Een verhardingscompensatie als hefboom voor ontharding in Vlaanderen
Vlaanderen is een van de meest verharde regio’s van Europa. De Vlaamse overheid heeft daarom onthardingsdoelstellingen voor 2050 geformuleerd. De verhardingsgraad van Vlaanderen werd voor 2024 vastgesteld op 15,7 %. Ondanks deze doelstellingen en het toenemende besef van de negatieve effecten van verharding op het milieu en onze gezondheid, blijft de verhardingsgraad jaarlijks toenemen. Een verhardingscompensatie voor wie bijkomende verharding aanlegt, kan nieuwe verharding koppelen aan ontharding en zo als hefboom voor onthardingsprojecten in Vlaanderen worden ingezet.
Van onthardingsambitie naar instrument
De noodzaak tot ontharding is intussen goed gedocumenteerd. Verharding heeft gevolgen voor onder meer waterinfiltratie, bodemkwaliteit, biodiversiteit en het hitte-eilandeffect en heeft ook negatieve gevolgen voor de gezondheid van de mens. Verschillende studies brachten de omvang van de onthardingsopgave in kaart, inventariseerden bestaande initiatieven en formuleerden aanbevelingen voor een ruimtelijk beleid dat bijkomende verharding kan vermijden, beperken en compenseren. Een zogenaamde ‘verhardingslast’ of ‘onthardingslast’ werd daarbij al meermaals naar voren geschoven.
De praktijk loopt echter achter op de ambities. Bestaande initiatieven en instrumenten slagen er onvoldoende in om de netto toename van verharding om te keren. Daarnaast vinden grootschalige onthardingsprojecten vandaag voornamelijk plaats op het publieke domein, terwijl tegelijk private percelen bijkomend verhard worden zonder dat daar een compensatie tegenover staat.
Een stedenbouwkundige last voor bijkomende verharding
In het onderzoek werd nagegaan hoe de Vlaamse onthardingsopgave kan vertaald worden naar een concreet stedenbouwkundig instrument. Daarbij werd gekeken naar wat er vandaag gebeurt wanneer er nieuwe verharding wordt aangelegd. Er werd vastgesteld dat er in Vlaanderen geen uniform compensatiesysteem bestaat voor bijkomende verharding. De versnippering van het Vlaamse grondgebied over 285 gemeenten zorgt voor een verscheidenheid aan lokale regelgeving.
Uit een thematische analyse van de Vlaamse gemeenten blijkt dat slechts een beperkt aantal lokale besturen stedenbouwkundige lasten koppelt aan overmatige verharding of het niet behalen van een groennorm. Tot voor kort legde enkel Dilbeek een belasting op voor bijkomende verharding. Voor de periode van 1 januari 2026 tot en met 31 december 2031 leggen ook Sint-Pieters-Leeuw, Linkebeek, Boechout en Zemst een gemeentebelasting op met betrekking tot verharding.
“Hoe kan de Vlaamse reductieopgave omtrent verharding vertaald worden in een stedenbouwkundige last die eigenaars verplicht te ontharden of verplicht ontharding elders te financieren?”
Het instrument van de stedenbouwkundige last werd beschouwd als geschikt instrument om een compensatie te koppelen aan het realiseren van bijkomende verharding. Een aantal principes werd vervolgens afgetoetst met vertegenwoordigers van publieke partijen en zelfstandige experten tijdens een expertenoverleg.
Van nieuwe verharding naar onthardingsopportuniteit
Nieuwe verharding hoeft niet noodzakelijk het eindpunt van een vergunning te zijn. Wat als nieuwe verharding ook een onthardingsopportuniteit met zich meebrengt? Om de Vlaamse onthardingsdoelstellingen te bereiken, moet de netto toename van verharding worden omgekeerd. Een verhardingscompensatie waarbij voor elke nieuwe vierkante meter verharding eenzelfde hoeveelheid verharding wordt uitgebroken, kan als eenvoudig compensatieprincipe richting geven aan het bereiken van die doelstellingen.
Concreet wordt in de voorgestelde stedenbouwkundige verordening een één-op-één-verhouding voorgesteld als ruimtelijk principe voor het berekenen van de financiële last. Deze komt terecht in een onthardingsfonds waarmee nieuwe onthardingsprojecten op publiek en privaat terrein gefinancierd worden. Degene die bijkomende verharding realiseert, draagt zo bij aan de ontharding die elders nodig is. Ontharding wordt daarmee niet langer uitsluitend een publieke ambitie, maar betrekt ook de private ontwikkelingspraktijk bij de transitie van een verhardingspraktijk naar een onthardingscultuur.
Een structureel onthardingsbeleid
Ontharding is vandaag té vaak slechts een project: een speelplaats wordt onthard, een straat krijgt meer ruimte voor groen of een marktplein met parkeerplaatsen wordt uitgebroken. Dergelijke projecten zijn waardevol, maar volstaan niet om de verhardingstrend om te keren zolang er op private percelen slechts beperkt onthard wordt. Een verhardingscompensatie laat ontharding deel uitmaken van de ontwikkelingspraktijk in plaats van louter een thema op de beleidsagenda. De omgevingsvergunning is daarbij het moment waarop bijkomende verharding wordt toegelaten en ook de impact ervan op het milieu en de mens kan worden meegewogen.
De voorgestelde verhardingscompensatie is één mogelijke bouwsteen voor die omslag: een concreet compensatiemechanisme voor bijkomende verharding op privaat terrein. Ze vertaalt een abstracte doelstelling naar een instrument dat kan gekoppeld worden aan de dagelijkse vergunningenpraktijk. Tegelijk creëert ze een financieel mechanisme waarmee private bijdragen opnieuw kunnen ingezet worden voor ontharding op publiek en privaat terrein.
Een uniforme gewestelijke aanpak voor Vlaanderen
Een belangrijke keuze in het onderzoek betreft het bestuursniveau waarop de verhardingscompensatie wordt ingevoerd. Omdat het bereiken van de onthardingsdoelstellingen steeds verder komt te liggen, groeit de noodzaak aan een uniform systeem. Een gewestelijke regeling kan zorgen voor een gelijk speelveld en sluit aan bij de schaal van de Vlaamse onthardingsopgave. De voorgestelde verordening kan al door lokale besturen worden ingevoerd in afwachting van een gewestelijk lastensysteem. Bovendien laat ze ruimte voor lokale accenten, waarbij gemeenten afhankelijk van de ruimtelijke context bijkomende voorwaarden of lasten in natura kunnen opleggen.
De keuze voor een financiële compensatie maakt ontharding op grotere schaal mogelijk. Een financiële bijdrage kan worden gebundeld in een onthardingsfonds en ingezet voor onthardingsprojecten waar de ruimtelijke en ecologische meerwaarde het grootst is. Daarmee ontstaat een gesloten systeem: bijkomende private verharding genereert middelen die opnieuw kunnen ingezet worden voor ontharding op prioritaire locaties. Het onthardingsfonds kan zowel publieke als private onthardingsprojecten ondersteunen en zo ook private eigenaars stimuleren om bestaande overmatige verharding te verwijderen
Van verhardingspraktijk naar onthardingscultuur
Een compensatiesysteem mag niet worden gezien als een oplossing om bijkomende verharding toe te laten en mag niet losstaan van andere ruimtelijke instrumenten. De principes van goede ruimtelijke ordening, maximale verhardingspercentages, het schrappen van overbodige ontwikkelingsmogelijkheden en het herbekijken van de vrijstellingen van de vergunningsplicht blijven noodzakelijk. Ontharding vraagt om een mix van instrumenten: vermijden waar nodig, beperken waar mogelijk en compenseren wanneer bijkomende verharding alsnog wordt toegestaan. De verhardingscompensatie focust uitsluitend op het sluitstuk van die hiërarchie: het compenseren van bijkomend bodemverlies.
De ambitie is daarmee groter dan het compenseren van verharding. Het gaat om de vraag hoe we van een verhardingspraktijk naar een onthardingscultuur kunnen evolueren, een slagzin waar Breekijzer vzw voor ijvert. Als Vlaanderen tegen 2050 daadwerkelijk minder verhard wil zijn, zal ontharding niet alleen moeten plaatsvinden waar vandaag de publieke ruimte wordt heringericht. Ook wanneer nieuwe verharding op privaat terrein wordt toegestaan, moet de vraag worden gesteld wat daar tegenover staat.
Bibliografie
Afdeling Handhaving van het Departement Omgeving. (2022, december 16). Handhavingsprioriteiten Ruimtelijke Ordening. https://omgeving.vlaanderen.be/nl/nieuwe-prioriteiten-ruimtelijke-orden…
Apache. (2025, juni 20). Welke weg mag weg. Welke weg mag weg. https://apache.be/dossier/welke-weg-mag-weg
Architecture Workroom Bussels & Departement Omgeving. (2021, maart). Proeftuin ontharding—Werkboek. Departement Omgeving. https://omgeving.vlaanderen.be/nl/aan-de-slag
Atelier Romain. (z.d.). Stedenbouwkundige lasten Gent. Stedenbouwkundige lasten Gent. Geraadpleegd 9 maart 2026, van https://www.atelierromain.com/projecten/stedenbouwkundige-lasten-gent
Beleyn, J. (2015). Stedenbouwkundige lasten als verse spijs voor de noodlijdende gemeentekas. 268-270.
Besluit van de Vlaamse Regering tot bepaling van [stedenbouwkundige] handelingen waarvoor geen [omgevingsvergunning] nodig is. Geraadpleegd 15 mei 2026, van https://codex.vlaanderen.be/portals/codex/documenten/1019375.html
Breekijzer vzw. (z.d.-a). Leden en bestuur. Onze leden. Geraadpleegd 13 februari 2026, van https://breekijzer.be/leden
Breekijzer vzw. (z.d.-b). Missie en visie. Missie en visie. Geraadpleegd 13 februari 2026, van https://breekijzer.be/missie
Breekijzer vzw. (z.d.-c). Onze diensten. Wat doen we? Geraadpleegd 13 februari 2026, van https://breekijzer.be/diensten
Breekijzer vzw. (z.d.-d). Projecten. Projecten. Geraadpleegd 13 februari 2026, van https://breekijzer.be/projecten
Breekijzer vzw. (z.d.-e). Wat is ontharden? Wat is ontharden (niet)? Geraadpleegd 15 januari 2026, van https://breekijzer.be/wat-is-ontharden
Breekijzer vzw. (2025, mei 23). Eerste schepen van ontharding. Eerste schepen van ontharding. https://breekijzer.be/schepenvanontharding
Christiaens, A., & Mollen, F. (2024). Betonrapport 2024 van de Vlaamse gemeenten en provincies. Noah Janssen - Natuurpunt VZW. https://www.natuurpunt.be/projecten/betonrapport-2024
De Wilde, E., Bomans, K., Dugernier, M., Debacker, W., De Weerdt, Y., & Geens, J. (2023, juni 28). Overzicht en evaluatie van de inzet van bestaand instrumentarium inzake ontharding. Peter Cabus - Departement Omgeving. https://archief.algemeen.omgeving.vlaanderen.be/xmlui/handle/acd/922514
Decreet betreffende de omgevingsvergunning. Geraadpleegd 2 maart 2026, van https://codex.vlaanderen.be/Portals/Codex/documenten/1024690.html#H1068…
Defoort, P.-J., & Vandermeersch, H. (2018). De stedenbouwkundige last in de omgevingsvergunning. 207-231.
Demeulemeester, S., & Andries, S. (2026a, mei 15). Boerenbond en Natuurpunt slaan handen in elkaar: “Belast zonevreemde fermettes om de laatste open ruimte te redden”. https://www.standaard.be/politiek/boerenbond-en-natuurpunt-slaan-handen…
Demeulemeester, S., & Andries, S. (2026b, juni 17). Hoe Jo Brouns de “fermettetaks” na één dag alweer dumpte | De Standaard. https://www.standaard.be/politiek/hoe-jo-brouns-de-fermettetaks-na-een-…
Departement Omgeving. (z.d.-a). De onthardingsscanner: Een strategische tool voor meer groen. De onthardingsscanner: een strategische tool voor meer groen. Geraadpleegd 10 maart 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/aan-de-slag/de-onthardingsscanner-een…
Departement Omgeving. (z.d.-b). Instrumentendecreet. Instrumentendecreet. Geraadpleegd 2 maart 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/decreten-en-uitvoeringsbesluiten/wetw…
Departement Omgeving. (z.d.-c). Instrumentengids—Lasten. Instrumentengids - Lasten. Geraadpleegd 2 maart 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/catalogus/instrumentencodex/lasten
Departement Omgeving. (z.d.-d). Jaarlijkse bodemafdekkingskaart Vlaanderen (JaarBAK). Jaarlijkse bodemafdekkingskaart Vlaanderen (JaarBAK). Geraadpleegd 16 januari 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/jaarlijkse-bodemafdekkingskaart-vlaan…
Departement Omgeving. (z.d.-e). Lasten en voorwaarden bij een omgevingsvergunning. Lasten en voorwaarden bij een omgevingsvergunning. Geraadpleegd 2 maart 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/lasten-en-voorwaarden-bij-een-omgevin…
Departement Omgeving. (z.d.-f). Planbatenheffing. Planbatenheffing. Geraadpleegd 23 mei 2026, van https://www.vlaanderen.be/belastingen-en-begroting/vlaamse-belastingen/…
Departement Omgeving. (z.d.-g). Presentatie instrumentendecreet—Toelichting per instrument. Geraadpleegd 2 maart 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/decreten-en-uitvoeringsbesluiten/wetw…
Departement Omgeving. (z.d.-h). Stedenbouwkundige lasten in Gent: Een eerlijke bijdrage aan leefbare buurten en wijken. Stedenbouwkundige lasten in Gent: Een eerlijke bijdrage aan leefbare buurten en wijken. Geraadpleegd 2 maart 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/stedenbouwkundige-lasten-in-gent-een-…
Departement Omgeving. (z.d.-i). Thematische pilootgroep “Stedenbouwkundige lasten”. Thematische pilootgroep “Stedenbouwkundige lasten”. Geraadpleegd 2 maart 2026, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/ruimtelijk-beleid-en-planning/lokaal-…
Departement Omgeving. (z.d.-j). Vlaanderen breekt uit. Geraadpleegd 15 februari 2025, van https://omgeving.vlaanderen.be/nl/ontharden
Departement Omgeving. (z.d.-k). Vrijstelling van de planbatenheffing bij herbestemming van een zonevreemde woning, bedrijf of gebouw. Vrijstelling van de planbatenheffing bij herbestemming van een zonevreemde woning, bedrijf of gebouw. Geraadpleegd 23 mei 2026, van https://www.vlaanderen.be/belastingen-en-begroting/vlaamse-belastingen/…
Departement Omgeving. (2018, juli 20). Strategische Visie BRV. Departement Omgeving. https://www.vlaanderen.be/publicaties/beleidsplan-ruimte-vlaanderen-str…
Departement Omgeving. (2023a). Hefboom voor een duurzame en robuuste leefomgeving. Peter Cabus - Departement Omgeving. https://omgeving.vlaanderen.be/nl/decreten-en-uitvoeringsbesluiten/wetw…
Departement Omgeving. (2023b, februari 6). Vrijstelling vergunningsplicht inzake afbraak en ontharding. https://omgeving.vlaanderen.be/nl/vrijstelling-vergunningsplicht-inzake…
Departement Omgeving. (2024, november). Ontharding in Vlaanderen—De uitdaging in Vlaanderen en zijn referentieregio’s. Toon Denys, secretaris-generaal - Departement Omgeving. https://omgeving.vlaanderen.be/nl/onderzoek-cijfers-en-geotoepassingen/….
Departement Omgeving. (2025a, juli 14). Conceptnota BRV - Krachtlijnen voor het BRV. Toon Denys, secretaris-generaal - Departement Omgeving. https://omgeving.vlaanderen.be/nl/BRV
Departement Omgeving. (2025b, oktober 15). Verharding. Verharding. https://indicatoren.omgeving.vlaanderen.be/indicatoren/verharding
Departement Omgeving. (2025c, oktober 15). Verharding in harde bestemmingen. Verharding in harde bestemmingen. https://indicatoren.omgeving.vlaanderen.be/indicatoren/verharding-harde…
Departement Omgeving. (2025d, oktober 15). Verharding in openruimtebestemmingen. Verharding in openruimtebestemmingen. https://indicatoren.omgeving.vlaanderen.be/indicatoren/verharding-openr…
Departement Omgeving, Breekijzer vzw, & Trage Wegen vzw. (2025, november). Onthardingsscanner—Leidraad bij de GIS-analysemodule. Toon Denys, secretaris-generaal - Departement Omgeving. https://www.vlaanderen.be/publicaties/onthardingsscanner-leidraad-bij-d…
Directive (EU) 2025/2360 of the European Parliament and of the Council of 12 November 2025 on Soil Monitoring and Resilience (Soil Monitoring Law), Webiste (2025). http://data.europa.eu/eli/dir/2025/2360/oj
European Commission. (2012). Guidelines on best practice to limit, mitigate or compensate soil sealing. Publications Office of the European Union, 2012. https://doi.org/10.2779/75498
European Commission. (2021, november 17). Communication from the commission to the european parliament, the council, the european economic and social committee and the committee of the regions. European Commission. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021DC0699
European Commission. (2023, juli 23). EU-Missons—Soil deal for Europe. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/89673ad9-2c25-…
European Commission. (2026a, april 30). Ensuring that polluters pay—Toolkit. https://environment.ec.europa.eu/economy-and-finance/ensuring-polluters…
European Commission. (2026b, mei 4). Soil Monitoring Law. Soil Monitoring Law. https://environment.ec.europa.eu/topics/soil-health/soil-monitoring-law…
Frezzi, S., Cortinovis, C., Carlsson, C., Coussy, S., Decoville, A., Flexman, K., Gradinaru, S., Halleux, J.-M., Lacoere, P., Lazzari, F. N., Munafò, M., Nicolau, R., Siedentop, S., Sobocká, J., Vejchodská, E., & Geneletti, D. (2025). Outlook on the knowledge gaps to reduce soil sealing and increase the reuse of urban soil. Soils for Europe, 1. https://doi.org/10.3897/soils4europe.e149412
Gecodificeerd Decreet Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening. Geraadpleegd 18 april 2026, van https://codex.vlaanderen.be/portals/codex/documenten/1018245.html
Gemeente Aartselaar. (2025, juni 23). Gemeentelijke stedenbouwkundige verordening inzake lasten. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/ecfb504a-8cf5-439c-a229…
Gemeente Bredene. (2024, augustus 27). Stedenbouwkundige verordening inzake lasten bij omgevingsvergunningen. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/cb5f774e-37c1-4f15-805f…
Gemeente Dilbeek. (2021, juni 22). Besluit van de Gemeenteraad—Aanpassing reglement belasting op (ver)bouwen en verharden. https://www.dilbeek.be/nl/belastingreglement-op-verharden-verbouwen-en-…
Gemeente Evergem. (2018, augustus 30). Stedenbouwkundige verordening bouwen. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/e8277623-abc9-4e09-b00b…
Gemeente Evergem. (2025, januari 27). Gemeentelijke stedenbouwkundige verordening inzake financiële lasten bij omgevingsvergunningen. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/a3238cf2-72d9-47c7-93b4…
Gemeente Herzele. (2024, maart 27). Stedenbouwkundige verordening inzake lasten bij omgevingsvergunningen. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/ede5b9f5-f35f-447d-8c53…
Gemeente Merchtem. (2019, december 16). Stedenbouwkundige verordening bijkomende normen inzake het uitrustingsniveau bij meergezinswoningen. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/8e447f88-2c98-433f-a115…
Gents Milieufront. (2021, januari 15). Tijd voor ontharding en meer respect voor grondwater. Tijd voor ontharding en meer respect voor grondwater. https://www.bondbeterleefmilieu.be/artikel/tijd-voor-ontharding-en-meer…
Grantham Research Institute on climate change and the environment & The London School of Economics and Political Sience. (2022, juli 18). What is the polluter pays principle? https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/explainers/what-is-the-polluter…
Halleux, J.-M., Hendricks, A., Nordahl, B., & Maliene, V. (Red.). (2022). Public Value Capture of Increasing Property Values across Europe. vdf Hochschulverlag AG an der ETH Zürich. https://doi.org/10.3218/4147-7
Hendricks, A., Lacoere, P., van der Krabben, E., & Oorschot, C. (2021). Limits of Negotiable Developer Obligations. Sustainability, 13(20). https://doi.org/10.3390/su132011364
HOGENT-onderzoekscentrum DRUM. (2024, februari 27). Reductieopgave—Totale onthardingsopgave. Reductieopgave. https://betonmeter.be/reductieopgave/
HOGENT-onderzoekscentrum DRUM, & Van de Steene, E. (2026). Gemeentelijke stedenbouwkundige verordeningen en bouwcodes in Vlaanderen [Dataset].
Jones, A., Panagos, P., Barcelo, S., Bouraoui, F., Bosco, C., Dewitte, O., Gardi, C., Erhard, M., Hervás, J., Hiederer, R., Jeffery, S., Lükewille, A., Marmo, L., Montanarella, L., Olazábal, C., Petersen, J.-E., Penizek, V., Strassburger, T., Tóth, G., … Yigini, Y. (2012). The State of Soil in Europe—A contribution of the JRC to the European Environment Agency’s Environment State and Outlook Report— SOER 2010. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2788/75626
Lacoere, P. (2023). Lusten zonder lasten? Public Value Capture in Vlaanderen. (57).
Lacoere, P., Hurtado, O. Z., Engelen, G., & Taeckens, T. (2025, februari). Rapport 6. Gemeentelijke reductieopgave ruimtebeslag en verharding. HOGENT-onderzoekscentrum DRUM. https://betonmeter.be/
Leidal. (2021). Een regionale onthardingsstrategie voor Zuid-West-Vlaanderen. Leidal. https://www.leiedal.be/regionaleonthardingsstrategie
OECD & Lincoln Institute of Land Policy. (2022). Global Compendium of Land Value Capture Policies. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/4f9559ee-en
Pierlet, I. (2024, december 13). Vergroening Spaanse Kroonwijk valt in de prijzen. Stad Leuven - Pers. https://pers.leuven.be/vergroening-spaanse-kroonwijk-valt-in-de-prijzen
Pisman, A., Vanacker, S., Bieseman, H., Vanongeval, L., Van Steertegem, M., Poelmans, L., & Van Dyck, K. (Red.). (2021). Ruimterapport Vlaanderen 2021. https://www.vlaanderen.be/publicaties/ruimterapport-vlaanderen-rura-een…
Prokop, G., Jobstmann, H., & Schönbauer, A. (2011). Overview of best practices for limiting soil sealing or mitigating its effects in EU-27. European Commission. https://doi.org/10.2779/15146
Schauvliege, M., Steenwegen, C., Meuleman, E., Aerts, S., Almaci, M., & Vaneeckhout, J. (2024, februari 26). Voorstel van resolutie over de structurele ontharding van de bodem in Vlaanderen. https://www.vlaamsparlement.be/nl/parlementaire-documenten/parlementair…
Schoups advocaten. (2024, februari 2). Stad Antwerpen maakt een nieuwe verordening stedenbouwkundige lasten. Omgevingsrecht - Stad Antwerpen maakt een nieuwe verordening stedenbouwkundige lasten. https://schoups.be/nl/news_items/stad-antwerpen-maakt-een-nieuwe-verord…
Schwartz, C., Beaujouan, V., Broggini, F., Bulot, A., Consalès, J. N., Corbel, A., Cozzi, M., Dagois, R., Daniel, H., David, P., Gontier, M., Goudon, R., Herbreteau, A., Lasseigne, P., Lothodé, M., Louvet, J.-C., Moret, A., Ouvrard, S., Perridy, L., … Vidal-Beaudet, L. (2024, december). Désimperméabiliser les villes—Guide opérationnel pour (re)découvrir les sols urbains. Plante & Cité.
Stad Antwerpen. (2024a, april 29). Gemeentelijke stedenbouwkundige verordening inzake stedenbouwkundige lasten. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/8e48f506-b2da-4822-8b65…
Stad Antwerpen. (2024b, april 29). Gemeentelijke stedenbouwkundige verordening inzake stedenbouwkundige lasten Antwerpen. Stad Antwerpen. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/8e48f506-b2da-4822-8b65…
Stad Gent. (z.d.-a). Een eerlijke bijdrage aan leefbare buurten en wijken. Een eerlijke bijdrage aan leefbare buurten en wijken. Geraadpleegd 9 maart 2026, van https://stad.gent/nl/wonen-bouwen/bouwvoorschriften/een-eerlijke-bijdra…
Stad Gent. (z.d.-b). Gratis puinzak voor ontharding | Stad Gent. Gratis puinzak voor ontharding. Geraadpleegd 12 februari 2026, van https://stad.gent/nl/groen-milieu/klimaat/vergroen-je-buurt/onthard-en-…
Stad Gent. (z.d.-c). Rewild the city. Rewild the city. Geraadpleegd 7 januari 2026, van https://www.rewildthecity.eu/nl-be
Stad Gent. (2022, maart 23). Belasting op bouwen en verharden.
Stad Ieper. (2024, februari 5). Gemeentelijk stedenbouwkundige verordening inzake lasten bij omgevingsvergunningen. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/f94ba3ad-a43c-4c35-854d…
Stad Kortrijk. (2024, juli 8). Bouwcode. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/6ca26f11-10db-4c2a-be0e…
Stad Roeselare. (2024, juni 24). Gemeentelijke stedenbouwkundige verordening 2024. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/d19083f0-eb65-4ceb-b501…
Stad Sint-Niklaas. (2024, november 22). Bouwcode. https://dsi.omgeving.vlaanderen.be/fiche-detail/ca6a20e0-e927-4363-8cd3…
Taskforce Bouwshift. (2021, november 30). Taskforce Bouwshift (2021). https://omgeving.vlaanderen.be/nl/rapport-van-de-taskforce-bouwshift-be…
Tobias, S., Conen, F., Duss, A., M. Wenzel, L., Buser, C., & Alewell, C. (2018). Soil sealing and unsealing: State of the art and examples. 2015-2024. https://doi.org/10.1002/ldr.2919
Vandekerckhove, B., De Waele, A., Meeus, R., & Morisse, B. (2019). Inzet van lasten bij omgevingsvergunningen. Departement Omgeving.
Vandekerckhove, B., Van Hulle, M., Vanhaeren, R., Foré, P., & Zwerts, E. (2021, april 26). Onthardingswinst: Afwegingskader en kansenkaart, deel 2. Peter Cabus - Departement Omgeving. https://omgeving.vlaanderen.be/nl/onthardingswinst-afwegingskader-en-ka…
Vlaams Parlement. (2021, november 30). Verslag vergadering Commissie voor Leefmilieu, Natuur, Ruimtelijke Ordening en Energie. Verslag vergadering Commissie voor Leefmilieu, Natuur, Ruimtelijke Ordening en Energie. https://www.vlaamsparlement.be/nl/parlementair-werk/commissies/commissi…
Vlaams Parlement. (2022, juni 14). Schriftelijke vraag van Mieke Schauvliege aan Zuhal Demir betreffende de monitoring van de verhardingsgraad. https://www.vlaamsparlement.be/nl/parlementaire-documenten/schriftelijk…
Vlaamse Statistische Autoriteit. (2025, oktober 2). Metadata: Verharding. Metadata: Verharding. https://www.vlaanderen.be/statistiek-vlaanderen/ruimtegebruik/verhardin…
