Realistische Waanzin, Waanzinnige Realiteit. Psychose en betekenisvolle relaties tussen organisme en wereld.

Rob Sips
Psychoses worden vaak geconceptualiseerd als zijnde veroorzaakt door een neurologische disfunctie die te maken heeft met een verstoring van dopamineactiviteit in het striatum. Deze opvatting vertrekt vanuit een model van bewustzijn dat sterk neigt naar een logisch input-verwerking-output model. Hierbij wordt brein - psyché - wereld uit mekaar gehaald en zijn er kunstgrepen nodig bij het opstellen van verklaringsmodellen. Ik herbekijk modellen uit de fenomenologische psychiatrie, verbindt die met bevindingen uit de ontwikkelingspsychologie en het recentere enactivisme. Hierbij werk ik een opvatting uit die probeert te tonen hoe gedacht kan worden over waanzin door 'betekenisconstructie' te thematiseren.

Waanzinnige betekenisconstructie

In deze thesis werk ik een hypothese uit over psychoses. Dit doe ik vanuit de opvatting dat psychoses vaak op een foute manier worden geconceptualiseerd. Eerst worden definities behandeld uit DSM-V, Handboek Psychose en een fenomenologische definitie van Wouter Kusters. Hierna komen auteurs uit de fenomenologische psychiatrie, Blankenburg, Binswanger, Conrad en Fuchs, aan bod die aan betekenisconstructie een belangrijke rol toekennen. In een verdere stap formuleer ik kritiek op de fenomenologen vanuit de opvatting dat het psychotisch proces gereïficeerd wordt, door een te nauwe focus op een verstoorde perceptie. Hierdoor komt de focus te liggen op een abstract proces van betekenisconstructie, waarbij betekenis als relatie tussen een organisme en diens omgeving wordt veronachtzaamd.

                Om tegemoet te komen aan deze kritiek bespreek ik Husserls fenomenologie van ‘habitualiteit’ en ‘habitus’. Dit concept is voor Husserl een sleutelprincipe waarmee hij zijn genetische analyse van transcendentale structuren koppelt aan een concreet levend en handelend persoon, in een intersubjectieve, culturele en historische wereld. Aan de hand van Husserls principe van ‘habitualiteit’ kan nagedacht worden over overbruggingsprincipes ten aanzien van betekenisconstructie. Er kan gesproken worden over een ego als ‘lege ik-pool’, een over een ‘vol’ ego, dat cultureel en historisch gesitueerd is in een intersubjectieve wereld.

In een volgende stap bouw ik op naar een eigen hypothese. Eerst herbekijk ik de waanstemming. Verder haal ik inzichten aan die iets zeggen over de ontwikkeling van het bewustzijn in relatie tot de omgeving. Ik koppel de waanstemming, vanuit de opvatting van Brabban en Turkington, aan het concept van cognitieve dissonantie. Hierbij stel ik voor de waanstemming op te vatten als de eerste scheuren in een ‘habitueel’ gesedimenteerde betekenisstructuur. Hierna vul ik dit aan met inzichten van Deikman, die iets bijbrengt met betrekking tot de relatie van anatomie en evolutionaire genese.

Hierop volgt een terugkoppeling naar eerdere elementen. Ik stel een psychotisch proces voor als een dialectisch proces van aha-erlebnissen en anti-aha-erlebnissen, waarbij een onderliggende existentiële oriëntatie, cognitief en affectief, wordt gedeconstrueerd. Hierbij verwijs ik naar inzichten uit de neurowetenschappen, die cognitieve dissonantie linken aan een verhoogde activiteit in het striatum. Dan beschrijf ik inzichten van de Amerikaanse filosofe Maiese, die vanuit de Scaffolded Mind hypothese ideeën uitwerkt die relevant zijn ten aanzien van psychoses. Ik sluit af met te verwijzen naar onderzoeken die de uitgewerkte opvatting kunnen ondersteunen.       

Bibliografie

American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.), Arlington, VA: Amerian Psychiatric Publishing, 2013, 947 p.

Andreasen, Nancy C. – Paradiso, Sergio, and O’Leary, Daniel S., ““Cognitive Dysmetria” as an

            Integrative Theory of Schizophrenia: A Dysfunction in Cortical-Subcortical-Cerebral

            Circuitry?”, Schizophrenia Bulletin 24 (1998) 2, p. 203-218.

Bentall, Richard P., Madness Explained. Psychosis and human nature, London: Penguin   Books Ltd., 2004, tweede druk (eerste druk 2003), 640 p.

Birchwood, Max, “Pathways to emotional dysfunction in first-episode psychosis”, British

            Journal of Psychiatry 182 (2003) 5, p. 373-375.

Blankenburg, Wolfgang, “First Steps Toward a Psychopathology of “Common Sense””,

            translated by Aaron L. Mishara, Philosophy, Psychiatry & Psychology, 8 (2001) 4, p.

            303-315. (oorspronkelijk artikel: “Ansatze zu einer Psychopathologie des “common

            sense””, Confinia Psychiatrica 144 (1969) 12)

Borsboom, Denny  - Cramer, Angélique O.J., “Network Analysis: An Integrative  Approach to        the Structure of Psychopathology”, The Annual Review of Clinical Psychology (2013)           9 p. 91-121. (oorspronkelijke uitgave: La distinction. Critique sociale du jugement,

            Paris: Routledge, 1979)

Bourdieu, Pierre, “The Habitus and the Space of Life-Styles”, in: Distinction: A Social

            Critique of the Judgement of Taste, translated by Richard Nice, Cambridge: Harvard

            University Press, 1984, p. 169-215. (oorspronkelijke uitgave: La Distinction: Critique

            sociale du jugement, Paris: Les éditions de Minuit, 1979).

Brabban, Allison – Turkington, Douglas, “The search for meaning: Detecting congruence

            between life events, underlying schema and psychotic symptoms”, in: Morrison,

            Anthony (ed.), A Casebook of Cognitive Therapy for Psychosis, Hove: Brunner-

            Routledge, 2002, p. 59-76.

Bradie, Michael and Harms, William, “Evolutionary Epistemology”, in: The Stanford

            Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), http://plato.stanford.edu

            (geraadpleegd op 12.01.2016).

Breyer, Thiemo – Fuchs, Thomas & Holzhey-Kunz, Alice (hg.), Ludwig Binswanger und

Erwin Straus. Beiträge zur psychiatrischen Phänomenologie, Freiburg – München: Verlag            Karl Aber, 2015, 267 p.

Colombetti, Giovanna, “Psychopathology and the Enactive Mind”, in: Fulford, K.W.M. et al.

            (eds.), The Oxford Handbook of Philosophy and Psychiatry, Oxford: Oxford

            University Press, 2013, p. 1083-1102.

 

Colombetti, Giovanna & Krueger, Joel, “Scaffoldings of the affective mind”, Philosophical

            Psychology 28 (2015) 8, p. 1157-1176.

Cooper, Rachel, Classifying Madness. A Philosophical examination of the Diagnostic and

            Statistical Manual of Mental Disorders, Dordrecht: Springer, 2005, 172 p.

Cooper, Rachel, Diagnosing the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders,

            London: Karnac Books, 2014, 79 p.

de Haan, Sanneke – Fuchs, Thomas, “The Ghost in the Machine: Disembodiment in

            Schizophrenia – Two Case Studies”, Psychopathology 43 (2010) 5, p. 327-333.

Deikman, Arthur J., “Bimodal Consciousness”, Arch. Gen. Psychiat. (1971) 25, p. 48-489.

Denys, Damiaan – Meynen, Gerben (red.), Handboek Psychiatrie en filosofie, Utrecht: De

            Tijdstroom, 2012, 315 p.

Fuchs, Thomas, “The Brain – A Mediating Organ”, Journal of Consciousness Studies 18

            (2011) 7-8, p. 196-221.

Fuchs, Thomas, “The Temporal Structure of Intentionality and its Disturbance in

            Schizophrenia”, Psychopathology 40 (2007) 4, p. 229-235.

Fuchs, Thomas, – Breyer, Thiemo – Mundt, Christoph (eds.), Karl Jaspers’ Philosophy and

            Psychopathology, New York – Heidelberg – Dordrecht – London: Springer, 2014, 188

 p.

Fuster, Joaquin M., “The cognit: A network model of cortical representation”, International

Journal of Pscyhophysiology 60 (2006) 7, p 125-132.

Heckers, Stephan et al., “Structure of the psychotic disorder classification in DSM 5”,

            Schizophrenia Research 150 (2013) 1, p. 11-14.

Husserl, Edmund, Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale

Phänomenologie, Hamburg: Felix Meiner Verlag, 2012, 328 p. (oorspronkelijke uitgave Husserliana. Edmund Husserl, Gesammelte Werke, Band VI, Den Haag: Nijhof      Publishers, 1956).

Husserl, Edmund, Cartesian Mediations. An Introduction to Phenomenology, translated by

            Dorion Cairns, Den Haag – Boston – London: Martinus Nijhof Publishers, 1960, 157

            p. (oorspronkelijke uitgave: Cartesianische Meditationen und Pariser Vorträge: Eine

            Einleitung in die Phänomenologie, Den Haag: Nijhof, 1950).

Husserl, Edmund, Zur Phänomenologie des Inneren Zeitbewusstseins. Mit den Texten aus

            der Erstausgabe und dem Nachlaß, Mit einer Einleitung von Rudolf Bernet,

            Hamburg: Felix Meiner Verlag, 2013, 433 p. (oorspronkelijke uitgave: Husserliana.

            Edmund Husserl , Gesammelte Werke, Band X, Den Haag: Nijhof Publishers, 1966).

Izuma, Keise et al., “Neural correlates of cognitive dissonance and choice-induced

Preference change”, PNAS, http://www.pnas.org/content/107 /51/22014. full?sid=26c37e9b-7495-468e-9937 -5900d9e2a154  (geraadpleegd op 04.03.2016).

Jaspers, Karl, Allgemeine Psychopathologie, Vierte völlig neu bearbeitete auflage, Berlin –

            Heidelberg: Springer-Verlag , 1946 (eerste druk 1923) (ebook)

Jaspers, Karl, General Psychopathology. Volume I, (translation by J. Hoenig and Marian w.

            Hamilton), with a foreword by Paul R. McHugh,  Baltimore – London: The John

            Hopkins University Press, 1997, 448 p. (oorspronkelijke uitgave: Allgemeine

            Psychopathologie, Berlin – Heidelberg: Springer-Verlag, 1959).

Kusters, Wouter, Filosofie van de waanzin, Rotterdam: Lemniscaat, 2014, 758 p.

Kusters, Wouter, Pure Waanzin. Een zoektocht naar de psychotische ervaring, Amsterdam:

            Uitgeverij Nieuwezijds, 2005, tweede druk (eerste druk 2004), 175 p.

Lawrence, E. Williams – Huang, Julie Y., and Bargh, A., “The Scaffolded Mind: Higher

            mental processes are grounded in early experience of the physical world”, European

            Journal of Social Psychology 39 (2009), p. 1257-1267.

Luft, Sebastian, “Husserl’s Notion of the Natural Attitude and the Shift to Transcendental

            Phenomenology”,  Analecta Husserliana 80 (2002) , p. 114-119.

Maiese, Michelle, “Affective Scaffolds, Expressive Arts, and Cognition”, Frontiers in

            Psychology 2016, http://journal.frontiersin.org/article/10.3389

/fpsyg.2016.00359/full (geraadpleegd op. 05.04.2016).

Mishara, Aaron L., “Klaus Conrad (1905-1961): Delusional Mood, Psychosis, and beginning

            Schizophrenia”, Schizophrenia Bulletin 36 (2009) 1, p. 9-13.

Mishara, Aaron L., & Fusar-Poli, Paolo, “The Phenomenology and Neurobiology of Delusion

Formation During Psychosis Onset: Jaspers, Truman Symptoms, and Aberrant Salience”, Schizophrenia Bulletin 39 (2013) 2, p. 278-286.

Mishara, Aaron L., “The ‘Unconcious’ in Paranoid Delusional Psychosis: Phenomenology,

            Neuroscience, Psychoanalysis”, in: Lohmar, Dieter, - Brudzinska, Jagna, Founding

            Psychoanalysis Phenomenologically, Houten: Springer, 2012, p. 169-197.

Moran, Dermot, “Edmund Husserl’s Phenomenology of Habituality and Habitus, Journal of

            the British Society for Phenomenology 42 (2011) 1, p. 53-77.

Moran, Dermot, Introduction to Phenomenology, London – New York: Routledge, 2000,

568 p.

Naudin, Jean et al., “Schizophrenia and Common Sense: Study of 3 Single Cases”,

            Psychopathology 33 (2000) 5, p. 257-282.

Palaniyappan, Lena – Liddle, Peter F., “Does the salience network play a cardinal role in

            psychosis? An emerging hypothesis of insular dysfunction”, Journal of Psychiatry

            and Neuroscience 37 (2012) 1, p. 17-27.

Piaget, Jean, The Constructrion of Reality in the Child, Abingdon: Routledge, 2000, derde

            druk (eerste druk 1954), 386 p.

 

Ratcliffe, Matthew, Feelings of Being: Phenomenology, Psychiatry and the sense of Reality,

            Oxford: Oxford University Press, 2008, 320 p.

Read, John – Mosher, Loren R., & Bentall, Richard P. (eds.), Models of Madness.   Psychological, social and biological approaches to schizophrenia, Hove:    Routledge, 2004, 373 p.

Sample, Ian, “LSD’s impact on the brain revealed in groundbreaking images”, The

            Guardian Online 11.4.16, https://www.theguardian.com/science/2016/apr/11/lsd-

            impact-brain-revealed-groundbreaking-images (geraadpleegd op 24.04.16).

Sass, Louis A., – Pienkos, Elizabeth, “Delusion: The Phenomenological Approach”, in:

            Fulford, K.W.M. et al. (eds.), The Oxford Handbook of Philosophy and Psychiatry,

            Oxford:  Oxford University Press, 2013, p. 632-657.

Scrimali, Tullio, Neuroscience-based Cognitive Therapy. New Methods for Assessment,

            Treatment and Self-regulation, Chichester: John Wiley & Sons ltd., 2012, 230 p.

Stanghellini, Giovanni, “Philosopical Resourses for the Psychiatric Interview”, in: Fulford,

            K.W.M. et al. (eds.), The Oxford Handbook of Philosophy and Psychiatry, Oxford:

            Oxford University Press, 2013, p. 321-356.

Summa, Michela, “Is This Self-Evident? The Phenomenological Method and the

            Psychopathology of Common Sense”, Rivista Internazionale di Filosofia e Psicologia

            3 (2012) 2, p. 191-207.

Thompson, Evan, Mind in Life. Biology, Phenomenology, and the Sciences of Mind,

            Cambridge – London: The Belknap Press of Harvard University Press, 2007, 543 p.

Uhlhaas, Peter J., - Mishara, Aaron L., “Perceptual Anomalies in Schizophrenia: Integrating

            Phenomenology and Cognitive Neuroscience”, Schizophrenia Bulletin 33 (2007) 1, p.

            142-156.

Upthegrove, R. et al., “The evolution of depression and suicidality in first episode psychosis”,

            Acta Pscyhiatrica Scandinavica 122 (2010) 3, p. 211-218.

van de Leemput, Ingrid A. et al., “Critical slowing down as early warning fort he onset and

            termination of depression”, PNAS, http://www.pnas.org/content/111/1/87.full.pdf

            (geraadpleegd op 12.01.2016)

van der Gaag, Mark – Staring, Tonnie, & Valmaggia, Lucia (red.), Handboek Psychose.

            Theorie, diagnostiek en behandeling”, Amsterdam: Boom, 2012, 376 p.

Vonnegut, Mark, The Eden Express, New York – Toronto – London – Sydney: Seven Stories

            Press, 2002, 537 p. (ebook)

Universiteit of Hogeschool
Wijsbegeerte
Publicatiejaar
2016
Promotor(en)
Erik Myin
Kernwoorden
Share this on: