Verpleegkundigen leren omgaan met agressie: ‘Een training alleen is onvoldoende"

Agressie is een maatschappelijk probleem en dat is bij verpleegkundigen geen uitzondering. Uit een recente bachelorproef komt naar voren dat de-escalatietrainingen zorgverleners beter voorbereiden op moeilijke situaties, maar dat een training alleen onvoldoende is om geweld op de werkvloer terug te dringen. Het is een multimodaal probleem dat ook draait om nazorg, teamafspraken en de organisatie.

Wie in een ziekenhuis werkt, wordt vroeg of laat in zijn of haar carrière wel eens geconfronteerd met agressie. Een discussie over de lange wachttijd, frustratie over een behandeling of simpelweg onduidelijkheid kan snel uitmonden in verbale of zelfs fysieke agressie. 

Dat probleem is groter dan vaak wordt gedacht. Uit een internationale synthese van 353 studies met meer dan 331.000 respondenten blijkt dat 61,9 procent van de bevraagde medewerkers in de zorg ooit met geweld op de werkvloer werd geconfronteerd. Verbale agressie is hierbij de meest voorkomende vorm. 

Voor verpleegkundigen heeft dat niet alleen gevolgen op het moment zelf. Slachtoffers rapporteren onder meer stress, angst, slaapproblemen en een verminderd gevoel van veiligheid. Ook de zorginstellingen voelen hiervan de impact, bijvoorbeeld door ziekteverzuim, personeelsuitval en bijkomende kosten.

Theorie omzetten naar praktijk

De-escalatietrainingen moeten verpleegkundigen leren om escalerende spanning tijdig te herkennen en de situatie opnieuw onder controle te krijgen. Daarbij wordt er geoefend op communicatie, risicotaxatie en emotieregulatie.

Tijdens de stages merkte verpleegkundige Yara Verley dat er een verschil kan zijn tussen de theorie en de praktijk. Verpleegkundigen reageerden steeds op hun eigen individuele manier op dergelijke incidenten. Sommigen bleven kalm en beheerst en probeerden de patiënt te kalmeren, anderen raakten zelf geagiteerd of trokken zich terug.

Daarnaast sloten de trainingen zelf volgens de bevraagde verpleegkundigen niet altijd voldoende aan bij situaties op de werkvloer. Er bleek vooral behoefte aan een goede nabespreking na een agressie-incident.

Meer vertrouwen, maar niet minder incidenten

Voor haar bachelorproef analyseerde Verley zes wetenschappelijke studies over de-escalatietraining. Deze brachten een duidelijk inzicht: verpleegkundigen die een de-escalatie training volgen, ontwikkelen betere communicatieve vaardigheden, meer competenties en meer zelfvertrouwen.

Vooral simulaties blijken nuttig. Deze realistische oefensituaties kunnen verpleegkundigen leren om signalen van escalerende spanning te herkennen en verschillende reacties uit te proberen. Zo worden ze beter voorbereid op situaties waarin snel handelen nodig is.

Toch is er een belangrijke kanttekening in dit verhaal. De studies leveren onvoldoende bewijs dat enkel een training op zichzelf tot gevolg heeft dat het aantal agressie-incidenten structureel daalt.

‘Beter voorbereid zijn’ betekent dus niet automatisch ‘minder agressie’.

Organisatiebreed niveau

De oplossing ligt volgens de bachelorproef daarom niet uitsluitend bij de individuele verpleegkundige. Ook de omgeving waarin die werkt, speelt een rol.

Teamafspraken, communicatie na een incident, workload, reflectie en nazorg dragen mee bij aan het feit of de aangeleerde technieken in de praktijk worden toegepast. Een veilige zorgomgeving vraagt volgens de studie dan ook om een aanpak op de verschillende niveaus.

Een van de onderzochte programma’s combineerde training met onder meer reflectie, nabespreking, patiëntbetrokkenheid en organisatorische maatregelen. In die aanpak werd volgens de bachelorproef een daling van agressie-incidenten tot 55 procent vastgesteld. Ook het gebruik van vrijheidsbeperkende maatregelen daalde met 20 procent. De onderzoekers waarschuwen wel dat verder onderzoek cruciaal blijft om de effectiviteit van dergelijke aanpakken definitief vast te stellen.

De toolbox ter integratie op de werkvloer

Verley vertaalde haar bevindingen naar een concrete toolbox: de HARMONY-box. Die moet verpleegkundigen niet alleen helpen tijdens een agressieve situatie, maar ook ervoor en erna.

HARMONY staat voor Herken, Actie, Reflecteer, Modelleer, Opschalen, Nazorg en You've got this. De toolbox bevat onder meer een instrument om risico’s in te schatten, simulatie-oefeningen en hulpmiddelen voor reflectie en nazorg.

Het uitgangspunt is eenvoudig: de-escalatie mag geen vaardigheid zijn die verpleegkundigen één keer tijdens een opleiding leren om vervolgens in een map te doen verdwijnen. Door de hulpmiddelen zichtbaar en laagdrempelig op de afdeling te gebruiken, moeten de vaardigheden beter onderhouden en bijgeschaafd worden.

De HARMONY-box is voorlopig wel een praktijkgerichte ontwikkeling en nog geen gevalideerd meetinstrument. De werking ervan moet volgens de bachelorproef nog verder in de praktijk worden onderzocht.

Risicotaxatie instrument: 

Actie: De De-escalatiekaart

Reflectiekaart: 

Model learning: Simulatie spel

Opschalingskaart: 

Nazorgkaart:

You've got this: Empowermentkaart: 

Escalatie ontmijnen is stap 1

De belangrijkste conclusie is daarmee genuanceerd. De-escalatietraining werkt wel degelijk op het niveau van de verpleegkundige: ze zorgt voor meer kennis, vaardigheden en zelfvertrouwen. Maar dit lost het probleem niet op. 

Wie agressie in de zorg wil aanpakken, moet volgens de onderzochte literatuur ook kijken naar wat er rondom de verpleegkundige gebeurt. Goede teamcommunicatie, duidelijke richtlijnen, aandacht voor nazorg en een organisatie die ruimte maakt voor reflectie zijn minstens zo belangrijk.

De-escalatie begint dan ook niet pas wanneer een patiënt begint te roepen. Ze begint bij het herkennen van de eerste signalen en bij een zorgorganisatie die verpleegkundigen de middelen geeft om er vervolgens ook iets mee te doen.