De toekomst van kerken is meer dan een supermarkt

Stel je voor dat je naar huis wandelt en de kerk in je dorp, gemeente of stad passeert en ziet dat die kerk zal veranderen in een winkel. Je denkt: hoe kan dit zomaar gebeuren? Toch komt het nog vaak voor. Kijk bijvoorbeeld naar de Sint-Annakerk in Gent, die een nieuwe functie (herbestemming) kreeg als Delhaize. 

Steeds meer religieuze gebouwen komen leeg te staan. De secularisering van de maatschappij zorgt ervoor dat mensen religieuze gebouwen, zoals kerken, minder gebruiken, waardoor ze leeg komen te staan. Niet alleen de leegstand vormt een gevaar, maar ook het verlies van identiteit. Wanneer een gebouw zijn identiteit verliest, verliest het ook zijn verhaal en zijn maatschappelijke waarden. 

Daarom ontstaat de noodzaak om doordachte herbestemmingen te realiseren die niet alleen rekening houden met het gebouw, maar ook met erfgoedwaarden, maatschappelijke betekenis, gebruikers, ontwerpkwaliteit en toekomstige functies. 

Wat met de toekomst van kerken?

Een religieus gebouw, zoals een kerk, herbestemmen betekent meer dan het een nieuwe functie geven. De ontwerper moet rekening houden met verschillende factoren en actoren die bij het proces betrokken zijn. Tegelijkertijd moet het ontwerp voor de nieuwe functie niet alleen vandaag werken, maar ook in de toekomst.

Daarom stelde ik de vraag: Hoe kan er een methodiek ontwikkeld worden voor herbestemmingsprojecten van religieus erfgoed, met de focus op ontwerp en toepasbaarheid op verschillende casussen? Hierbij ging ik opzoek naar een houvast waarmee ontwerpers op elk moment in het proces kunnen bekijken: wat ze al gedaan hebben, wat ze nu doen en wat hun nog te wachten staat. 

Iedereen heeft tijd nodig om een dossier te bekijken, te analyseren en te evalueren

Tijdens de literatuurstudie vergeleek ik bestaande modellen en ontwerpmethodieken en toetste deze af aan de praktijk. Gesprekken met architecten, erfgoedconsulenten en projectontwikkelaars brachten de noodzakelijke aspecten en valkuilen in kaart. 

Dit onderzocht ik aan de hand van twee casussen. Dit waren het godshuis de Lichtervelde, waarmee ik samen met ZOOM Architecten en Triginta gesprekken voerde, en het Begijnhof in Hasselt samen met Bovenbouw Architectuur. Uiteindelijk toetste ik de ontwikkelde methodiek af aan een testcase, namelijk de Abdij van Herkenrode. 

“Het ontwerp moet voortdurend worden afgetoetst met verschillende stakeholders, wat zorgt voor extra aanpassingen en tijd. Iedereen heeft tijd nodig om zo’n dossier te bekijken, te evalueren en daarna opnieuw bij te sturen.” (Bas Meulman ZOOM Architecten)

Uit de gesprekken en analyses bleek dat een herbestemming niet volgens een eenvoudig lineair proces verloopt. Elk project is anders en vraagt om voortdurende afweging van beslissingen. Verschillende actoren, zoals de brandweer, Onroerend Erfgoed of de dienst stedenbouw, brengen telkens hun eigen verwachtingen en voorwaarden mee. Daardoor kan een ontwerper het ontwerp niet los van de rest van het proces bekijken.

Daarom stelt de methodiek de herbestemming niet voor als een lineair proces, maar als een circulair proces waarin stappen en beslissingen met elkaar verbonden zijn.

Van een complex proces naar houvast voor ontwerpers

Om structuur in het proces te brengen, splitste ik  het op in vijf grote fases: vooronderzoek, haalbaarheidsstudie, ontwerp, uitvoering en ingebruikname. Deze fases geven een overzicht van waar een project zich kan bevinden, maar vormen geen vast stramien. Een project waarbij de ontwerper enkel renoveert kan dus bepaalde stappen overslagen. 

Binnen elke fase kijkt de methodiek naar wie betrokken moet worden en waarmee de ontwerper rekening moet houden. Zo koppelt de methodiek bijvoorbeeld verschillende erfgoedwaarden en regelgeving aan de betrokken actoren die invloed hebben op het project. 

De methodiek gaat daardoor verder dan enkel aangeven wat er wanneer moet gebeuren. Ze maakt zichtbaar waarom bepaalde beslissingen worden genomen en wanneer de ontwerper deze opnieuw moet aftoetsen. Ontwerpmethodieken en -strategieën vormen daarbij een belangrijke schakel: ze helpen om erfgoedwaarden, randvoorwaarden, het programma en ruimtelijke kwaliteit te vertalen naar concrete ontwerpkeuzes. Daarom werk ik deze strategieën verder uit in het eindresultaat van het onderzoek.

Een keuze staat nooit op zichzelf

Participatie speelt een belangrijke rol. Kerken hebben vaak een sterke symbolische, sociale en emotionele betekenis voor hun omgeving. Daarom vormen buurtbewoners, voormalige gebruikers en toekomstige gebruikers belangrijke actoren, zeker om draagvlak te creëren bij ontwijding of een ingrijpende functiewijziging, zoals bij de Sint-Annakerk in Gent, die veranderde in een Delhaize. 

Een belangrijk onderdeel daarbij is terugkoppeling en reflectie. Een ontwerpbeslissing kan gevolgen hebben voor de haalbaarheid, regelgeving of erfgoedwaarden. De ontwerper kan dus niet simpelweg verdergaan naar de volgende stap: bepaalde keuzes moet men opnieuw onderzoeken, overwegen en aanpassen. De methodiek maakt deze wisselwerking zichtbaar door middel van terugkoppelingen in het model. Duidelijke pijlen tonen wanneer de ontwerper naar een eerdere stap moet terugkeren.

Stel dat een ontwerper in de ontwerpfase beslist om een nieuwe opening in de wand van een kerk te voorzien die voordien niet aanwezig was. Het lijkt op een normale ontwerpkeuze, maar waarop baseert de ontwerper die beslissing? Wordt er rekening gehouden met de erfgoedwaarden van de wand? Is de ingreep stedenbouwkundig en technisch haalbaar? Wat betekent dit voor de brandveiligheid en toegankelijkheid? Hoe kijken de eigenaar, erfgoedconsulent, dorpsbewoner en toekomstige gebruiker hiernaar? 

Van een methodiek naar praktisch hulpmiddel

Het resultaat van het onderzoek is een methodologisch model, aangevuld met digitale informatiefiches per fase. Het model geeft een overzicht van het herbestemmingsproces en de fiches bieden per onderdeel meer uitleg en praktische handvatten. Door de digitale koppeling kan de ontwerper rechtstreeks vanuit het model naar de relevante informatie navigeren. 

Het model en de fiches vormen ook visueel één geheel door eenzelfde kleurcodering. Waar mogelijk koppel ik theoretische inzichten aan voorbeelden uit de onderzochte praktijkcases en testcase. 

Het eindresultaat is daarmee geen vast stappenplan dat voor elke kerk hetzelfde antwoord geeft, maar een praktisch houvast waarmee ontwerpers het complexe herbestemmingsproces kunnen structureren en onderbouwde ontwerpkeuzes kunnen maken.