesde middelbaar. Om zicht te krijgen op de evolutie van gender in die zinnen, werden er ongeveer evenveel zinnen uit de periode 1985-1999 als de periode 2000-2015 verzameld. Vervolgens richtte de analyse zich op diverse aspecten van genderrepresentatie zoals beroepen, rollen; activiteiten en contexten waarin mannen en vrouwen voorkomen. Ook werd gekeken naar hun relatie tot passiviteit, fysiek uiterlijk, emoties en risicovol gedrag zoals alcohol-, tabak- en drugsgebruik.
Evolutie? Eerder stagnatie!
De bevindingen van dit onderzoek gaan grotendeels tegen de maatschappelijke verwachtingen in. Zo bleven de traditionele representaties aanwezig in de zinnen uit zowel 1985-1999 als 2000-2015. Vrouwen werden vaker geassocieerd met passiviteit, fysiek uiterlijk en huishoudelijke en sociale contexten. Mannen daarentegen werden oververtegenwoordigd in beroepsmatige en autoritaire contexten en werden vaker geassocieerd met alcohol-, tabak- en drugsgebruik.
De meest opvallende bevinding is dat de aanwezigheid van vrouwen in leidinggevende functies in de bestudeerde boeken zelfs afnam, terwijl die van mannen net toenam. Dat staat haaks op de maatschappelijke verwachting en de algemene toename van vrouwen in leidinggevende posities in de werkelijkheid. Op dat vlak stagneerde de representatie in schoolboeken niet alleen, maar deed die zelfs een stap terug
De resultaten van deze masterproef tonen aan dat, ondanks de vergrootte maatschappelijke aandacht voor gendergelijkheid, genderstereotypen ook anno 2000-2015 veelvuldig aanwezig waren. Het onderzoek benadrukt daarmee de blijvende noodzaal voor uitgevers, auteurs en leerkrachten om kritisch en bewust om te gaan met de representatie van gender in lesmateriaal. Schoolboeken zijn immers meer dan bladjes papier die feiten overbrengen. Ze spelen namelijk ook een actieve rol in het vormen van de normen en waarden van de jongere generaties.
Bibliografie
Ashmore, R. D., & Del Boca, F. K. (2015). Conceptual approaches to stereotypes and stereotyping. In D. L.
Hamilton (red.), Cognitive processes in stereotyping and intergroup behavior (pp. 1–36).
Psychology Press. https://doi.org/10.4324/9781315668758 (Oorspronkelijk werk gepubliceerd in
1981)
Baker, K., & Raney, A. A. (2007). Equally super?: Gender-role stereotyping of superheroes in children’s
animated programs. Mass Communication & Society, 10(1), 25–41.
https://doi.org/10.1080/15205430709337003
Bandura, A. (1971). Social learning theory. General Learning Press.
http://www.asecib.ase.ro/mps/Bandura_SocialLearningTheory.pdf
Burgess, D., & Borgida, E. (1999). Who women are, who women should be: Descriptive and prescriptive
gender stereotyping in sex discrimination. Psychology Public Policy And Law, 5(3), 665–692.
https://doi.org/10.1037/1076-8971.5.3.665
Burki, A. (2023). De Sikkel. Encyclopedie van de Vlaamse Beweging.
https://encyclopedievlaamsebeweging.be/nl/de-sikkel
50
Camfield, C., Evans, Y. N., Otto, A. K., Radesky, J. S., & Kistin, C. J. (2025). Fifteen to seventeen years:
Mid-adolescence—Redefining self. In Dixon and Stein’s Encounters with Children (5th ed., pp.
331–346). Elsevier Inc. https://doi.org/10.1016/B978-0-443-10704-7.00022-X
Cawyer, C. S., Bystrom, D., Miller, J., Simonds, C., O’Brien, M., & Storey-Martin, J. (1994). Communicating
gender equity: Representation and portrayal of women and men in introductory communication
textbooks. Communication Studies, 45(3–4), 325–331.
https://doi.org/10.1080/10510979409368432
Cheng, K., & Ghajarieh, A. (2009). Gendered language in the classroom. The Journal Of Asia TEFL, 6(3),
27–43.
Concato, J. (1993). The risk of determining risk with multivariable models. Annals of Internal Medicine,
118(3), 201–210. https://doi.org/10.7326/0003-4819-118-3-199302010-00009
Davidson, L. R. (1981). Pressures and pretense: Living with gender stereotypes. Sex Roles, 7(3), 331–347.
https://doi.org/10.1007/bf00287547
Davies, P. G., Spencer, S. J., Quinn, D. M., & Gerhardstein, R. (2002). Consuming images: How television
commercials that elicit stereotype threat can restrain women. Personality & Social Psychology
Bulletin, 28(12), 1615–1628. https://doi.org/10.1177/014616702237644
Eisend, M. (2009). A meta-analysis of gender roles in advertising. Journal of the Academy of Marketing
Science, 38(4), 418–440. https://doi.org/10.1007/s11747-009-0181-x
Ellemers, N., & Fiske, S. (2018). Gender stereotypes. Annual Review of Psychology, 69(1), 275–298.
https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122216-011719
Evans, L., & Davies, K. (2000). No sissy boys here: A content analysis of the representation of masculinity
in elementary school reading textbooks. Sex Roles, 42(3–4), 255–270.
https://doi.org/10.1023/A:1007043323906
51
Flynn, M. A., Morin, D., Park, S., & Stana, A. (2015). “Let’s get this party started!”: An analysis of health
risk behavior on MTV reality television shows. Journal of Health Communication, 20(12),
1382–1390. https://doi.org/10.1080/10810730.2015.1018608
Fuchs, E., & Bock, A. (2018). The palgrave handbook of textbook studies. Palgrave Macmillan.
https://doi.org/10.1057/978-1-137-53142-1
Gerding, A., & Signorielli, N. (2013). Gender roles in tween television programming: A content analysis of
two genres. Sex Roles, 70(1–2), 43–56. https://doi.org/10.1007/s11199-013-0330-z
Gilpatric, K. (2010). Violent female action characters in contemporary American cinema. Sex Roles,
62(11–12), 734–746. https://doi.org/10.1007/s11199-010-9757-7
Guichot-Reina, V., & De La Torre-Sierra, A. M. (2023). The representation of gender stereotypes in Spanish
mathematics textbooks for elementary education. Sexuality & Culture, 27(4), 1481–1503.
https://doi.org/10.1007/s12119-023-10075-1
Hellinger, M. (1980). ‘For men must work, and women must weep’: Sexism in English language textbooks
used in German schools. Women Studies International Quarterly, 3(2–3), 267–275.
https://doi.org/10.1016/s0148-0685(80)92323-4
Kortenhaus, C. M., & Demarest, J. (1993). Gender role stereotyping in children’s literature: An update. Sex
Roles, 28(3–4), 219–232. https://doi.org/10.1007/bf00299282
Lauzen, M. M., Dozier, D. M., & Horan, N. (2008). Constructing gender stereotypes through social roles in
prime-time television. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 52(2), 200–214.
https://doi.org/10.1080/08838150801991971
Leaper, C., Breed, L., Hoffman, L., & Perlman, C. A. (2002). Variations in the gender-stereotyped content
of children’s television cartoons across genres. Journal of Applied Social Psychology, 32(8),
1653–1662. https://doi.org/10.1111/j.1559-1816.2002.tb02767.x
52
Lee, J. F. K., & Collins, P. (2008). Gender voices in Hong Kong English textbooks—Some past and current
practices. Sex Roles, 59(1–2), 127–137. https://doi.org/10.1007/s11199-008-9414-6
Lee, J. F. K., & Collins, P. (2009). Australian English-language textbooks: The gender issues. Gender and
Education, 21(4), 353–370. https://doi.org/10.1080/09540250802392257
Macgilchrist, F. (2017). Textbooks. In J. E. Richardson & J. Flowerdew (red.), The Routledge Handbook of
Critical Discourse Studies (pp. 525–539). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315739342
Manolova Maciel, E. (2018). Vrouwenbeelden en genderrepresentatie in een leergangen Nederlands voor
anderstaligen. Neerlandica Wratislaviensia, 27, 77–88. https://doi.org/10.19195/8060-0716.27.7
Martin, R. (2017). Gender and emotion stereotypes in children’s television. Journal of Broadcasting &
Electronic Media, 61(3), 499–517. https://doi.org/10.1080/08838151.2017.1344667
Matthes, J., Prieler, M., & Adam, K. (2016). Gender-role portrayals in television advertising across the
globe. Sex Roles, 75(7–8), 314–327. https://doi.org/10.1007/s11199-016-0617-y
Mayes, S. L., & Valentine, K. B. (1979). Sex role stereotyping in Saturday morning cartoon shows. Journal
of Broadcasting, 23(1), 41–50. https://doi.org/10.1080/08838157909363916
Michielsens, M. (2005). 175 jaar vrouwen: Gelijkheid en ongelijkheid in België 1830 - 2005. Raad van
Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen.
https://raadvandegelijkekansen.be/media/303/download?inline
Onderwijsinspectie Vlaanderen. (2025). Huisonderwijs: Ontwikkelingen en resultaten 2019–2024.
Vlaamse overheid. https://publicaties.vlaanderen.be/view-file/75523
Perry, D. P., & Pauletti, R. P. (2011). Gender and adolescent development. Journal of Research on
Adolescence, 21(1), 61–74. https://doi.org/10.1111/j.1532-7795.2010.00715.x
Porreca, K. L. (1984). Sexism in current ESL textbooks. TESOL Quarterly, 18(4), 705–724.
https://doi.org/10.2307/3586584
53
Pownall, M., & Heflick, N. (2023). Mr. active and little miss passive? The transmission and existence of
gender stereotypes in children’s books. Sex Roles, 89(11–12), 758–773.
https://doi.org/10.1007/s11199-023-01409-2
Rousseau, A., Eggermont, S., Bels, A., & Van Den Bulck, H. (2018). Separating the sex from the object:
conceptualizing sexualization and (sexual) objectification in Flemish preteens’ popular television
programs. Journal of Children and Media, 12(3), 346–365.
https://doi.org/10.1080/17482798.2018.1425888
Ruiz-Cecilia, R., Guijarro-Ojeda, J. R., & Marín-Macías, C. (2021). Analysis of heteronormativity and gender
roles in EFL textbooks. Sustainability, 13(1), Article 220. https://doi.org/10.3390/su13010220
Sadza, A., Daalmans, S., Rozendaal, E., & Buijzen, M. (2023). Risk on demand? A quantitative content
analysis of the portrayal of risky health behaviors in popular on demand content. Health
Communication, 39(10), 2090–2099. https://doi.org/10.1080/10410236.2023.2255762
Sahu, P. K. (2013). Research methodology: A guide for researchers in agricultural science, social science
and other related fields (2013e ed.). Springer. https://doi.org/10.1007/978-81-322-1020-7
Sakita, T. I. (1995). Sexism in Japanese English education: A survey of EFL texts. Women and Language,
18(2), 5–12.
Salami, A., & Ghajarieh, A. (2015). Culture and gender representation in Iranian school textbooks.
Sexuality & Culture, 20(1), 69–84. https://doi.org/10.1007/s12119-015-9310-5
Smith, S. L., Choueiti, M., & Pieper, K. (ca. 2014). Gender bias without borders: An investigation of female
characters in popular films across 11 countries. Geena Davis Institute on Gender in Media,
University of Southern California, Annenberg School for Communication & Journalism.
https://annenberg.usc.edu/sites/default/files/MDSCI_Gender_bias_report…
Sovič, A., & Hus, V. (2015). Gender stereotype analysis of the textbooks for young learners. Procedia -
Social and Behavioral Sciences, 186, 495–501. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.04.080
54
Statistiek Vlaanderen. (2024). Schoolbevolking basis- en secundair onderwijs. Vlaamse overheid.
https://www.vlaanderen.be/statistiek-vlaanderen/onderwijs-en-vorming/sc…
n-secundair-onderwijs
Talbot, M. (2008). Gender stereotypes: Reproduction and challenge. In J. Holmes & M. Meyerhoff (Red.),
The handbook of language and gender (pp. 468–486). Blackwell Publishing.
https://doi.org/10.1002/9780470756942.ch20
Van Dijk, T. A. (2000). Ideology: A multidisciplinary approach. SAGE Publications Ltd.
https://doi.org/10.4135/9781446217856
Vlaamse overheid. (s.d.). Huisonderwijs.
https://www.vlaanderen.be/onderwijs-en-vorming/leerplicht/leerplicht-va…
derwijs
Vlaamse overheid. (s.d.). Schooljaar, schoolweek en schooldag in het secundair onderwijs.
https://www.vlaanderen.be/onderwijs-en-vorming/wat-mag-en-moet-op-schoo…
hool/schooljaar-schoolweek-schooldag-secundair-onderwijs
Ward, L. M., & Grower, P. (2020). Media and the development of gender role stereotypes. Annual Review
of Developmental Psychology, 2(1), 177–199.
https://doi.org/10.1146/annurev-devpsych-051120-010630
Willeke, A. B., & Sanders, R. H. (1978). Walter ist intelligent und Brigitte ist blond: Dealing with sex bias in
language texts. Die Unterrichtspraxis, 11(2), 60–65. https://doi.org/10.2307/3529212
World Health Organization. (s.d.). Adolescent health.
https://www.who.int/health-topics/adolescent-health
