Voor wie is de stad? De migrantenwijken van Brussel en de architectuur van verbondenheid in een tijdperk van anti-immigratiepolitiek.
West-Europa discussieert over migranten aan zijn grenzen. Maar wat over degenen die zich binnen de grenzen bevinden? Zij vormen de stad en geven haar wat men een ‘kosmopolitische’ uitstraling zouden kunnen noemen. Van Marokko tot Congo, Rwanda, Mali en Burundi heeft de Afrikaanse diaspora evenveel aanspraak op de stedelijke cultuur van België als op die van Frankrijk en andere Europese landen.
In West-Europa richten de migratiedebatten zich vooral op de aankomsten: hun aantallen, de grenzen en de opvanglocaties. Peilingen van eind vorig jaar suggereerden dat anti-immigratiepartijen binnenkort kunnen gaan regeren in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Een strengere houding tegenover migratie en grensbewaking, waarbij het verschil tussen legale en illegale migratie vaak vervaagt, is niet langer alleen te vinden bij extreemrechtse partijen. In België beloofde de coalitie van premier Bart De Wever het strengste migratiebeleid uit de geschiedenis van het land, hoewel het Grondwettelijk Hof in februari verschillende van deze strengere regels opschortte.
Zelden wordt gevraagd wat er gebeurt nadat mensen zijn aangekomen. In dit architectuurthesis, gericht op twee wijken in Brussel—Molenbeek-Sint-Jans en Matonge, Elsene—antwoord ik simpelweg: zij bouwen en vormen de stad.
De stad bouwen en vormgeven.
Om te illustreren waarom migranten essentieel zijn bij het bouwen van de stad, gebruik ik het concept 'diasporastedelijkheid' uit de diaspora-studies. Dit idee zegt dat bij migrantengemeenschappen het begrip van thuis, hun identiteit en de stedelijke ruimte verandert omdat ze de verbinding met meerdere plaatsen behouden. Volgens Avtar Brah is "diaspora-ruimte' waar inheemsen en migranten elkaar ontmoeten, wat laat zien dat migratie samenlevingen transformeert. Deze bottom-upaanpak verschilt van top-downplanning. Migranten hergebruiken vaak verwaarloosde gebouwen in oude industriële wijken, vaak gezien als illegaal of tijdelijk en behandeld als problemen in plaats van waardevolle bijdragen.
Cosmopolitische Rand? Nou, ja, en ook een Postkoloniale Erfenis.
Brussel is een van de meest diverse steden van Europa, met ongeveer 70% van de inwoners in het buitenland geboren of met ouders uit het buitenland, volgens de World Population Review van 2026. In de jaren zestig brachten overeenkomsten Marokkaanse arbeiders naar België, vooral naar Molenbeek, dat ooit de industriële 'Kleine Manchester' was. Na de instorting van de industrie in de jaren zeventig en de stopzetting van arbeidsmigratie veranderde gezinshereniging in een permanente gemeenschap. Matongé in Elsene heeft een andere migratiegeschiedenis: het begon met Congolese elite en vluchtelingen uit Congo, Rwanda en Burundi, beïnvloed door koloniale uitbuiting, postkoloniale instabiliteit en migratiebeleid. De migratie- en relatiegeschiedenissen in beide wijken weerspiegelen de postkoloniale staat van Brussel. De Marokkaanse diaspora in Molenbeek is verbonden met de arbeidsmigraties uit de jaren zestig, terwijl de Congolese diaspora in Matongé afkomstig is uit een gebied dat een gewelddadige koloniale geschiedenis heeft doorstaan, wat bijdroeg aan de ontwikkeling van staten en de groei van Brussel. De wijk ‘Kleine Matonge’ langs Port De Namur, Chaussée d’Ixelles en Chaussée de Wavre herinnert aan de levendige handelswijk van Kinshasa.
Waargenomen in de openbare ruimte: Zichtbaarheid en onzichtbaarheid
Hoewel deze buurten vaak worden bekeken door middel van vereenvoudigde, op veiligheid gerichte mediaberichten, is er een rijke geschiedenis van cultureel leven in de omgeving. Het onderzoek toont een slimme en doordachte ruimtelijke indeling, gebaseerd op etnografisch werk van Luce Beeckmans, dat laat zien hoe gemeenschappen zorgvuldig hun zichtbaarheid in openbare ruimtes controleren.
Langs de straten van Matongé tonen winkels trots borden zoals 'African' of specificeren ze een land, wat een gevoel van verbondenheid creëert ondanks dat de exploitanten vaak een onzekere juridische status hebben. Aan de andere kant blijven veel religieuze gebouwen, zoals de Al-Khalil-moskee in Molenbeek, hun gevels vrijwel onaangeroerd behouden, waarschijnlijk om ongewenste aandacht te vermijden. Binnenin beweegt het gemeenschapsleven zich vaak naar binnen: in een verborgen hoek van een Afrikaanse winkel in Gent ontdekte Beeckmans een gezellige ontmoetingsplek die lijkt op een bar, een familiekeuken en een vrouwensalon die alleen via mond-tot-mondreclame bekend is. In een andere studie maken warehouse-kerken gebruik van de over het hoofd geziene ruimtes in de post-industriële stad, en veranderen lege plekken in ontmoetingsplaatsen.
Deze strategie is logisch wanneer men de huidige politieke context in acht neemt. De thesis interpreteert deze bewuste onzichtbaarheid als een manier voor gemeenschappen om conflicten over de openbare ruimte te vermijden—een slimme keuze wanneer gevoelens van verbondenheid politiek gevoelig liggen. Het is een logische manier van ruimtelijke ordening, voortgekomen uit economische en politieke onzekerheid, en niet slechts een kwestie van informele praktijken.
Voor iemand anders
De ironie is dat juist de mensen die helpen bij het creëren van deze levendige gebieden vaak de eersten zijn die worden verdrongen. De kanaalzone van Molenbeek ondergaat een vernieuwing, met de herontwikkeling van het Tour & Taxis-complex als voorbeeld. Een bewoner vertelde aan een etnograaf, "Het is niet voor jou gebouwd, maar voor een ander type persoon." De voorgestelde Dockside Tower, die kleine appartementen zou bevatten op een van de meest vervuilde pleinen van de regio, blijft onderwerp van discussie ondanks de wensen van veel bewoners, vooral die met grotere gezinnen. In Matongé, genesteld tussen de Europese wijk en de Avenue Louise, wordt van bovenaf een multicultureel label opgelegd om een marktbare identiteit te creëren. Terwijl diversiteit wordt gepromoot als een merk, worden de mensen die het belichamen vaak verdreven.
Om te delen, voor gemeenschap, voor iedereen
Wanneer ik nadenk over de unieke kenmerken van Afrikaanse migrantengemeenschappen, voel ik me geïnspireerd om een doordacht ontwerp voor de blokken in Kortrijk-Oostende in Molenbeek voor te stellen, gekozen voor stedelijke vernieuwing in 2023. Dit gebied is vrij dichtbebouwd en mist groene ruimtes, met een bodem die beïnvloed is door een voormalige galvaniseerfabriek. Enkele magazijnen uit het begin van de twintigste eeuw staan er nog—leeg maar structureel stevig. Mijn ontwerp streeft ernaar de bestaande straatgevels te respecteren terwijl ik het binnenblok openbreek met een netwerk van charmante steegjes. Het dak van het magazijn wordt omgevormd tot een groendak; daarnaast voeg ik kleine, ‘huiselijke’ publieke ruimtes toe voor kunstenaarsresidenties en jonge gezinnen, en creëer ik kleine ruimtes, en behoud ik de bestaande huurders—Decoatelier, een inspirerende kunstenaarswerkplaats, en Cassonade, een gastvrije gemeenschapskeuken gestart door bewoners in 2021. Ik zie dit als een manier om gentrificatie te weerstaan: de behouden gevel voorkomt speculatie, de binnenruimte stimuleert gemeenschapsinteractie zonder externe inmenging, en het behouden van bestaande huurders erkent dat gentrificatie een complex probleem is dat niet alleen met ontwerp kan worden opgelost. Ik geloof ook dat het volledig vrijmaken van het blok voor een groot groen park—vaak gezien als de standaard in Europese openbare ruimtes—de kans op een zinvolle herbestemming mist. Door deze verwaarloosde magazijnen om te vormen tot een levendig, intiem centrum voor de gemeenschap van Molenbeek-Sint-Jan, wil ik herbestemming benadrukken als een culturele en politieke daad in plaats van slechts een technische ingreep.
Bibliografie
Abásolo-Llaría, J., & Vergara-Perucich, F. (2025). Beyond the drawing:
Ethnography and architecture as contested narratives of the human experience of
dwelling. Humans, 5(24), 1–21. https://doi.org/10.3390/humans5030024
Angasu, F. (2010). The critique of modernity in post-colonial African
situation. Addis Ababa School of Graduate Studies. https://doi.org/10.13140/
RG.2.2.18906.29128
Aregbeshola, R. A., & Adenkule, A. I. (2024). Demystifying colonialism
and migration: An African perspective. Research in Globalisation, 9(2). https://doi.
org/10.1016/j.resglo.2024.100262
Arnaut, K. (2006). Blowing bubbles in the city, or does urban governance have
a bad breath? A report from Matonge, somewhere in Brussels. A-Prior Magazine,
Special Issue, pp.59-69
Arnaut, K., 2007. Mediating Matonge: Relocations of Belgian postcoloniality.
In: African Perspectives Conference. TU Delft, The Netherlands, 6-8 December 2007.
Ashutosh, I. (2019). The spaces of diaspora’s revitalization: Transregions,
infrastructure and urbanism. Progress in Human Geography, 44(5), 898–913. https://
doi.org/10.1177/0309132519868765
Awan, N. (2011). Diasporic urbanism: Concepts, agencies & ‘mapping
otherwise’ [Doctoral dissertation, University of Sheffield]. White Rose eTheses Online.
https://etheses.whiterose.ac.uk/id/eprint/14693/
Beeckmans, L. (2020). Postcolonial manifestations of African spatiality in
Europe: The invisible “public” spaces of Ghent. J. L. Nitschke & M. Lorenzon (Eds.),
Postcolonialism, heritage, and the built environment: New approaches to architecture
in archaeology (pp. 43–58). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-60858-3_4
Beeckmans, L. (2025). Mobile urbanism from below: Afro-Christian churches
as place-makers and scale-makers in European midsized cities. Urban Studies,
62(10), 1985–2005. https://doi.org/10.1177/00420980241304938
Benchelabi, H. (1998). Cultural displacement of Maghrebi women in Brussels.
Journal of Architectural Education, 52(1), 3–10. Taylor & Francis.
Bhandari, N. (2020). Negotiating cultural identities in diaspora: A conceptual review
of third space. Curriculum Development Journal, 42, 70–84. https://doi.org/10.3126/
cdj.v0i42.33215
Bosma, U., Lucassen, J., & Oostindie, G. (2012). Introduction: Postcolonial
migrations and identity politics: Towards a comparative perspective. U. Bosma, J.
Lucassen, & G. Oostindie (Eds.), Postcolonial migrants and identity politics (pp.
1–22). Berghahn.
Brah, A. (1996). Cartographies of diaspora: Contesting identities. Routledge
Briers, C. (2025). Matonge in the middle. Academia.edu. https://www.
academia.edu/10218495/Matonge_in_the_middle
Bruno, B., Flahaux, M., Demart, S., Vaussy, E., Hezukuri, C., Toma, S., Neya,
S., Derveeuw, S., Godin, M., Nsengiyumva, J., March, L., & Nappa Usatu, J. (2025).
Sub-Saharan populations in Belgium: A brief history. A portrait of people of Sub-
Saharan African origin in Belgium (pp. 9–10). King Baudoin Foundation. https://www.
calameo.com/read/001774295d88d6cdfbee4?authid=GbXIDxcKAbje
BRUZZ. “Decoratelier krijgt nieuw onderkomen in Molenbeekse Kortrijkstraat.”
BRUZZ, April 2024. https://www.bruzz.be/actua/cultuurnieuws/decoratelier-krijgtnieuw-
onderkomen-molenbeekse-kortrijkstraat-2024-04-02
Buettner, E. (2018). Postcolonial migrations to Europe. M. Thomas & S. A.
Thompson (Eds.), The Oxford handbook of the ends of empire (pp. 601–620). Oxford
University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780198713197.013.33
Charitonidou, M. (2021, June 1–3). Rethinking Europe’s position in the
formation of architectural histories: Is a non-Eurocentric narrative possible?
[Conference paper]. III Congreso Internacional AhAU “Built and Thought: European
and Transatlantic Correspondence in the Historiography of Architecture, ETH Zurich,
Switzerland. https://doi.org/10.3929/ethz-b-000480884
De Clercq, D. (2001). Everyday Urban Space in Matonge. OASE journal.
https://oasejournal.nl/en/issue/re-generic-city/everyday-urban-space-in…
Demart, S. (2013). Histoire orale à Matonge (Bruxelles) : Un miroir postcolonial.
Mémoires et migrations en Afrique de l’Ouest et en France, 29(1), 133–155. https://
doi.org/10.4000/remi.6323
Haas, H. (2008). The myth of invasion: The inconvenient realities of African
migration to Europe. Third World Quarterly, 29(7), 1305–1322. https://doi.
org/10.1080/01436590802386435
Hall, S. (1994). Cultural identity and diaspora. Colonial discourse and postcolonial
theory (pp. 222–237). Routledge.
Hall, S., & Datta, A. (2010). The translocal street: Shop signs and local multiculture
along the Walworth Road, south London. City, Culture and Society, 1(2), 69–
77. https://doi.org/10.1016/j.ccs.2010.08.001
Heynen, H. (2013). The intertwinement of modernism and colonialism: A theoretical
perspective (pp. 11–19). Docomomo Journal. https://docomomojournal.com/index.
php/journal/article/view/161/303
Hosagrahar, J. (2012). Interrogating difference: Postcolonial perspectives
in architecture and urbanism. C. Greig Crysler, S. Cairns, & H. Heynen (Eds.), The
SAGE handbook of architectural theory (pp. 70–84). SAGE Publications. https://doi.
org/10.4135/9781446201756.n5
Imani, R. K. (2021). Introduction: Definitions and terminology. Les évolués:
Eurocentrism and the Black ‘elites’ in the Belgian Congo. Academia.edu. https://www.
academia.edu/50131168/Les_%C3%89volu%C3%A9s_Eurocentrism_and_the_
Black_elites_in_the_Belgian_Congo
Kalu, K., & Toying, F. (2019). Introduction: Exploitation, colonialism and postcolonial
misrule in Africa. K. Kalu & F. Toying (Eds.), Exploitation and misrule in colonial
and postcolonial Africa (pp. 1–24). Palgrave Macmillan.
Karbon’ architecture et urbanisme. (2025). Un historique/Een historiek. CACI-
Le Contrat d’Axe et le Contrat d’Ilot rapport diagnostic (pp. 59–94).
Kumar, M. (2026, January). Diaspora as conceptual and political space.
Re-thinking diaspora, home, and belonging: A review of Avtar Brah’s Cartographies
of Diaspora: Contesting Identities. https://psfresearch.com/re-thinking-diaspora-
home-and-belonging-a-review-of-avtar-brahs-cartographies-of-diaspora-contesting-
identities/
Lefebvre, H. (1968). Le droit à la ville. Paris: Anthropos.
Mambrol, N. (2016, April ). Homi Bhabha’s concept of hybridity. Literary Theory
and Criticism. https://literariness.org/2016/04/08/homi-bhabhas-concept-of-hybridity/
Martiniello, M. (2012). Locating migration: Rescaling cities and migrants
[Review]. Contemporary Sociology, 41(3), 364–365. https://doi.
org/10.1177/0094306112443520gg
McEachrane, M. (2021). On conceptualising African diasporas in
Europe. African Diaspora, 13(23), 160–182. https://doi.org/10.1163/18725465-
bja10014
Mohammed, M. A. M. I. (2024). Hybridity in Homi K. Bhabha’s theory and its
relevance to “Absalom and Achitophel.” Journal of Sustainable Studies, 1728–1752.
https://search.mandumah.com/Record/1460225
Nitschke, J. L., & Lorenzon, M. (2020). Archaeology, architecture and the
postcolonial critique. In J. L. Nitschke & M. Lorenzon (Eds.), Postcolonialism, heritage,
and the built environment: New approaches to architecture in archaeology (pp.
1–9). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-60858-3_4
Plevoets, B., & Van Cleempoel, K. (2019). User-led, or vernacular,
transformation. Adaptive reuse of the built heritage: Concepts and cases of an
emerging discipline (pp. 69–70). Routledge.
Ranzini, A., & Olcuire, S. (2025). Fluctuating (in)visibility: Addressing the
gap between the attractive city and the inclusive city. Cities, 170, 3–4. https://doi.
org/10.1016/j.cities.2025.106639
Rendell, J. (2005). Architecture-writing. The Journal of Architecture, 10(3),
255–264. https://doi.org/10.1080/13602360500162451
Scott, F. (2007). The literate and the vernacular. On altering architecture (pp.
20–43). Taylor & Francis.
Thomas, M., & Thompson, S. A. (2018). Rethinking decolonization: A
new research agenda for the twenty-first century. M. Thomas & S. A. Thompson
(Eds.), The Oxford handbook of the ends of empires (pp. 1–27). Oxford University
Press.
van der Saag, E. (2023). Situated accounts from within a stigmatized
area: An ethnographic study on local views and experiences relating to urban
developments in Molenbeek, Brussels [Master’s thesis, KTH School of Architecture
and the Built Environment]. DiVA Portal. https://kth.diva-portal.org/smash/record.
jsf?pid=diva2%3A1818913&dswid=6120
Vertovec, S. (2007). Super-diversity and its implications. Ethnic and Racial
Studies, 30(6), 1024–1054. https://doi.org/10.1080/01419870701599465
Wolff, I. (2007, April). Lessons in ‘spatializing’ heritage – the conservation
work of Lina Bo Bardi. Wolff Architects. https://www.wolffarchitects.co.za/2007/02/
lessons-in-spatializing-heritage-the-conservation-work-of-lina-bo-bardi-2/
World Migration Report. (2015) 2.2.1 Global Cities. International Organization for
Migration (IOM). https://publications.iom.int/system/files/pdf/wmr2015_en.pdf
World Population Review. (2026). Brussels population 2026. https://
worldpopulationreview.com/cities/belgium/brussels.
@decoratelier_brussels. “We are thrilled to announce our first artist in
residence in the new Decoratelier.” Instagram post, September 2024. https://www.
instagram.com/p/DAS7N6dIxIv/?img_index=1
