Kunnen kleuters zelfsturend werken aan nieuwe wiskundige minimumdoelen?

Wiskunde begint al lang voordat kinderen leren rekenen met cijfers en bewerkingen. Kleuters zijn voortdurend bezig met wiskunde: ze tellen de aanwezige leerlingen, vergelijken wie de grootste toren bouwde, herkennen patronen, sorteren materialen en ontdekken welke vormen bij elkaar passen. Mijn stageschool merkte dat kleuters niet op een zelfstandige manier met wiskunde aan de slag gingen. Helaas was dit vaak een verplichte opdracht. 

Vanuit deze informatie ontstond mijn onderzoeksvraag: “Hoe kan je kleuters op een zelfsturende manier aan de nieuwe minimumdoelen van wiskunde laten werken?”.  Ik heb mij gericht op de derde kleuterklas. Mijn bachelorproef combineert dus twee belangrijke thema’s, namelijk de nieuwe minimumdoelen voor wiskunde en zelfsturing.

Nieuwe minimumdoelen voor wiskunde

De nieuwe minimumdoelen werden vanaf september 2025 ingevoerd en vanaf september 2026 verplicht. Deze gelden voor het einde van het kleuteronderwijs, het 4de leerjaar en het einde van de lagere school. Ze leggen de nadruk op basiskennis en een kennisrijk curriculum. De doelen zijn opgesteld door vakexperten, leerkrachten en directeurs, met aandacht voor internationale verwachtingen, en zijn verdeeld over acht vakdisciplines waaronder wiskunde. Daarna mogen scholen en koepels zelf kiezen hoe ze de minimumdoelen implementeren. 

Wat betekent zelfsturing?

Zelfsturing, een belangrijk begrip binnen mijn onderzoek, betekent bij kleuters o.a. dat ze hun gedrag kunnen sturen, zich kunnen concentreren, taakgericht werken en zelfstandig kunnen handelen. Daarbij spelen drie executieve functies een belangrijke rol: inhibitie, werkgeheugen en cognitieve flexibiliteit.

Inhibitie handelt over kunnen wachten, impulsen onderdrukken en je gedrag reguleren. Het werkgeheugen helpt kleuters om instructies te onthouden en uit te voeren. Cognitieve flexibiliteit betekent dat kinderen kunnen schakelen tussen taken en hun aanpak kunnen aanpassen wanneer iets niet lukt.

Deze vaardigheden kunnen ook in samenhang met wiskunde gezien worden. Wanneer een kleuter bijvoorbeeld een sudoku maakt, moet hij eerst nadenken waar de verschillende voorwerpen moeten komen. Het kind moet nadenken, regels onthouden, verschillende mogelijkheden bekijken en eventueel opnieuw beginnen wanneer de oplossing niet klopt. Zelfsturing en wiskundig denken kunnen elkaar dus versterken.

Door veel verschillende handelingen en denkprocessen tijdens de activiteit is het belangrijk om open opdrachten aan te bieden aan de kleuters die hen de mogelijkheid geven om zelf na te denken en verschillende oplossingen uit te proberen.

 Wiskundige kieskast als antwoord

Op basis van mijn literatuuronderzoek ontwierp ik een wiskundige kieskast met een duidelijk doel. Door kleuters zelfstandig te laten kiezen waarmee ze aan de slag wilden gaan, werkten ze tegelijkertijd doelgericht aan de nieuwe wiskundige minimumdoelen.

Ik koos om te focussen op drie gebieden: vormen/meetkunde, vraagstukken en probleemoplossend denken en bewerkingen. De kieskast bevatte tien verschillende activiteiten met concrete materialen.

Vormen en meetkunde: tangrammen, een spiegelspel met geometrische figuren, patronen maken met geometrische figuren en een combinatiespel van geometrische figuren en plaatsbepalingen. 

Vraagstukken en probleemoplossend denken: denkvierkanten, sudoku’s en een knikkerbaan bouwen. Niet gelukt?  Aanpak aanpassen.

Bewerkingen: splitsen met een splitsmachine, bewerkingen maken met pop-its en beweegbare handen en opdrachten rond ‘eentje meer’ en ‘eentje minder’. 

De activiteiten zijn speels, concreet en betekenisvol opgebouwd. Ik heb geprobeerd in te zetten op differentiatie zodat elke kleuter op zijn eigen niveau kan ontwikkelen. 

Wat gebeurde er in de praktijk?          

Tijdens mijn eindstage werd de kieskast daadwerkelijk in de klas gebruikt. Ik werkte met een sterke instructie. Ik modelleerde tijdens mijn instructie, door eerst de opdrachten voor te doen en mijn eigen denkproces te verwoorden. Daarna voerden we de opdracht samen uit en uiteindelijk konden de kleuters zelfstandig aan de slag. Dit sluit aan bij het GRRIM-instructiemodel: eerst doet de leerkracht het voor, daarna wordt het samengedaan en uiteindelijk kunnen kinderen het zelfstandig uitvoeren.

Tijdens de instructie herhaalde de kleuters de afspraken en opdrachten. Door de kleuters de strategie ‘stop – denk – doe’ te leren gebruiken wordt het werkgeheugen gestimuleerd en helpt het hen om hun impulsen te controleren. De verschillende afspraken en opdrachten stimuleren daarnaast de cognitieve flexibiliteit.

Wanneer een kleuter vastliep, stelde ik vragen zoals: “Wat heb je al geprobeerd?” of “Kan het ook op een andere manier?”. Zo werden de kleuters gestimuleerd om zelf na te denken en een oplossing te zoeken.

Tijdens het zelfstandig werken ontstonden al snel favoriete activiteiten. De kleuters maakten zelf keuzes, bleven geconcentreerd bezig en zetten door wanneer iets moeilijk werd. Bij activiteiten zoals sudoku, tangrammen en de knikkerbaan pasten ze hun aanpak aan wanneer iets niet lukte.

Ook de wiskundige doelen kwamen hierbij aan bod. Zo oefenden de kleuters met vormen, spiegelbeelden en patronen. Een belangrijke vaststelling was dat welbevinden en betrokkenheid samenhangen met zelfsturing. Wanneer kleuters gemotiveerd en betrokken waren, konden ze gemakkelijker zelfstandig werken en volhouden.

Een rustplekje

Het ontwikkelen van zelfsturing en dus werken aan de executieve functies kan veel vragen van kleuters. Vanuit de literatuurstudie heb ik in de praktijk aandacht besteed aan een rustplek. Hiervoor heb ik een rusthoekje gecreëerd waar de kleuters zelfstandig naartoe kunnen gaan, maar de leerkracht kan er een kleuter ook naartoe sturen als het even te veel wordt voor de kleuter. De plek bevatte verschillende materialen om tot rust te komen zoals de klasknuffel, een puzzel, een boekje, fidget toys, een kaartje om even een toertje te gaan lopen op de speelplaats, … . Ook in deze hoek werkte ze aan hun zelfsturing want ze moesten nadenken wat hen hielp om tot rust te komen. 

Besluit 

Mijn onderzoek toonde aan dat een wiskundige kieskast een bruikbaar ontwerp kan zijn om kleuters zelfstandig te laten werken aan wiskundige minimumdoelen. De combinatie van keuzevrijheid, concrete materialen, differentiatie, visuele ondersteuning en betekenisvolle opdrachten geeft kleuters kansen om niet alleen wiskundige vaardigheden te oefenen, maar ook hun zelfstandigheid en executieve functies te ontwikkelen.

Enkele bijsturingen zouden zeker nodig zijn, denk ik aan meer vormen van zelfcorrectie m.b.v. oplossingsfiches, uitbreiding van differentiatie en meer afwisseling tussen de opdrachten. Bij de inrichting van de klas is het belangrijk om een aparte werkplek én rustplek te creëren. Dit om hun aandacht bij de opdracht te houden en ondersteuning te bieden als het even te veel wordt.

Kortom, het is mooi om te zien hoe een kleuter ontwikkelt tijdens deze activiteiten.