Hoe herinneringen een deel kunnen uitmaken van de wederopbouw van het naoorlogse Oekraïne.

Wanneer mensen vluchten voor oorlog, nemen ze meer mee dan een koffer. Ze nemen herinneringen mee de straat waar ze elke ochtend koffie dronken, het park waar hun kinderen speelden, de kastanjebomen die in de lente bloeiden langs de weg naar huis. Sinds de Russische invasie in 2022 zijn er in Oekraïne meer dan 250.000 gebouwen beschadigd of vernietigd. Maar wat verdwijnt er nog meer als een stad wordt herbouwd zonder naar die herinneringen te luisteren? Die vraag vormt de kern van mijn Masterproef ‘Preserving Urban Identity’.

Bij de heropbouw van de door oorlog getroffen gebieden ligt de aandacht vaak op fysieke schade en officieel erkend erfgoed. Historische gebouwen zijn belangrijk voor de stedelijke identiteit van de bewoners, maar het zit niet alleen in wat officieel beschermd is. Ook dagelijkse plekken, routes, geuren, geluiden en sociale gewoontes bepalen hoe bewoners zich identificeren met hun omgeving en zich ermee verbonden voelen. 

Deze masterthesis vertrok daarom vanuit de vraag: “Hoe kunnen vooroorlogse herinneringen van inwoners mee richting geven aan de wederopbouw van zowel officieel erfgoed als het alledaagse stedelijke landschap in Oekraïne”. 

Van herinnering naar ruimte

Om dat te onderzoeken werkte ik samen met drie vrouwen uit Kiev, Oekraïne, verbonden aan de historische wijk Podil en zijn omgeving, die in België verblijven sinds de oorlog. In plaats van direct met kaarten, foto’s en officiële erfgoedlijsten te werk te gaan, begon het onderzoek vanuit hun eigen herinneringen. 

Tijdens de eerste gesprekken vertelden zij over de plekken die voor hen belangrijk waren, niet alleen officieel erkend erfgoed werd aangehaald, maar ook parken, brede lanen, metrostations, koffieplekken, markten, binnenpleinen en routes die ze dagelijks aflegden. 

Tijdens de volgende ontmoetingen met hen lagen er door mij gemaakte maquettes, tekeningen en collages op tafel gemaakt op basis van hun vertelde herinneringen zonder beïnvloed te zijn door beelden. De deelnemers konden vervolgens aangeven wat juist was, wat ontbrak of fout begrepen was. Zo kwamen er geleidelijk steeds kleinere details naar boven, de geur van lindebloesems langs de straat, dagelijkse geluiden, seizoen veranderingen, mozaïeken, patronen, fonteinen die verkoeling brengen en koffie die deel uitmaakt van het dagelijkse stadsleven. 

Ook maakten de deelnemers mentale kaarten van hun omgeving. Alle herinneringen werden uiteindelijk samengebracht op een grote kaart, waar overlappingen zichtbaar werden. Dit toonde een globaal overzicht van welke elementen het belangrijkste zijn voor hun stedelijke identiteit.

De vijf elementen van hun stedelijke identiteit. 

Uit het onderzoek kwamen vijf hoofdelementen naar voren.

Daily Routine: Dit gaat over de dagelijkse routes, verplaatsingen en terugkerende bestemmingen. De weg naar het werk, metrostations, een koffiebar of een korte route door een binnentuin werden net zo belangrijk als een monument.

Green Breathing: Dit element verwijst naar parken, bomen, tuinen en open ruimtes. Groen werd door de participanten niet alleen gezien als iets ecologisch, maar ook als een bron van verkoeling, schaduw, geuren, rust en sociale ontmoeting.

Connectivity: Dit gaat over de plekken waar mensen samenkomen om even te pauzeren: banken, speelpleinen, fonteinen, pleinen en markten.

Historical Continuity: Dit element benadrukt het belang van zichtbare historische lagen. Niet alleen beschermde monumenten, maar ook oude straatstructuren, materialen en gebouwen helpen om de geschiedenis van een plek leesbaar te houden. 

Als laatste Sensory Richness: Dit element gaat over de geuren, kleuren, geluiden, materialen en textures waardoor een omgeving herkenbaar wordt. 

Soms zit identiteit in iets heel kleins, een bankje, een geur, een geluid. Samen vormen deze vijf elementen een kader om te onderzoeken welke ruimtelijke kwaliteiten je bij toekomstige wederopbouw kunt versterken, behouden of opnieuw interpreteren. 

Hostynyi Dvir als testcase 

Om de vijf elementen uit te testen in een concreet ontwerp werd dit toegepast op Hostynyi Dvir en de omgeving op Kontraktova square in Podil. Dit historische handelsgebouw kwam vaak aan bod tijden de gesprekken met de deelnemers. Ze vroegen zich af hoe zo’n verlaten plek opnieuw deel kon maken van het dagelijkse leven.

In het voorstel wordt het handelsgebouw niet als een geïsoleerd gebouw behandeld. Het gebouw wordt opnieuw verbonden met het plein en het dagelijkse leven. De historische binnenhof wordt opnieuw aangelegd. Publieke routes lopen door en rond het gebouw, net als groen, fonteinen, markten en speelpleinen. Functies zoals lokale winkels, koffiezaken en tentoonstellingsruimtes brengen verschillende vormen van dagelijks gebruik samen, van ’s ochtends tot ’s avonds.

Het ontwerp voor de site en het gebouw is geen blauwdruk voor hoe het later exact moet worden herbouwd. De oorlog duurt voort. Deze case toont vooral hoe herinneringen als ontwerpinformatie kunnen worden gebruikt aan de hand van de gevormde elementen.

Wederopbouwen zonder identiteit uit te wissen

Dit onderzoek pleit niet voor het letterlijke reconstrueren van de stad zoals die vroeger was. Een stad is in constante verandering. De vraag is eerder welke ruimtelijke kwaliteiten inwoners nodig hebben om hun omgeving opnieuw te kunnen herkennen en ermee verbonden te zijn.

De methode is niet bedoeld als een universele lijst. Ze vertrekt vanuit de inwoners zelf. De toegepaste methode waaruit er gestart wordt met de herinneringen van de participanten kan worden toegepast op verschillende steden, wijken of contexten.

Post-oorlogse wederopbouw gaat uiteindelijk ook over de omstandigheden waarin het dagelijkse leven opnieuw plaats kan krijgen. Een stad opnieuw opbouwen betekent zorgen dat mensen de stad opnieuw als de hunne gaan herkennen.

Een stad hoeft niet bevroren te worden in haar vooroorlogse staat om herkenbaar te blijven. Ze moet de alledaagse structuren, zintuiglijke lagen, collectieve plekken en historische sporen bewaren waardoor haar inwoners zichzelf blijven terugvinden.