Onzichtbare helden zichtbaar maken: wie zorgt er voor wie zorgt?

Jonge mantelzorgers nemen thuis verantwoordelijkheden op die hun omgeving niet altijd ziet. Zelf vinden ze zorgen vaak vanzelfsprekend. Maar wie merkt op wat zij nodig hebben? Vanuit die vraag ontwikkelden we voor onze bachelorproef een voorstel voor een interactieve tentoonstelling: ‘Onzichtbare Helden zichtbaar maken’.

“Ik zorg voor mijn mama, maar ik doe dat al van toen ik negen of tien jaar was.” Die uitspraak uit ons groepsgesprek met jonge mantelzorgers bleef hangen. Voor deze jongere hoorde zorgen gewoon bij het leven. Geen van de vier deelnemers tussen 12 en 18 jaar kende vóór het gesprek de term jonge mantelzorger.

Zorgen zonder dat iemand het ziet

Een jonge mantelzorger is iemand onder de 25 jaar die zorgt voor een familielid met een fysieke, psychische of sociale kwetsbaarheid (Departement Zorg, z.d.). Dat kan zorgen voor een ouder zijn, maar ook voor een broer of zus. Sommige jongeren nemen een dubbele zorgrol op: ze helpen hun ouder en zorgen tegelijk voor de andere kinderen in het gezin.

Onze bachelorproef vertrok vanuit een vraag van Stad Gent: hoe kunnen kinderen en jongeren van ouders met psychische kwetsbaarheden beter ondersteund worden? We richtten ons op jongeren van 12 tot 18 jaar die opgroeien met een ouder met psychische problemen of een afhankelijkheidsproblematiek, zoals een verslaving (Opgroeien, z.d.).

We brachten literatuur samen met gesprekken met CGG Adentro, Familieplatform, Samana en jonge mantelzorgers. Daarnaast verspreidden we een enquête in Gent en middelbare scholen. Van de 249 deelnemers gaven 33 aan dat ze jonge mantelzorger zijn of waren. Hun antwoorden namen we verder onder de loep.

Een naam alleen verandert weinig

De literatuurstudie beschrijft hoe moeilijk het kan zijn om over de thuissituatie te praten (Van Bergen, 2023). Jongeren willen hun gezin beschermen, schamen zich of vrezen dat anderen hen anders zullen behandelen. Daardoor blijven hun zorgen vaak verborgen voor vrienden, leerkrachten en hulpverleners.

Ook in de enquête zagen we die terughoudendheid. Van de 14 jongeren die de vraag hierover beantwoordden, hadden acht hun zorgen of thuissituatie al verzwegen uit angst voor een oordeel. Dat is geen uitspraak over alle jonge mantelzorgers, maar het toont wel een drempel bij deze deelnemers.

Weten dat je mantelzorger bent, lost bovendien niet vanzelf iets op. De meerderheid in onze enquête gaf aan dat het bewustzijn van hun rol weinig veranderde. Voor enkelen hielp het wel om gemakkelijker hulp te zoeken of met andere mantelzorgers te praten. Herkenning moet dus ook een weg naar ondersteuning openen.

Je hoeft niet meteen je verhaal te vertellen

De jongeren uit het groepsgesprek hadden zich een praatgroep aanvankelijk veel zwaarder voorgesteld. Een deelnemer dacht dat het “traumadump na traumadump” zou zijn. In werkelijkheid bleek er ook ruimte voor plezier. Niemand was verplicht iets te vertellen.

Dat maakte een verschil. De jongeren voelden zich begrepen en ontdekten dat anderen gelijkaardige dingen meemaakten. Tegelijk bleek lotgenotencontact voor veel deelnemers aan onze enquête nog geen deel van hun leven: in de jongere groep hadden 19 van de 25 respondenten geen contact met lotgenoten. Bij de 18-plussers ging het om zes van de acht.

Naast herkenning hebben jongeren behoefte aan ontspanning en ruimte om kind te zijn. School, therapie, afspraken en zorgtaken kunnen die ruimte beperken. Ze vragen ook om hulpverleners die echt luisteren en hun grenzen respecteren. Wie aangeeft niet te willen praten, wil niet vijf minuten later opnieuw dezelfde vraag krijgen.

Afbeelding 1-5

Afbeeldingen van een maquette die voorstelt hoe de tentoonstelling eruit zal zien.

Onzichtbare helden krijgen een plek

Hoe maak je die ervaringen zichtbaar zonder jongeren te verplichten hun verhaal te delen? Ons antwoord is een ontwerp voor ‘Onzichtbare Helden zichtbaar maken’, een interactieve tentoonstelling die we voorstellen als een jaarlijkse pop-upcampagne in Gent. Scholen zouden er met hun leerlingen naartoe kunnen gaan.

In een eerste ruimte tonen zwart-witfoto’s de zwaarte van het zorgen. Kleurenfoto’s laten daarnaast de veerkracht en positieve ervaringen zien. Want jonge mantelzorg brengt niet alleen moeilijkheden mee. In onze gesprekken vertellen jongeren ook over zelfstandigheid, empathie en verbondenheid binnen hun gezin.

Een tweede ruimte biedt plaats aan een kortfilm. Daarna kunnen bezoekers tijdens een creatieve workshop bijvoorbeeld een kaars of totebag beschilderen. Zo ontstaat ruimte om indrukken te verwerken en eventueel te praten, zonder dat dit moet. Aan een ‘What’s your story’-muur kunnen bezoekers iets schrijven of een post-it achterlaten. Informatie over hulporganisaties maakt duidelijk waar ze terechtkunnen.

Ook de school moet ermee verder kunnen

Een bezoek aan een tentoonstelling vraagt tijd. Uit de feedback bleek dat een daguitstap niet altijd haalbaar is binnen een vol leerplan. Daarom bevelen we ook een mobiele versie aan, met foto’s, filmsuggesties, creatieve materialen en getuigenissen die naar scholen kunnen reizen.

Als volgende stap stellen we een toolbox voor leerkrachten en begeleiders voor. Die zou gesprekskaarten, een signaleringskit en doorverwijzingen naar ondersteuning bevatten. De tentoonstelling en toolbox zijn voorstellen; hun effect op het welzijn van jongeren is hiermee nog niet aangetoond.

Wat de gesprekken ons wel leerden, is dat steun niet altijd groot hoeft te zijn. Even vragen hoe het gaat, begrip tonen of samen een oplossing zoeken kan veel betekenen. Want achter een jongere voor wie zorgen gewoon normaal is, zit ook iemand die zelf steun nodig kan hebben.

Referenties

Departement Zorg. (z.d.). Jonge mantelzorgers onderzocht. https://www.departementzorg.be/nl/jonge-mantelzorgers-onderzocht

Opgroeien. (z.d.). Wat is KOPP/KOAP?. https://www.opgroeien.be/kennis/themas/psychisch-kwetsbaar-ouderschap-koppkoap/wat-koppkoap

Van Bergen, L. (2023). Minderjarige KOPP/KOAP aan het woord: Een systematische literatuurstudie [Ongepubliceerde masterproef]. Universiteit Gent. https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/003/118/659/RUG01-003118659_2023_0001_AC.pdf